فرزاد قائمی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه گردآفرید یکی از شخصیت‌های شاخص شاهنامه در فرهنگ ایرانی است و تنها حضور او در شاهنامه به بخش کوتاهی از معروف‌ترین داستان شاهنامه که همان داستان رستم و سهراب است مربوط می‌شود اما با وجود کوتاهی روایت، او یکی از تاثیرگذارترین و شناخته‌شده‌ترین شخصیت‌های شاهنامه است، اظهار کرد: اینکه چرا در منابع پهلوی و زرتشتی داستانی از گردآفرید نیست، به داستان رستم و سهراب برمی‌گردد، چراکه این داستان از منابعی غیر از منابع پهلوی وارد شاهنامه فردوسی شده‌ است. بسیاری از داستان‌های رستم، داستان‌هایی هستند که از طریق کتابی احتمالا از موبدی به نام آزادسرو که به اخبار رستم معروف شد، به دست فردوسی یا به دست نویسندگان شاهنامه ابومنصوری رسیده‌ است و از این طریق پیشینه‌ روایت گردآفرید در روایات حماسی و داستان‌های حلقه‌ پهلوان سیستم وجود داشته‌ است و به داستان‌های شاهنامه راه پیدا کرده‌ است.

این استاد زبان و ادبیات فارسی افزود: با وجود عدم پیشینه‌ این روایت آن چیزی که شخصیت گردآفرید را متمایز کرده‌ است، شخصیت یک زن پهلوان است، زن پهلوانی که نه‌تنها در جنگ هنرمند و کم‌نظیر است، بلکه بسیار هوشیار، خردمند و باهوش است؛ همچنین گواه این است که شاهنامه فردوسی و منابع سنت به زن در اجتماع نگاه مثبتی بوده‌ است و وجود چنین زنی در داستان‌های شاهنامه که البته نمونه‌های مشابهی مانند رودابه، تهمینه و بانو گشسب در داستان‌های فردوسی وجود دارد ثابت می‌کند که حضور اجتماعی زن در سنت ایرانی حضور قابل تاملی بوده ‌است.

قائمی اظهار کرد: فردوسی در داستان شاهنامه از گردآفرید با صفات تحسین‌آمیزی مانند نامدار، کمندافکن و جنگجو یاد می‌کند و هنرمندانه به توصیف جمال و زیبایی گردآفرید پرداخته‌ است. از همین رو توصیف‌های گردآفرید در داستان رستم و سهراب را می‌توان یکی از زیباترین تفضل‌های معشوق در ادبیات فارسی نامید، به‌ویژه هنگامی که فردوسی زیبایی گردآفرید را به غنچه‌ای توصیف می‌کند که هر لحظه در حال شکفتن است.

وی با تاکید بر اینکه گردآفرید به‌عنوان یک زن پهلوان در فرهنگ ایرانی یکی از نمادهای مثبت حضور زن در اجتماع و جامعه‌ کهن به شمار می‌رود، افزود: بایستی پذیرفت که جامعه‌ کهن، نه فقط در ایران، بلکه در همه‌ جوامع بشری، جوامعی پدر سالار بودند که طبیعتاً در چنین جوامعی شخصیت زن در روایات، افسانه‌ها، اسطوره‌ها و حماسه‌ها، شخصیت فرودست به شمار می‌رود. این که شخصیت زن در یک روایت حماسی، شخصیتی قدرتمند و حتی برتر از مردان همگن خود باشد، نکته‌ مثبتی از حیث نمادشناسی شخصیت‌های فرهنگی-حماسی ایران به‌ شمار می‌رود.

این استاد زبان و ادبیات فارسی گردآفرید را نماد زنی دانست که در عین زیبایی و دارا بودن ویژگی‌های زن آرمانی در فرهنگ کلاسیک ایرانی، ویژگی‌های به ظاهر مردانه قدرت، استقلال و نمود پررنگ اجتماعی را نمایندگی می‌کند و اظهار کرد: در این راستا به‌عنوان شاخص‌ترین زن قدرتمند در فرهنگ ایرانی تبدیل به یک نماد اجتماعی مهم شده ‌است و از نظر اسطوره‌شناسی نیز، ریشه‌های وجود چنین شخصیتی را می‌توان در زن خدایانی مانند آناهیتا و اسفندار مزدی، زنانی که نماد باروری، رویش و قدرت زاینده زمین بودند و شخصیتی مانند گردآفرید که در عین زیبایی، قدرت و استقلال را نشان می‌دهد، تکراری از وجود این بانوها را نمادینه می‌کند.

قائمی خاطرنشان کرد: جالب‌ترین وجه شخصیت گردآفرید که می‌تواند برای مخاطب امروز به‌ویژه برای مخاطب زن امروز الهام‌بخش باشد، این نکته است که گردآفرید قدرت را در ذکاوت و خرد می‌داند و در حالی که پهلوانی مانند هژیر را در مقابل سهراب دیده ‌است که چگونه تحقیر می‌شود و می‌داند که قدرت جسمی خود نه از سهراب بلکه از هژیر نیز کمتر است، با تکیه بر خرد و زکاوت خود به جنگ با سهراب می‌رود و او را شکست می‌دهد.

وی با بیان اینکه شخصیت گردآفرید می‌تواند الهام‌بخش انسان امروز باشد، افزود: که بداند در جامعه‌ای پر آسیب و آشوب امروز که گاهی به سان جنگ و گاهی به سان میدان رزمی است که انسان را به آشوب می‌طلبد در مقابل تمام سختی‌ها و حوادث نه با قدرت و ثروت و وابستگی‌ها بلکه باید بر خرد، هوشیاری، ذکاوت و شخصیت مستقل خود تکیه کند. از این نظر شخصیت گردآفرید نماد قدرت پایان‌ناپذیر انسان و سرچشمه‌ همیشه جوشان شخصیت انسانی است.

این استاد زبان و ادبیات فارسی، شناخت شخصیت گردآفرید برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان را پراهمیت دانست و گفت: چراکه در ادبیات کلاسیک و فرهنگ گذشته معمولا شخصیت زن در غالب شخصیت زیبای معشوق یا معشوق غزل نامیده ‌می‌شد و معمولا زن یا یک شخصیت مثبت منفعل داشت که به صورت معشوق نمایش داده می‌شد یا شخصیت فعال منفی داشت که به صورت زن حیله‌گر، جادوگر، مادر اندر، مادرزن و مادرشوهر بود.

قائمی با بیان اینکه شخصیت گردآفرید نشان می‌دهد که در فرهنگ ایرانی، جنبه‌های اجتماعی حضور زن از ظرفیت‌های مثبت قابل توجهی برخوردار است، ادامه داد: همچنین شخصیت او دلیلی پویا بر وجود حقیقت است که جامعه‌ ایران یک جامعه‌ زن ستیز نیست و هویت ملی مردم ایران هویتی است که مایه‌های زنانه‌ قوی در فرهنگ باستانی خود دارد.

وی اضافه کرد: شخصیت‌ گردآفرید نمونه‌هایی در ادبیات جهان دارد؛ ازجمله زنان قهرمان، جنگجو و زنانی مانند آمازون‌ها که در فرهنگ غرب نمونه‌های فراوان وجود دارد اما گردآفرید ویژگی‌هایی دارد که شبیه هیچ کدام از این شخصیت‌ها نیست. یکی از مهم‌ترین وجوه بارز این شخصیت نجابت و شرم است؛ او جسارت دارد و در میدان جنگ از زنانگی خود به‌عنوان یک ابزار جنگی استفاده میکند اما در عین حال به حدود اخلاقی پایبند است و به پوشیدگی و پاکدامنی اعتقاد دارد.

این استاد زبان و ادبیات فارسی گفت: گردآفرید اعتماد به نفس بالایی دارد و خود را فرودست یک مرد تصور نمی‌کند، این در حالی است که بسیاری از جنگجویان ادبیات جهان بیشتر در رابطه با یک معشوق و پهلوان مرد تعریف شدند، اما گردآفرید شخصیتی مستقل از تمام مردان حماسه‌ای ملی است و در عین نجابت و پاکدامنی، قدرت و استقلال بالایی دارد.

قائمی افزود: متاسفانه عدم توجه به شخصیت گردآفرید محدود به این شخصیت نیست و رسانه، سینما، پویانمایی، کتاب‌های درسی نسبت به شاهنامه و ادبیات حماسی کم‌توجهی کرده‌اند که متاسفانه این موضوع در چهار یا پنج دهه اخیر شدت گرفته‌ است. می‌توان گفت، عدم شناخت صحیح فرهنگ ایرانی و نگاه‌هایی که بعضاً از باستان‌گرایی افراطی دوره‌ پهلوی متاثر شده ‌است در این انزوا تاثیر داشته ‌است.

وی تصریح کرد: بازآفرینی داستان گردآفرید در قالب پویانمایی، سینما، بازی‌های جمعی و بازتاب قرار دادن آن در فرهنگ عمومی به شکل الهام، نمادسازی و ایجاد مفاهیمی در فرهنگ زندگی معاصر که در وجوه زنانه خود از شخصیتی مانند گردآفرید متاثر شده ‌است، راه‌کارهایی است که باعث می‌شود تاثیر و حضور گردآفرید در فرهنگ امروز افزون‌تر از گذشته باشد.

انتهای پیام