به گزارش ایسنا، بهروز ندایی، سرپرست معاونت صنایع دستی کشور در نشست خبری که به مناسبت روز جهانی صنایع دستی، سهشنبه ١٩ خردادماه در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد، با بیان اینکه خوشبختانه در ایران، صنایع دستی بخش اعظم اقتصاد خلاق کشور را به خود اختصاص داده است، آخرین آمار جمعآوریشده از صنایع دستی را ارائه کرد و افزود: در حال حاضر ۶۲۳ هزار و ۹۹۵ نفر شاغل در حوزه صنایع دستی داریم. از این تعداد، ۵٠٨ هزار نفر بانوان و ۱۱۹ هزار نفر آقایان هستند که در حوزه صنایع دستی و در ۱۸ گروه رشتههای صنایع دستی فعالیت میکنند.
کدام رشتهها بیشترین تعداد هنرمند را دارند؟
او ادامه داد: تعداد رشتههایی که تا امروز برای آنها مجوز صادر شده و مصوبه وزارتخانه را دریافت کردهاند، ۲۹۹ رشته است. این تعداد حدود ۸۰ درصد صنایع دستی رایج کشور را شامل میشود؛ یعنی برای ۸۰ درصد رشتههای صنایع دستی کشور مجوز فعالیت صادر شده است. اگر بخواهیم بهصورت گذرا، فراوانی فعالان صنایع دستی را بررسی کنیم، بیشترین تعداد فعالان حدود ١۵٨ هزار نفر در رشتههای بافتهای داری فعالیت دارند. پس از آن، صنایع دستی چوبی و حصیری قرار دارد که حدود ۶۴ هزار نفر در این حوزه مشغول فعال هستند. در رتبه بعدی، پوشاک سنتی با حدود ۶۲ هزار نفر قرار دارد و پس از آن، رودوزیهای سنتی با حدود ۵١هزار نفر قرار میگیرند. این ترتیب تا رشتههایی مانند صنایع دستی مبتنی بر استخوان ادامه پیدا میکند که تعداد فعالان آنها کمتر از ۵٠ نفر است.
ندایی اظهار کرد: این آمار نشان میدهد بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد صنایع دستی، کاربردی است، که هم در داخل کشور و هم در حوزه صادرات مورد استفاده قرار میگیرند.
ایراد قانونی مربوط به صنایع دستی و فرش در برنامه هفتم
سرپرست معاونت صنایع دستی کشور درباره اقدامات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در یک سال گذشته، نخست از مریم جلالی که تا این اواخر مسئولیت معاونت صنایع دستی کشور را به عهده داشت، قدردانی کرد و سپس گفت: اقدامات خوبی در یک سال گذشته انجام شده و این روند همچنان ادامه دارد. یکی از مهمترین اتفاقاتی که در دو سال گذشته برای حوزه صنایع دستی رخ داده، تصویب قوانین مرتبط در مجلس شورای اسلامی و هیئت دولت برای تسهیل خدماترسانی به فعالان این حوزه بوده است.
او افزود: نخستین موضوع، قانون برنامه هفتم توسعه است. همانطور که میدانید تا پیش از این، حوزههای میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی معمولاً در ذیل سایر دستگاهها تعریف میشدند، چه دستگاههای خدماتی و چه دستگاههایی مانند وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی. اما برای نخستین بار در برنامه هفتم توسعه، مواد ۸۲ و ۸۳ بهطور اختصاصی به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اختصاص پیدا کرده و وظایف این وزارتخانه و سایر دستگاهها را در حوزههایی همچون صنایع دستی، اشتغال، آموزش و صادرات مشخص کرده است. البته این قانون دارای نواقصی نیز است. ما فرآیند اصلاح آن را آغاز کردهایم و پیشنهادهای خود را ارائه دادهایم. البته این موضوع دارای ایراداتی است که برخی از آنها را در حوزه صنایع دستی توضیح میدهم.
ندایی اضافه کرد: برای مثال، موضوع رشد اقتصادی در این قانون بهصورت کلی و مبهم مطرح شده و صرفاً عدد ۸ درصد ذکر شده است، بدون آنکه مشخص باشد سهم هر بخش چگونه تعیین میشود. همچنین در بخش صادرات، سهم صنایع دستی و فرش دستباف از یکدیگر تفکیک نشده است. بنابراین لازم است با همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت مشخص شود چه میزان از این سهم به فعالان حوزه صنایع دستی اختصاص دارد، هم در حوزه اشتغال و هم در حوزه صادرات. ما در نامهای این موضوع را به مجلس شورای اسلامی و سازمان برنامه و بودجه اعلام کردهایم و پیگیر اصلاح آن هستیم.
او ادامه داد: موضوع دیگر، تدوین و تصویب آییننامههای مرتبط با این قانون بود. یکی از مهمترین این آییننامهها، نحوه ایجاد تشکلها بود که سال گذشته به تصویب رسید. بر اساس قانون برنامه هفتم، ما توانستیم با تصویب این آییننامه، امکان ایجاد تشکلهای حرفهای مستقل ذیل وزارت میراث فرهنگی در حوزه صنایع دستی را فراهم کنیم. در حال حاضر استانها در حال تشکیل این تشکلهای حرفهای هستند و پس از شکلگیری تشکلهای استانی، تشکل ملی نیز در ستاد تشکیل خواهد شد. امیدواریم با همکاری دوستان و پیگیریهای انجامشده، این موضوع در آینده نزدیک به سرانجام برسد.
معرفی ۱۸ هزار نفر برای دریافت تسهیلات
سرپرست معاونت صنایع دستی گفت: اقدام دوم که بسیار ارزشمند بود، مربوط به حوزه تسهیلات است. از اواخر سال گذشته پیگیری کردیم تا تسهیلات حوزه صنایع دستی از قالب مشاغل خانگی خارج و بهصورت مستقل تعریف شود. نتیجه این شد که وزارت میراث فرهنگی اکنون در کنار وزارت جهاد کشاورزی و وزارت صنعت، معدن و تجارت، یکی از سه دستگاه اصلی حوزه اشتغال محسوب میشود. در دو ماه گذشته، بیش از ۱۸ هزار نفر از فعالان صنایع دستی را برای دریافت تسهیلات معرفی کردیم. با توجه به محدودیت زمانی و اینکه این اعتبارات مربوط به سال گذشته بود، این اتفاق در مدت کوتاهی رخ داد.
او اظهار کرد: این اقدام از نظر حجم و گستردگی کمسابقه بود. در عرض دو ماه، بیش از ۱۸ هزار نفر به شبکه دریافت تسهیلات معرفی شدند. حدود ٢/٣ همت اعتبار به این افراد اختصاص یافت و ٣/۵ همت تسهیلات در نظر گرفته شده بود که نزدیک به یک همت آن به بومگردیها تخصیص مییابد. برای سال ۱۴۰۵ نیز رقم بسیار قابل توجهی است. پنج همت اعتبارات در اختیار استانها قرار خواهد گرفت و هفت همت نیز در سطح ملی توزیع میشود که در مجموع این احتمال وجود دارد بتوانیم حدود ۱۲ همت تسهیلات در این حوزه پرداخت کنیم.
ندایی با تاکید بر اینکه مجوز صنایع دستی صرفاً به فعالان واقعی این حوزه اعطا میشود، افزود: افرادی که یا بهصورت کارگاهی و یا بهصورت انفرادی در حوزه صنایع دستی مشغول فعالیت هستند، میتوانند این مجوزها را دریافت میکنند. ما نیز از این فعالان عزیز حمایت میکنیم. این یکی از اقدامات اساسی بود که در حوزه صنایع دستی انجام شد.
بلاتکلیفی بازارچههای صنایع دستی
سرپرست معاونت صنایع دستی درباره عملکرد سال گذشته و برنامههای پیشرو معاونت صنایع دستی، به اتفاقاتی که در دو تا سه ماه گذشته انجام شده و همچنین برنامههای امسال اشاره کرد و افزود: یکی از این موضوعات، بحث تسهیلات و همچنین ساماندهی بازارچههای صنایع دستی است. در سطح کشور حدود ۹۸ بازارچه صنایع دستی بلاتکلیف داشتیم و تصمیم ما این است که این بازارچهها را تعیین تکلیف کنیم. بازارچههایی که پیشرفت فیزیکی قابل قبولی دارند تا پایان سال تکمیل خواهند شد و برای آن دسته که پیشرفت کمی داشتهاند، تصمیم گرفتهایم آنها را به فعالان حوزه صنایع دستی واگذار کنیم. هر فرد یا مجموعهای از فعالان صنایع دستی که درخواست بهرهبرداری داشته باشد، میتواند از این ظرفیت استفاده کند. بازارچههایی را نیز که با مشارکت شهرداریها ایجاد شدهاند، به شهرداریها واگذار خواهیم کرد و از آنها حمایت میکنیم تا این فضاها را تکمیل کرده و توسعه دهند. با اجرای این برنامه، تکلیف بازارچههای صنایع دستی کشور مشخص خواهد شد.
او هوشمندسازی حوزه صنایع دستی را اقدام دیگری برشمرد و گفت: در این بخش نسبت به برخی حوزهها عقب بودیم، اما در دو ماه گذشته در ۴ حوزهای که فعال هستیم، اقدامات گستردهای انجام شده است. فرآیند صدور مجوزها، مدیریت بازارچهها، نمایشگاهها، ثبتنامها و ساماندهی اطلاعات فعالان، بهصورت صددرصد هوشمندسازی شده است. اکنون فعالان این حوزه میتوانند بسیاری از خدمات مورد نیاز خود را از طریق سامانههای الکترونیکی دریافت کنند.
ثبت شهرها و روستاهای صنایع دستی اصلاح میشود؟
ندایی، اصلاح فرآیند ثبت شهرها و روستاهای صنایع دستی را اقدام دیگری اعلام کرد و افزود: ما تجربههای موفقی در حوزه ثبت آثار تاریخی و شهرهای تاریخی داشتهایم و اکنون این فرآیند در حوزه صنایع دستی نیز بهروزرسانی شده است. از این پس ثبت روستاها و شهرهای صنایع دستی، چه در سطح ملی و چه در سطح جهانی، بر اساس شاخصهای مشخص و تعریفشده انجام خواهد شد و نه بر اساس درخواستها و سفارشهای موردی. هر روستا یا شهری که شاخصهای تعیینشده را داشته باشد، حتماً ثبت خواهد شد. همچنین مقرر شده است که پیش از ثبت جهانی، ثبت ملی انجام شود. هر شهر یا روستا ابتدا با شماره مشخص و بر اساس شاخصهای مصوب در فهرست ملی ثبت خواهد شد و سپس امکان معرفی آن برای ثبت جهانی فراهم میشود. برای این آثار نیز دبیرخانه و نظام مدیریتی مشخصی تعریف خواهد شد تا پس از ثبت، فرآیند مدیریت و نظارت بر آنها بهصورت منظم دنبال شود.
او بیان کرد: وظیفه ما بیشتر راهبری و سیاستگذاری است و اجرای بخش عمده برنامهها در استانها انجام میشود. خوشبختانه همکاران ما در استانها برنامههای متنوعی را برای روز جهانی صنایع دستی و هفته صنایع دستی طراحی کردهاند که در سطح استانی و ملی اجرا خواهد شد.
تغییراتی در اعطای درجه هنری به هنرمندان صنایع دستی
ندایی همچنین گفت: ما دو برنامه ملی را در دستور کار داریم که یکی از مهمترین آنها اعطای درجه هنری به هنرمندان است. این اقدام از جمله کارهای ارزشمندی است که در سالهای گذشته آغاز شد. تا پیش از این، فرآیند ارزشیابی هنرمندان در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انجام میشد، اما خوشبختانه با مصوبهای که به تصویب رسیده، این مسئولیت به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی منتقل شده است. شورای مربوطه نیز تشکیل شده و فرآیند اعطای درجات هنری در داخل وزارتخانه انجام میشود. این درجات هنری برای هنرمندان عزیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و در حوزه صنایع دستی و میراث فرهنگی جایگاه ویژهای دارد. همچنین این مدارک قابلیت معادلسازی با مدارک معتبر ملی را دارند و میتوانند در حوزههای مختلف مورد استفاده قرار گیرند.
سرپرست معاونت صنایع دستی افزود: در بخش آموزش نیز اقدامات خوبی انجام شده است. ارتباط مؤثری با وزارت آموزش و پرورش و همچنین سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور برقرار شده است. صدور مجوز برای بخش خصوصی بهمنظور راهاندازی مراکز آموزشی، توسعه دورههای آموزشی تخصصی و همچنین آموزش مربیان از جمله برنامههایی بوده که نتایج خوبی به همراه داشته است. در حوزه استانداردسازی نیز با هماهنگی سازمان ملی استاندارد، اقدامات جدیدی در حال انجام است و در صورت نیاز، استانداردهای جدید برای برخی رشتهها و محصولات صنایع دستی تدوین و ابلاغ خواهد شد.
خسارتهای جنگ به صنایع دستی جدی بود
ندایی در ادمه به پرسشهای خبرنگاران جواب داد و در پاسخ به این پرسش که با توجه به شرایط جنگی و آسیبهایی که به فعالان صنایع دستی وارد شده است، بسیاری از هنرمندان و تولیدکنندگان این حوزه بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار گرفتهاند. فعالیتهای اقتصادی و معیشتی آنها آسیب دیده و محدودیتهای ایجادشده در حملونقل و پروازها نیز بر وضعیت صنایع دستی اثرگذار بوده است. وزارت میراث فرهنگی چه برنامهای برای حمایت از این افراد دارد؟ گفت: خسارتهای ناشی از جنگ در حوزه صنایع دستی جدی بود و در بخشهای مختلف میراث فرهنگی و گردشگری نیز آسیبهای جدی وارد شده است. در حوزه میراث فرهنگی، ۱۴۹ اثر تاریخی بهصورت مستقیم یا بر اثر موج انفجار و اصابتهای غیرمستقیم آسیب دیدند. همچنین هفت از ساختمانهای اداری و مجموعههای وابسته نیز دچار خسارت شدند. در مجموع، ۱۵۶ مورد تهاجم و آسیب ثبت شده که خسارتهای قابل توجهی را به دنبال داشته است.
او افزود: در حوزه گردشگری و صنایع دستی نیز خسارتهای گستردهای وارد شد. در برخی مناطق جنوبی کشور و بهویژه در جزایر مانند قشم میزان اشغال مراکز اقامتی که پیش از این حدود ۸۰ درصد بود، به صفر رسید؛ یعنی در مقایسه سال قبل این ٨٠ درصد در سطح کشور حدود ٢٠ درصد میانگین کشوری کاهش داشته است. این کاهش در سطح ملی نیز آثار مستقیم و غیرمستقیم خود را بر جای گذاشت.
۱.۲ همت خسارت جنگ به صنایع دستی
سرپرست معاونت صنایع دستی گفت: فعالان صنایع دستی نیز متحمل خسارت شدند. بخش عمده این خسارتها ناشی از کاهش فروش و محدود شدن بازار بود. ١/٢ همت به صورت مستقیم و غیرمستقیم فعالان صنایع دستی در کشور متحمل ضرر و زیان شدهاند. به عنوان مثال، اگر شرایط عادی برقرار بود، در استانهایی مانند قشم یا کیش نمایشگاههای متعددی در حوزه صنایع دستی برگزار میشد که نقش مهمی در فروش تولیدات داشتند.
او افزود: این افراد را آسیبشناسی کردیم و با پیگیری وزیر میراث فرهنگی گزارش دادیم. دولت دو اقدام اساسی را در دستور کار قرار داده است. نخست، موضوع تسهیلات است که پیشتر نیز به آن اشاره کردم. برای تأمین مواد اولیه و حفظ اشتغال فعالان صنایع دستی، نزدیک به ۱۸ هزار نفر برای دریافت تسهیلات معرفی شدهاند که این اقدام در مدت زمانی کوتاه انجام شده است. موضوع دوم، حمایتهای بیمهای و مالیاتی است. بخش زیادی از این اقدامات در مراحل نهایی قرار دارد و امیدواریم بهزودی تعیین تکلیف شود.
شهادت ۴ نفر از خانواده صنایع دستی در جنگ
سرپرست معاونت صنایع دستی همچنین درباره خسارتهای واردشده به کارگاههای صنایع دستی گفت: ۴ نفر از همکاران ما در حوزه صنایع دستی در زنجان و یک نفر از همکارانمان در وزارت میراث فرهنگی به شهادت رسیدند. در جنگ بیشترین آسیبها در استانهای زنجان، اصفهان و کردستان ثبت شده است. در مجموع ۱۲۲ کارگاه آسیب مستقیم دیدهاند، اما تعداد افرادی که بهصورت غیرمستقیم متضرر شدهاند بسیار بیشتر از این رقم است.
ندایی درباره برنامههای بازاریابی گفت: برای فروش تولیدکنندگان صنایع دستی، با شرکتهای بزرگ و مجموعههای مختلف رایزنیهایی انجام دادهایم تا در استانهای مختلف نسبت به خرید صنایع دستی اقدام کنند و محصولات در سامانههای فروش بارگذاری شود تا خریداران در داخل و خارج از کشور بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند.
سرپرست معاونت صنایع دستی در پاسخ به این پرسش که با توجه به رکود طولانیمدت صنایع دستی و آسیبهای ناشی از کرونا و جنگ که موجب خروج بسیاری از هنرمندان از چرخه تولید شده است، وزارت میراث فرهنگی چه برنامهای برای بازگرداندن فعالان این حوزه به بازار کار دارد؟ همچنین آماری که درباره تعداد هنرمندان صنایع دستی ارائه میشود، آیا صرفاً بر اساس افراد دارای مجوز و ثبتشده است؟ توضیح داد: آمار ارائه شده بر اساس مجوزهای صادرشده برای فعالان صنایع دستی ثبت شده و آمار رسمی وزارتخانه محسوب میشود. برخی معتقدند اگر برای ۶۲۰ هزار نفر مجوز صادر شده، با در نظر گرفتن اعضای خانواده آنها، جمعیتی بین یک میلیون و ۸۰۰ هزار تا دو میلیون و ۴۰۰ هزار نفر از این حوزه ارتزاق میکنند که این تحلیل نیز قابل توجه است.
او افزود: همان عددی که از ابتدا اعلام کردم، آمار رسمی ماست و اتفاقاً طی دو سال گذشته حدود ۵۰ هزار نفر نیز به تعداد فعالان صنایع دستی اضافه شدهاند. البته ممکن است برخی آمارهای دیگر مربوط به تولیدکنندگان یا گروههای متفاوتی باشد که با آمار رسمی ما تفاوت دارد. هدف اصلی ما ابتدا حفظ اشتغال موجود و سپس افزایش تعداد فعالان صنایع دستی است. در برنامه هفتم توسعه نیز پیشبینی شده که تعداد شاغلان این حوزه توسط وزارت صنعت و میراث فرهنگی به یک میلیون نفر برسد و هرساله ۵٠هزار نفر به تعداد آنها افزوده شود. این هدف بهعنوان یک تکلیف برای وزارت میراث فرهنگی و سایر دستگاههای مرتبط تعیین شده و باید به آن دست یابیم.
در روز جهانی صنایع دستی چه خواهد شد؟
ندایی درباره نمایشگاههای صنایع دستی نیز گفت: نمایشگاهها یکی از مهمترین ابزارهای فروش محصولات صنایع دستی هستند. در هفته صنایع دستی که اکنون در آن قرار داریم، بیش از ۱۲۰ نمایشگاه در سراسر کشور برگزار میشود. علاوهبر این، بازارچههای صنایع دستی در استانهای مختلف و بهویژه در مراکز استانها فعال هستند و خانههای صنایع دستی نیز به معرفی و فروش محصولات کمک میکنند.
ندایی درباره ترتیب پرداخت تسهیلات با این تاکید که با هدف تأمین مواد اولیه و استمرار تولید پرداخت میشود، افزود: روز گذشته نیز اعتباری به استانها ابلاغ شد تا از طریق آن صنایع دستی خریداری شود. تسهیلات با نرخ ۴ درصد در اختیار متقاضیان قرار میگیرد و حدود ۲۰ میلیارد تومان اعتبار برای هفته صنایع دستی ابلاغ شده است و اگر طرفدار داشته باشد، اضافه خواهد شد.
چقدر صنایع دستی صادر شد؟
او در ادامه آمار صادرات صنایع دستی را امیدوارکننده دانست و افزود: سال گذشته حدود ٢٢٣ میلیون دلار صادرات رسمی ثبت شده است. البته این تنها بخشی از واقعیت است، زیرا بخش قابل توجهی از صادرات صنایع دستی بهصورت چمدانی یا غیرمستقیم انجام میشود.
سرپرست معاونت صنایع دستی بیان کرد: زمانی که مدیرکل میراث فرهنگی استان اردبیل بودم، یک بار آمارگیری انجام دادیم و مشخص شد آماری که به ما اعلام شده بود تنها حدود ۱۰ درصد از میزان واقعی صادرات استان را شامل میشد، زیرا بخش عمده محصولات از طریق استانهای دیگر یا به شیوههای غیرمستقیم صادر میشد.
او گفت: در سطح جهانی نیز روند مصرف در حال تغییر است. مردم در بسیاری از کشورها از کالاهای صنعتی خسته شدهاند و دوباره به استفاده از محصولات کاربردی صنایع دستی روی آوردهاند. بنابراین وظیفه ما این است که از تولیدکنندگان حمایت کنیم و زمینه صادرات و فروش محصولات، بهویژه صنایع دستی کاربردی را فراهم آوریم.
در ادامه این سوال پرسیده شد که با توجه به آسیبهایی که در دوران جنگ به زیرساختها وارد شده، آیا امکان راهاندازی یک پلتفرم یا نمایشگاه مجازی برای عرضه محصولات صنایع دستی وجود دارد تا هنرمندان بتوانند آثار خود را عرضه کنند و خریداران نیز بهصورت مستقیم خرید انجام دهند؟ که او در پاسخ گفت: در این زمینه مذاکراتی با مجموعههایی انجام شده است. حتی پیشنهادهایی مطرح شده تا بخشی از ظرفیت این شرکتها به عرضه و فروش صنایع دستی اختصاص یابد. اقدامات اجرایی در حال انجام است و هفته آینده از بخشی از این برنامهها رونمایی خواهیم کرد.
وضعیت بیمه هنرمندان صنایع دستی
سرپرست معاونت صنایع دستی کشور در پاسخ به این پرسش که یکی از مشکلاتی که هنرمندان صنایع دستی مطرح میکنند، موضوع بیمه است. بسیاری از آنها ناچار هستند از طریق اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استانها عضو صندوق اعتباری هنر شوند تا بتوانند از خدمات بیمهای استفاده کنند، برنامه وزارتخانه برای بیمه هنرمندان صنایع دستی چیست؟ توضیح داد: ما تعداد زیادی فعال صنایع دستی در کشور داریم. بسیاری از این افراد بهصورت غیرمستقیم در این حوزه فعالیت میکنند و الزاماً نیازمند بیمه صنایع دستی نیستند؛ چرا که ممکن است شغل دیگری داشته باشند و از طریق آن شغل تحت پوشش بیمه قرار گرفته باشند.
او افزود: البته تعداد قابل توجهی از فعالان صنایع دستی نیز بیمه هستند، اما حق بیمه خود را شخصاً پرداخت میکنند. در حال حاضر حدود ٣١ هزار نفر تحت پوشش بیمه قرار دارند که ۲۰ درصد سهم بیمه آنها را دولت پرداخت میکند و ۷ درصد نیز توسط خود افراد تأمین میشود. در صورتی که متقاضیان جدید اضافه شوند، این روند ادامه خواهد یافت.
سرپرست معاونت صنایع دستی گفت: واقعیت این است که ارقام مربوط به بیمه بسیار بالاست. اگر حداقل حق بیمه را در نظر بگیریم، دولت باید سهم قابل توجهی را برای هر فرد پرداخت کند و این حق حقوق و بیمه از سال گذشته ۶٠ درصد افزوده شده است. به همین دلیل، ما باید به سمت توانمندسازی فعالان صنایع دستی حرکت کنیم.
او اظهار کرد: راهکار اصلی این است که فعالیتها به سمت ایجاد کسبوکارهای پایدار و کارگاههای اقتصادی سوق پیدا کند. اگر سرمایهگذار وارد این حوزه شود و کارگاههای بزرگ شکل بگیرد، همانند سایر صنایع، بیمه افراد از طریق کارفرما تأمین خواهد شد و وابستگی به دولت کاهش مییابد. در حال حاضر دولت برای هر فرد تحت پوشش در برخی بخشها، از جمله حوزه ساختمان، فرش و سایر گروههای بیمهای، سالانه ۶٠ میلیون تومان پرداخت کند. اگر بخواهیم تنها برای همین ۳۰ هزار نفر سهم دولت را محاسبه کنیم، نزدیک به دو همت میشود که رقم بسیار بزرگی خواهد شد. این منابع میتواند در بخشهایی مانند بازاریابی، تکمیل زیرساختها و ایجاد تحول در حوزه صنایع دستی نیز هزینه شود و اتفاقهای بزرگی رقم میخورد.
او افزود: بنابراین باید به سمتی حرکت کنیم که فعالان صنایع دستی از طریق توسعه کسبوکارهای خود به پایداری اقتصادی برسند و بتوانند از ظرفیتهای موجود برای بیمه و حمایتهای اجتماعی بهرهمند شوند. البته ما همچنان پیگیر هستیم تا تعدادی از افراد جدید جایگزین شوند و ظرفیتهای بیمهای نیز افزایش پیدا کند. معمولاً تا شهریورماه تعداد افراد تحت پوشش مشخص خواهد شد.
با دلالها چه میکنید؟
در ادامه سوالی درباره حضور دلالها در بازار صنایع دستی، با این توضیح که این افراد محصولات هنرمندان را با قیمت پایین خریداری میکنند و در بازارهای داخلی و خارجی با قیمتهای بسیار بالاتر به فروش میرسانند. از سوی دیگر، برخی محصولات نیز بهصورت انبوه تولید و وارد کشور میشود و به نام صنایع دستی عرضه میشوند. برای مقابله با این مشکلات چه برنامهای دارید؟ پرسیده شد که ندایی پاسخ داد: نخستین هدف ما این است که کل زنجیره بازار را ساماندهی کنیم و مشخص باشد خریدار محصولات چه کسی است، از چه فردی خرید میکند و فروشنده نیز کاملاً مشخص و مورد تأیید باشد. اگر با مجوز ما این اتفاق بیفتد، قطعا مجوز لغو میشود.
ندایی درباره ارتباط میان معاونت صنایع دستی و حوزه گردشگری و همچنین برنامههای مرتبط با روستاهای جهانی صنایع دستی توضیح داد: برای ثبت این آثار و روستاها، موضوع مستندسازی اهمیت بسیار زیادی دارد. شخصاً در برخی از این فرآیندها حضور داشتهام و از نزدیک در جریان تهیه مستندات قرار گرفتهام. در سال جاری نیز محدودیتی برای ثبت آثار و روستاها نداریم. ممکن است یک پرونده ثبت شود یا چند پرونده به نتیجه برسد. هرچه مستندسازی دقیقتر و کاملتر انجام شود، احتمال ثبت نیز افزایش پیدا میکند.
او یادآور شد: در حال حاضر برای هفت روستا نیز فرآیند مستندسازی در حال انجام است و همکاران ما در استانها روی این موضوع کار میکنند. هفته گذشته در استان گیلان حضور داشتیم. یکی از روستاهایی که برای ثبت در حال بررسی است، روستای گیسوم است. در همان بازدید، حدود ۱۲ نفر از هنرمندان صنایع دستی روستا محصولات خود را در نمایشگاهی در رشت عرضه کرده بودند. بخش عمده این تولیدات مربوط به پشمبافی و هنرهای بومی همان منطقه بود که توسط خود هنرمندان روستا ارائه میشد. این اتفاق بسیار ارزشمند است، زیرا موجب همافزایی میان حوزه گردشگری، صنایع دستی و توسعه روستایی میشود. این فرآیندها امروز در حال شکلگیری است و امیدواریم با تکمیل مستندسازیها، تعداد بیشتری از روستاها و شهر صنایع دستی کشور در سطوح ملی و جهانی به ثبت برسند.
ندایی در ادامه درباره ثبت جهانی روستاها و شهرهای صنایع دستی گفت: در این روستاها هم نمایشگاههای صنایع دستی برگزار میشود و هم اگر آثار تاریخی ثبتشدهای وجود داشته باشد، آن آثار نیز بیشتر معرفی و برجسته میشوند. امیدواریم همانطور که سال گذشته شاهد ثبت آثار و روستاهای بیشتری در فهرستهای جهانی بودیم، امسال نیز تعداد بیشتری از این ظرفیتها به ثبت برسند. بسیاری از این مناطق توانمندیهای بسیار خوبی دارند و شایستگی حضور در فهرستهای جهانی را دارا هستند.
پژوهشکده صنایع دستی منحل میشود؟
سرپرست معاونت صنایع دستی کشور درباره وضعیت پژوهشکده هنرهای سنتی و موضوع انحلال آن گفت: درباره این پژوهشکده موضوع انحلال اصلا مطرح نبوده و نیست. شخصاً معتقدم هر پژوهشگاه یا پژوهشکدهای که در مجموعه وزارتخانه فعالیت میکند باید ارتباط مستقیم و کاربردی با معاونتها و بخشهای اجرایی داشته باشد و خروجی فعالیتهای آن نیز مشخص و قابل ارزیابی باشد. واقعیت این است که پژوهشکده هنرهای سنتی از نظر ساختاری فاصلهای با معاونت صنایع دستی پیدا کرده است. در حالی که این مجموعه باید بازوی علمی و پژوهشی حوزه صنایع دستی باشد، ارتباط میان آن و بخش اجرایی چندان پررنگ نیست.
او ادامه داد: در این پژوهشکده حدود ۶۰ تا ۷۰ نفر از هنرمندان، استادان و اعضای هیئت علمی فعالیت میکنند و ظرفیتهای ارزشمندی وجود دارد، اما باید خروجی این ظرفیتها به شکل ملموس در خدمت توسعه صنایع دستی قرار گیرد. به همین منظور جلساتی با مسئولان پژوهشگاه و پژوهشکده برگزار کردهایم و قرار است نشستهای مشترکی میان معاونت صنایع دستی، رئیس پژوهشگاه و همکاران دو مجموعه برگزار شود تا مشخص شود چگونه میتوان همکاریها را افزایش داد.
ندایی تأکید کرد: در حوزه میراث فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری بازوی علمی توانمندی برای معاونت میراث فرهنگی محسوب میشود. در حوزه صنایع دستی نیز موضوع اصلی، تقویت همکاریها و استفاده بهتر از ظرفیتهای پژوهشی است. بنابراین بحث انحلال پژوهشکده های سنتی موضوعی نیست که به شکل جدی مطرح شده باشد و آنچه بیشتر مورد توجه قرار دارد، افزایش تعامل و همکاری میان بخشهای پژوهشی و اجرایی است.
بیاطلاعی از اطلس صنایع دستی
او در پاسخ به پرسشی درباره سرانجام تدوین اطلس جامع صنایع دستی، گفت: من از اطلس جامع صنایع دستی اطلاعی ندارم، اما در حوزه گردشگری و صنایع دستی، سرانجام پس از حدود دو سال، برنامههای مشخصی تدوین شده است. به محض تصویب قانون برنامه هفتم توسعه، ما یک برنامه عملیاتی پنجساله برای وزارتخانه تهیه کردیم. این برنامه در قالب یک کتاب تدوین شده و در اختیار دستگاههای مختلف، نمایندگان مجلس، وزرا و سایر بخشهای مرتبط قرار گرفته است. در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، برنامه هفتم توسعه صرفاً یک سند کلی نیست، بلکه اهداف و تکالیف بهصورت دقیق مشخص شدهاند. برای مثال در حوزه صنایع دستی، میزان اشتغال، تعداد بازارچههای مورد نیاز، حجم صادرات و سایر شاخصها بهصورت عملیاتی تعیین شده است. همه این موارد در قالب برنامه عملیاتی وزارتخانه تدوین و بهصورت رسمی ابلاغ شدهاند.
سرپرست معاونت صنایع دستی افزود: با همکاری پژوهشکده هنرهای سنتی و با توجه به اهمیت پژوهشگران این حوزه، برنامه ویژهای را در دستور کار قرار دادهایم. پژوهشگران، سرمایههای علمی و تولیدکنندگان دانش هستند و باید از ظرفیت آنها استفاده شود. از یک سو برنامههای عملیاتی در حال اجراست و از سوی دیگر، تدوین برنامه پژوهشی نیز در حال انجام است. امیدواریم تا دو ماه آینده برنامه عملیاتی پژوهشگری و نحوه ارتباط آن با حوزه صنایع دستی را نیز بهصورت رسمی اعلام کنیم تا در یک چارچوب مشخص پیش برویم.
ندایی درباره موضوع آموزش و ارتباط با سازمان آموزش فنی و حرفهای و راهاندازی مدارس و کالجهای استاد ـ شاگردی، گفت: واقعیت این است که آموزش در حوزه صنایع دستی طی سالهای گذشته به شکلهای مختلف منتقل شده، اما بسیاری از فرآیندها در دستگاههای مختلف تقسیم شده بود. تا قبل از انتقال صنایع دستی به این وزارتخانه بخشی در وزارت کار، بخشی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بخشی در حوزه استانداردسازی و بخشهایی نیز در سایر دستگاهها انجام میشد. اعتقاد ما این است که هر حوزه باید برای جامعه هدف خود نقش تصمیمگیر اصلی را ایفا کند. همانطور که آقای وزیر نیز تأکید کردهاند، ما به سمتی حرکت میکنیم که استانداردهای آموزشی را خودمان طراحی و تدوین کنیم و در صورت نیاز برای اجرا به دستگاههای آموزشی ارائه دهیم. خوشبختانه برای نخستین بار با همکاری وزارت آموزش و پرورش، اقدامات مشترکی در این زمینه آغاز شده است.
روند صادرات صنایع دستی نزولی شد؟
سپس، فرزاد اوجانی، مدیرکل دفتر بازاریابی و تجازیسازی معاونت صنایع دستی کشور درباره اینکه وضعیت صادرات در سال جاری چگونه بوده است؟ توضیح داد: در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ حدود ۱۶۳ میلیون دلار صادرات صنایع دستی ثبت شده است. البته با توجه به شرایط خاصی که در ماههای پایانی سال و بهویژه در اسفندماه پیش آمد، هنوز آمار رسمی نهایی از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران به وزارت میراث فرهنگی ابلاغ نشده است. در حال حاضر گمرک در حال انجام تحلیلهای آماری و جمعبندی اطلاعات است و هنوز آمار رسمی درباره کاهش یا افزایش صادرات غیررسمی صنایع دستی به وزارتخانه اعلام نشده است.
در ادامه، اوجانی درباره برنامه معاونت صنایع دستی برای جلوگیری از روند نزولی صادرات و حرکت به سمت رشد دوباره، گفت: دغدغه صادرات، دغدغه ما و فعالان صنایع دستی است، اما از خبرنگاران محترم خواهش میکنم در کنار دغدغه هنرمندان، دغدغه بازرگانان و صادرکنندگان را نیز در نظر بگیرند. در نهایت این بازرگانان و تجار هستند که وظیفه اصلی صادرات را بر عهده دارند. تغییرات محیطی و اقتصادی فقط حوزه صنایع دستی را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه بر تمام بخشهای اقتصادی اثرگذار است و طبیعتاً صادرکنندگان نیز با مشکلات متعددی مواجه میشوند. صادرات غیرنفتی کشور در ۱۰ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نیز روند منفی داشته است.
او ادامه داد: اما برنامه ما چیست؟ واقعیت این است که حوزه صنایع دستی به سرمایهگذاری نیاز دارد. همانطور که آمارها نشان میدهد، بیش از ۶۰۰ هزار نفر در حال تولید هستند، چه در قالب مشاغل خانگی و چه در قالب کارگاهها. اما سؤال این است چه کسی قرار است این تولیدات را به بازار عرضه و صادر کند؟ ما نیازمند ساختارهای حرفهای، شرکتهای تخصصی و بازرگانانی هستیم که بتوانند وظیفه صادرات را به شکل جدی بر عهده بگیرند. به همین دلیل، ترغیب و تشویق سرمایهگذاری در حوزه صنایع دستی، بهویژه در بخش صادرات، یکی از مهمترین برنامههای ما بوده است.
مدیرکل دفتر بازاریابی و تجازیسازی معاونت صنایع دستی افزود: در حدود ۱۵ ماه گذشته، اقدامات لازم برای تأسیس «شرکت توسعه صنایع دستی و هنرهای سنتی ایران» انجام شده است. این شرکت با سرمایه اولیه بخش خصوصی و در قالب سهامی عام شکل گرفته و مراحل نهایی قانونی خود را طی میکند. این مجموعه ذیل وزارت تعاون فعالیت خواهد کرد و پیشبینی میشود هفته آینده ثبت قانونی آن انجام شود و ظرف یک ماه آینده نیز مجمع عمومی آن برگزار شود. تعداد زیادی از هنرمندان صنایع دستی نیز میتوانند سهامدار این شرکت شوند. یکی از دغدغههای همیشگی فعالان این بوده که آنها تولید میکنند اما سود اصلی نصیب واسطهها و بازرگانان میشود. با سهامدار شدن هنرمندان در این شرکت، بخشی از این دغدغه برطرف خواهد شد.
اوجانی بیان کرد: اتحادیهها و تشکلهای حرفهای که در استانها در حال شکلگیری هستند، میتوانند به عنوان سرمایهگذاران مستقل در این شرکت یا شرکتهای مشابه نقشآفرینی کنند. هدف این است که فاصله میان تولید و بازار کمتر شود، سرمایهگذاری در حوزه صنایع دستی افزایش یابد و صادرات توسعه پیدا کند.
او افزود: این مهمترین برنامه ما در حوزه صادرات است؛ یعنی توانمندسازی بخش خصوصی. در کنار آن، همکاری با پلتفرمهای فروش اینترنتی نیز در دستور کار قرار گرفته و از طریق شبکهسازی و ایجاد کانالهای جدید فروش، تلاش میکنیم دسترسی محصولات صنایع دستی به بازارهای داخلی و خارجی را تسهیل کنیم.
اوجانی درباره علت تاخیر در شکلگیری شرکت توسعه صنایع دستی گفت: کار گروهی در کشور ما کار بسیار دشواری است. تشکیل این شرکت نیز از همان ابتدا با چالشهای متعددی روبهرو بود. هدف اصلی این بود که سرمایهگذاران در کنار یکدیگر قرار بگیرند و حاضر شوند سرمایههای خود را در حوزه صنایع دستی تجمیع کنند. این کار به دلیل ماهیت تخصصی صادرات صنایع دستی و طولانی بودن دوره بازگشت سرمایه، کار آسانی نیست.
او افزود: اعضای هیئت مؤسس این شرکت ترکیبی از افراد مختلف هم بخشی و هم فرابخشی هستند. برخی از آنها خود از فعالان صنایع دستی هستند و برای مثال در حوزه شیشه، کریستال یا رشتههای دیگر کارگاههای بزرگ با دهها و حتی صدها نیروی انسانی دارند. برخی دیگر نیز سرمایهگذاران علاقهمند به این حوزه هستند که تصمیم گرفتهاند سرمایه خود را در صنایع دستی به کار بگیرند.
مدیرکل دفتر بازاریابی و تجازیسازی معاونت صنایع دستی ادامه داد: بخشی از تاخیرهای ایجاد شده نیز به دلیل مسائل اداری و فرآیندهای قانونی ثبت شرکت بوده است. خوشبختانه بخش عمده این مشکلات برطرف شده و هیئت مؤسس با جدیت در حال پیگیری کارهاست. ما نیز از این روند حمایت میکنیم و امیدواریم هفته آینده ثبت قانونی شرکت انجام شود و مجمع آن نیز تشکیل شود.
وضعیت بیکاری در صنایع دستی
حسین خواجه بیدختی، سرپرست ادارهکل حمایت از تولید صنایعدستی در پاسخ به پرسشی درباره برنامههای حمایتی فراتر از برگزاری نمایشگاهها، گفت: زمانی که یک شهر یا روستا در حوزه گردشگری مورد توجه قرار میگیرد، طبیعتاً توجه به آن منطقه مضاعف خواهد شد. البته این موضوع به هیچ عنوان به معنای کاهش مسئولیت ما در حوزه صنایع دستی نیست. برعکس، توجه گردشگری و صنایع دستی بهصورت همزمان دنبال میشود. شخصاً در برخی از این روستاها حضور داشتهام و از نزدیک شاهد اتفاقات مثبت رخداده بودهام. بسیاری از تولیدات سنتی، از جمله داروهای گیاهی، سوزندوزیها و محصولات متناسب با فرهنگ و اقلیم منطقه، ظرفیتهای ارزشمندی هستند که میتوانند هم در حوزه گردشگری و هم در حوزه صنایع دستی مورد توجه قرار گیرند.
او تأکید کرد: این توجه باید دو جانبه باشد؛ یعنی در کنار حمایتهای حوزه صنایع دستی، معاونت گردشگری نیز وظیفه دارد نسبت به ظرفیتهای منطقهای بیتفاوت نباشد و توجه ویژهای به آنها داشته باشد. قطعاً این رویکرد به ارتقای صنایع دستی این روستاها کمک خواهد کرد.
بیدختی درباره اینکه حجم بیکاری در این حوزه بیش از آن چیزی است که در آمارها مطرح میشود و آیا وزارتخانه آماری درباره بیکاری و تعطیلی فعالیتها در حوزه صنایع دستی دارد؟ همچنین برای عبور از این وضعیت و رسیدن به ثبات نسبی در دو یا سه ماه آینده چه برنامهای در نظر گرفته شده است؟ گفت: بحث مهم تهیه مواد اولیه نیز است، آمار دقیقی در این زمینه نداریم؛ زیرا بخش قابل توجهی از تولیدات صنایع دستی در بخش غیررسمی انجام میشود و بسیاری از تولیدکنندگان در قالب آمارهای رسمی ثبت نشدهاند. بخش مهمی از تولید صنایع دستی در برخی مناطق کشور به عنوان اشتغال مکمل محسوب میشود. در بسیاری از مناطق، شرایط اقلیمی و اقتصادی باعث میشود افراد در مقاطع مختلف به سمت فعالیتهای متفاوتی حرکت کنند.
او ادامه داد: برخی از ظرفیتها را مورد بررسی قرار دادهایم. برای مثال، زمانی که در مشهد حضور داشتم با تعدادی از نقرهکاران گفتوگو کردم. قیمت نقره نسبت به گذشته حدود چهار برابر شده است. طبیعی است که وقتی قیمت مواد اولیه تا این حد افزایش پیدا میکند، قیمت نهایی محصول نیز بالا میرود و دیگر در سبد مصرف معمول خانوار قرار نمیگیرد. این مسئله در برخی رشتهها بسیار جدی است و تولیدکنندگان را تحت تأثیر قرار داده است.
در ادامه موضوع تجربه برخی کشورها در حوزه «اقامت هنری» مطرح شد که بیدختی توضیح داد: نکتهای که مطرح شد کاملاً درست اما آرمان است. حضور گردشگران و توسعه اقامت آنها در مناطق مختلف، یکی از اولویتهای اصلی کشور است. در سند توسعه نیز به این موضوع اشاره شده است. در بخش ششم و ردیف چهارم این سند، بر سوق دادن اقامت گردشگران به استفاده از ظرفیتهای داخلی و همچنین بهرهگیری از مراکز و تأسیسات گردشگری برای توسعه و ترویج صنایع دستی تأکید شده است.
بیدختی افزود: بسیاری از هنرمندان صنایع دستی حتی در حوزه معیشت و زیست حرفهای خود نیز با مشکلاتی روبهرو هستند. بنابراین ایجاد فضاهایی که امکان حضور، فعالیت و عرضه آثار آنها را فراهم کند، از اهمیت بالایی برخوردار است.
در پایان این نشست از پوستر روز جهانی و هفته صنایع دستی رونمایی شد.
انتهای پیام
