این مرز که در گذشته یکی از محورهای فعال تردد کامیونی، صادرات و تبادل کالا میان دو کشور محسوب می‌شد از ابتدای دهه ۱۳۹۰ به‌ دلیل اعمال محدودیت‌های یک‌طرفه از سوی کشور ترکمنستان به ‌تدریج از چرخه اصلی تجارت خارج شد.

سابقه گمرک باجگیران به دوران قاجار بازمی‌گردد. در آن زمان، ابتدا گمرکی در محدوده روستای «بردر» شهرستان قوچان ایجاد شد که بعدها به نزدیک‌ترین نقطه مرزی و محل کنونی باجگیران منتقل شد. اخذ حقوق گمرکی که در گذشته «باج» نامیده می‌شد، به تدریج نام این منطقه را شکل داد.

در فروردین‌ ۱۳۷۵ و پس از استقلال ترکمنستان، بازارچه مشترک مرزی باجگیران با هدف توسعه اقتصادی منطقه افتتاح شد و تا سال‌ها نقش مؤثری در معیشت مردم داشت، اما افزایش تعرفه‌های گمرکی و تصمیمات یک‌طرفه ترکمنستان برای جلوگیری از ورود کامیون‌های ترانزیتی، موجب رکود این گذرگاه شد؛ مسیری که زمانی دروازه ارتباط ایران با آسیای میانه محسوب می‌شد.

مدیر گمرک باجگیران در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به زیرساخت‌های مرز باجگیران اظهار کرد: پس از راه‌اندازی پایانه مرزی، یک ساختمان واحد برای استقرار تمامی دستگاه‌ها ایجاد شد و تمامی زیرساخت‌ها در مرز باجگیران فراهم است. پیش از تعطیلی مرز حتی راه‌اندازی ایکس‌ری کامیونی نیز پیش‌بینی شده بود که با تعطیلی مرز این پروژه متوقف شد.

جواد خانی افزود: در حال حاضر گمرک باجگیران تمامی زیرساخت‌های لازم برای تردد کامیونی، تریلری و مسافری از جمله باسکول، ساختمان، درب ورود و خروج و نیروی انسانی کامل را دارد با این وجود محدودیت‌ها به ‌صورت یک‌طرفه از سوی ترکمنستان اعمال می‌شود و حتی با درخواست تردد کامیون‌های خالی نیز موافقت نشده و اعلام شده است که تردد کامیونی صرفاً از مرزهای سرخس و لطف‌آباد انجام شود و مرز باجگیران صرفاً مرز مسافری باقی بماند.

وی با اشاره به وضعیت مرز باجگیران، گفت: مرز باجگیران از سال ۱۳۹۰ به ‌صورت یک‌طرفه از سوی کشور ترکمنستان با محدودیت مواجه و عملاً محدودیت تجاری برای آن اعمال شد. پیش از این روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کامیون و تریلی از این مرز تردد داشتند و به دلیل تخلیه و بارگیری کالا، توقف کامیون‌ها و رونق خرید و فروش، شهر و بخش باجگیران از این مسیر منتفع می‌شد.

مدیر گمرک باجگیران افزود: از سال ۱۳۹۰ به دلایل سیاسی یا امنیتی طرف ترکمنستان، محدودیتی اعمال شد که بر اساس آن حداکثر روزانه هفت تا هشت کامیون زیر ۲۰ تن اجازه تردد از مرز باجگیران را دارند و عملاً تریلرهایی با بار حدود ۴۰ تن امکان تردد از این مرز را ندارند. این رویه اکنون حدود ۱۴ سال است که ادامه دارد.

خانی خاطرنشان کرد: مرز باجگیران در سال‌های بعد با رخدادهای مختلفی از جمله شیوع بیماری کرونا مواجه شد که حدود دو سال مرز به‌ طور کامل بسته بود و در مقاطع مختلف نیز به صورت مقطعی باز و بسته می‌شد و عملاً رونق خاصی نداشت. در همین شرایط، بسیاری از مرزنشینان و ساکنان روستاهای اطراف کوچ کرده و باجگیران را ترک کردند.

وی با اشاره به بازگشایی مجدد بازارچه و مرز باجگیران پس از دوران کرونا، گفت: در سال ۱۴۰۱ مرز باجگیران به‌ صورت محدود و در قالب مرز مسافری برای تردد دیپلمات‌ها بازگشایی شد. در ابتدا این تردد صرفاً برای دیپلمات‌ها بود، چراکه مرز باجگیران نزدیک‌ترین مرز به شهر عشق‌آباد، پایتخت ترکمنستان محسوب می‌شود و دیپلمات‌های ایران و سایر کشورها تمایل داشتند از این مرز تردد کنند. پس از آن، به‌ صورت محدود تردد مسافران نیز از این مرز انجام شد.

مدیر گمرک باجگیران با بیان اینکه در حال حاضر روزانه حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ مسافر از مرز باجگیران تردد می‌کنند، تصریح کرد: از این تعداد حدود ۴۰۰ نفر مسافران کثیرالسفر هستند که هر روز رفت و برگشت دارند. این مسافران معمولاً کالاهایی مانند پارچه، برخی صنایع دستی از جمله روفرشی و همچنین اقلامی مانند قابلمه را به ‌صورت محدود همراه خود می‌آورند، کالاها را در مرز باجگیران به فروش می‌رسانند و با پول حاصل از فروش، از بازارهای باجگیران خرید کرده و همان روز به ترکمنستان بازمی‌گردند و به واسطه همین تردد روزانه، مرز باجگیران مجدداً رونق گرفته است.

وی با اشاره به خرید و فروش سیگار به عنوان یک کالای پر منفعت در مرز باجگیران، تأکید کرد: طی یکی دو سال اخیر کشور ترکمنستان واردات تجاری سیگار را ممنوع کرده است، چراکه این کشور درصدد ثبت خود به‌ عنوان کشور پاک در کتاب گینس است. این موضوع باعث افزایش قابل توجه قیمت سیگار در دو سوی مرز و ایجاد حاشیه سود بالا شده است.

خانی افزود: از حدود یک سال گذشته، سیگار به شکل‌های مختلف به‌صورت قاچاق به کشور مقابل منتقل می‌شد، اما با پیگیری‌های انجام ‌شده توسط مدیران قبلی، مجوز صدور کالای دخانی به‌صورت تخصصی برای گمرک باجگیران صادر شد. از آن زمان تاکنون سیگار به‌ صورت اظهار رسمی از مرز باجگیران خارج می‌شود.

وی ادامه داد: از سوی گمرک، به‌ صورت مسافری نیز دو تا پنج باکس سیگار به هر مسافر اختصاص داده می‌شود که همین موضوع جاذبه‌ای برای خرید از مرز باجگیران ایجاد کرده و صادرات چمدانی از این مرز رونق یافته است.

واردات تجاری از مرز باجگیران صفر است

مدیر گمرک باجگیران با اعلام اینکه به ‌دلیل محدودیت تناژ واردات تجاری از مرز باجگیران صفر است، گفت: واردات صرفاً به‌صورت مسافری انجام می‌شود که رقم قابل توجهی ندارد.

وی اظهار کرد: به ‌دلیل محدودیت خروج تناژ به سمت ترکمنستان، مرز تجاری باجگیران عملاً تعطیل یا بسیار محدود شده و به‌ طور میانگین روزانه یک تا دو کامیون خروجی داریم. عمده محصولات صادراتی به ترکمنستان محدود به محصولات گلخانه‌ای مانند شاخه گل بریده و قارچ است که به دلیل عمر کوتاه، صادرکنندگان ترجیح می‌دهند از مرز باجگیران استفاده کنند.

خانی با اشاره به آمار صادرات بازارچه‌ای خاطرنشان کرد: صادرات بازارچه در سال ۱۴۰۴ تا پایان آذر، ۱۶۵۸ تن کالا به ارزش سه میلیون و ۴۷۰ هزار دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، از نظر وزن و ارزش حدود ۵۰ درصد کاهش داشته است. دلیل این کاهش، حاشیه سود بالای سیگار است که باعث شده صادرکنندگان تمایلی به صادرات سایر کالاها نداشته باشند. همچنین مسائلی مانند بازگشت ارز و محدودیت سقف کارت‌های بازرگانی نیز در این کاهش مؤثر بوده است.

وی ادامه داد: در خصوص صادرات مبدأ از گمرک باجگیران، از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا پایان آذر، ۲۷۷۵ تن کالا به ارزش چهار میلیون دلار صادر شده که نسبت به سال گذشته بیش از ۱۰۰ درصد افزایش داشته است. این افزایش از نظر وزن ۱۵۳ درصد و از نظر ارزش ۱۰۰ درصد بوده است که با وجود تداوم محدودیت‌های خروج به سمت ترکمنستان، افزایش صادرات به‌ دلیل تمایل صادرکنندگان محصولات گلخانه‌ای با عمر کوتاه به استفاده از این مرز بوده است.

مدیر گمرک باجگیران درباره تردد مسافران اظهار کرد: تا پایان آذر، ۱۵۰۰ نفر ورودی و ۱۵۷۳ نفر خروجی ثبت شده که در مجموع، ورودی و خروجی مسافران ایرانی حدود ۳۱ درصد افزایش داشته است. این در حالی است که به‌ دلیل قوانین سخت‌گیرانه ترکمنستان در خصوص تردد اتباع خارجی، صدور ویزا با محدودیت‌های زیادی انجام می‌شود.

وی افزود: تعداد مسافران خارجی تا پایان آذر امسال ۱۲۵ هزار و ۹۶۳ نفر ورودی و ۱۲۹ هزار و ۶۱۱ نفر خروجی بوده که نسبت به سال گذشته حدود ۱۰ درصد افزایش داشته است که این افزایش به‌ دلیل تسهیل نسبی خرید مسافران و اتباع خارجی از بازارچه مرزی بوده است.

خانی با بیان اینکه به ‌طور متوسط روزانه یک تا دو کامیون از مرز باجگیران تردد می‌کنند، گفت: تا پایان آذرماه ۱۴۰۴، تعداد ۴۳۶ کامیون ورودی و ۴۴۱ کامیون خروجی ثبت شده که هر دو نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۶۵ درصد افزایش داشته‌اند که این افزایش نیز به‌ دلیل صادرات محصولات با عمر کوتاه از مبدأ گمرک باجگیران بوده است.

مدیر گمرک باجگیران با بیان اینکه درآمد گمرک باجگیران چندان بالا نیست، چراکه عمده درآمد گمرک از محل واردات حاصل می‌شود، اظهار کرد: درآمد گمرک تا پایان آذر سال جاری یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان بوده که نسبت به سال گذشته حدود ۵۰ درصد افزایش داشته و این افزایش ناشی از اخذ پته مسافری است.

وی از کشف ۳۳ پرونده قاچاق تا پایان آذر سال جاری خبر داد و تأکید کرد: با توجه به اینکه پرونده‌های کاشف گمرک در سال گذشته ۴۳ پرونده بوده شاهد کاهش حدود ۱۰ درصدی پرونده‌های قاچاق هستیم. همچنین ۳۳ پرونده کاشف غیر گمرکی از سوی سایر دستگاه‌ها به گمرک ارجاع شده که گمرک وظیفه ارزش‌گذاری کالای قاچاق در این پرونده‌ها را بر عهده دارد.

مرز و گمرک باجگیران امروز در نقطه‌ای ایستاده است که فاصله‌ای معنادار میان ظرفیت موجود و سطح بهره‌برداری از آن دیده می‌شود. زیرساخت‌ها فراهم است، نیروی انسانی مستقر است و موقعیت جغرافیایی مرز همچنان یک مزیت راهبردی به شمار می‌رود، اما تداوم محدودیت‌های یک‌طرفه، مانع بازگشت این گذرگاه به جایگاه واقعی خود شده است. با این حال، تجربه تردد مسافری، فعالیت بازارچه و افزایش برخی شاخص‌های صادراتی نشان می‌دهد که در صورت تغییر رویکرد طرف مقابل، مرز باجگیران می‌تواند بار دیگر به یکی از پیشران‌های اقتصادی شمال شرق کشور تبدیل شود.

انتهای پیام