سیدهادی زرقانی در نشست علمی «جایگاه استراتـژیک خلیجفارس و تنگه هرمز؛ از دفـاع مقدس تا جنگ رمضان» که در کتابخانه مرکزی حرم مطهر رضوی(ع) برگزار شد، اظهار کرد: خلیجفارس در طول تاریخ دارای یک ویژگی تکاملی بوده است، به این معنا که در هر دوره زمانی، متناسب با نیازهای جهان، یک کالای استراتژیک را عرضه کرده و همین مسئله باعث شده این منطقه همواره در کانون توجه قدرتهای جهانی باقی بماند.
وی با اشاره به سیر تاریخی اهمیت خلیجفارس، افزود: دوره نخست اهمیت خلیجفارس از قرن شانزدهم تا نوزدهم میلادی آغاز میشود که تجارت ادویه و مسیرهای دریایی اقیانوس هند اهمیت فوقالعادهای داشتند. در آن زمان، خلیجفارس بیش از هر چیز از منظر موقعیت مکانی و تجاری اهمیت پیدا کرد و پرتغالیها از نخستین قدرتهایی بودند که حضور جدی در منطقه داشتند.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: بریتانیا به تدریج نفوذ گستردهای در منطقه پیدا کرد و خلیجفارس به بخشی مهم از امپراتوری دریایی بریتانیا در اقیانوس هند تبدیل شد، تا جایی که در ادبیات راهبردی آن دوران، از خلیجفارس به عنوان «دریاچه بریتانیا» یاد میشد و لندن این منطقه را خط قرمز امنیتی خود میدانست.
زرقانی با بیان اینکه دوره دوم تحولات خلیجفارس با کشف نفت آغاز شد، اظهار کرد: کشف نفت نقطه عطفی اساسی در تاریخ خلیجفارس بود، زیرا اهمیت این منطقه را از سطح منطقهای و محلی به سطح جهانی ارتقا داد. نفت موجب شد خلیجفارس به قلب انرژی جهان تبدیل شود و مدیریت و کنترل آن برای قدرتهای جهانی اهمیتی حیاتی پیدا کند.
وی اضافه کرد: در این دوره، علاوه بر بریتانیا، آمریکا نیز به تدریج به معادلات منطقه ورود کرد و خلیجفارس به یکی از مهمترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شد. اهمیت نفت به حدی بود که ساختار امنیتی منطقه نیز تحت تأثیر آن شکل گرفت. همچنین آغاز «عصر انرژی جهانی» از دهه ۱۹۷۰ میلادی بود و از دهه ۷۰ میلادی به بعد، اهمیت نفت و زیرساختهای انرژی و پتروشیمی در جهان بیش از پیش آشکار شد و حجم عظیمی از سرمایه و درآمدهای نفتی وارد منطقه خلیج فارس شد.
عضو هیات مدیره انجمن ژئوپلیتیک ایران ادامه داد: در همین مقطع، انقلاب اسلامی ایران معادلات امنیتی مورد نظر آمریکا را برهم زد. پیش از انقلاب، آمریکا تلاش میکرد امنیت منطقه را با تکیه بر ایران و عربستان تأمین کند، اما پس از انقلاب، ساختار منطقه دچار تغییر شد و آمریکا حضور مستقیمتری در خلیجفارس پیدا کرد.
زرقانی با اشاره به نقش جنگ تحمیلی هشت ساله در تغییر ساختار امنیتی خلیجفارس، اظهار کرد: دفاع مقدس یکی از مهمترین نقاط عطف در امنیت خلیج فارس بود. در دهه ۱۹۸۰، بیش از ۵۰ درصد انرژی جهان از خلیجفارس تأمین میشد و همین موضوع باعث شد جنگ ایران و عراق ابعاد بینالمللی پیدا کند.
وی اضافه کرد: در طول جنگ، عراق بارها به جزیره خارک به عنوان مهمترین پایانه صادرات نفت ایران حمله کرد تا درآمد نفتی کشور را از بین ببرد. خارک به دلیل عمق مناسب آب، موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای گسترده، همچنان یکی از مهمترین مراکز صادرات نفت ایران محسوب میشود.
عضو هیات علمی گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی مشهد افزود: حمله به خارک موجب شد ایران نیز راهبرد مقابلهبهمثل را در پیش بگیرد و بحث جنگ نفتکشها و تهدید به بستن تنگه هرمز مطرح شود. جمهوری اسلامی ایران این پیام را منتقل کرد که اگر امنیت صادرات نفت ایران به خطر بیفتد، امنیت انرژی دیگر کشورهای منطقه نیز نمیتواند تضمین شود.
زرقانی با بیان اینکه همین تحولات موجب شد پای قدرتهای جهانی بیش از گذشته به خلیج فارس باز شود و منطقه به نوعی «مدیریت جهانی امنیتی» برسد، گفت: آمریکا، انگلیس و دیگر قدرتها حضور نظامی گستردهتری در منطقه پیدا کردند و پایگاههای متعددی در کشورهای جنوبی خلیج فارس ایجاد شد.
وی با اشاره به تجربه ایران در جنگ نامتقارن دریایی، اظهار کرد: یکی از نتایج مهم جنگ تحمیلی، توسعه راهبردهای جنگ نامتقارن بود. ایران دریافت که به جای رقابت مستقیم در ساخت ناوهای بزرگ، میتواند با ابزارهایی همچون قایقهای تندرو، مینگذاری دریایی و توان موشکی، آسیبپذیری دشمن را افزایش دهد.
عضو هیات مدیره انجمن ژئوپلیتیک ایران با تجلیل از نقش نیروهای نظامی کشور در دوران دفاع مقدس، افزود: تجربه عملکرد ما در خلیجفارس طی جنگ ۸ ساله، نشان داد جمهوری اسلامی ایران میتواند با استفاده از تاکتیکهای بومی و نامتقارن، موازنه قدرت را در منطقه تغییر دهد. همچنین از دهه ۲۰۰۰ میلادی به بعد، خلیجفارس وارد مرحله جدیدی شد، که در آن علاوه بر نفت، محصولات پتروشیمی، کود اوره، گاز طبیعی و LNG نیز به عناصر کلیدی اقتصاد جهانی تبدیل شدند.
زرقانی با اشاره به اینکه امروز حدود ۵۰ درصد کود اوره جهان در منطقه خلیج فارس تولید میشود، بیان کرد: این مسئله اهمیت امنیت منطقه را دوچندان کرده، زیرا امنیت غذایی جهان نیز به این منطقه وابسته شده است. همچنین گاز مایع یا LNG یکی از مهمترین حاملهای انرژی در جهان امروز است. کشورهای متعددی از جمله هند، بنگلادش و کره جنوبی وابستگی گستردهای به این انرژی دارند و این موضوع اهمیت ژئوپلیتیکی خلیج فارس را افزایش داده است.
وی با اشاره به اینکه میدان گازی پارس جنوبی یکی از بزرگترین منابع انرژی جهان محسوب میشود، خاطرنشان کرد: رقابت ایران و قطر در بهرهبرداری از منابع گازی نشان میدهد که آینده قدرت در منطقه تنها به نفت محدود نخواهد بود. همچنین در قرن بیستویکم، بخشی از رقابت قدرتها به حوزه هوش مصنوعی منتقل شده و حتی توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی نیز به انرژی وابسته است، موضوعی که بار دیگر جایگاه خلیج فارس را برجسته میکند.
عضو هیات علمی گروه جغرافیا دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به وضعیت حقوقی تنگه هرمز، اضافه کرد: بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، رژیم عبور از تنگه هرمز به عنوان «عبور ترانزیتی» تعریف شده است، اما ایران این کنوانسیون را نپذیرفته و به همین دلیل در این حوزه مباحث حقوقی و تفسیری متعددی وجود دارد.
زرقانی تصریح کرد: امروز خلیجفارس صرفاً یک منطقه جغرافیایی نیست، بلکه به دلیل پیوند با انرژی، تجارت جهانی، امنیت غذایی، حملونقل دریایی و فناوریهای نوین، به یکی از مهمترین مناطق راهبردی جهان تبدیل شده است و همین مسئله موجب شده رقابت قدرتهای جهانی در این منطقه همچنان ادامه داشته باشد.
انتهای پیام
