آب، برای ادامه زندگی انسانها، حیوانان و گیاهان ضروری و عامل مهمی در تولید غذا، انرژی و حرکت ماشینآلات است و در بسیاری از بخشها ازجمله کشاورزی و صنعت کاربرد دارد. مدیریت و سیاستگذاری آب در جهان تا شروع دهه ۱۹۸۰ به تامین آب مورد نیاز جمعیت رو به رشد معطوف بود و به تاثیرات زیست محیطی و اجتماعی توجه چندانی نمیشد و آثار مخرب و جبران ناپذیری بر اکوسیستم و جوامع داشت.
رشد جمعیت، توسعه صنعتی و اجتماعی، تغییرات آبوهوایی و آلودگی آب و هوا، تخریب منابع، جنگل زدایی و گرم شدن زمین منابع محدود آب را تحت فشار قرار دادند. اکنون، مدیریت آب، به این معنی است که مشکلات اقتصادی، زیستمحیطی، اجتماعی و تضمین پایداری منابع آب برای نسلهای آینده مورد توجه قرار گیرد.
مدیریت استراتژیک مصرف آب
مدیریت مصرف آب ابعاد بسیاری دارد و اقدامی کامل و همه جانبه محسوب میشود و به یک روش و یا ابزار محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از راهکارهاست که هر یک از آنها به یکی از ویژگیهای خاص مدیریت آب رسیدگی میکند. مدیریت راهبردی مصرف آب عبارت است از برنامه هماهنگ جامع و پیوسته که توانایی و منابع را با محیط مرتبط میکند. مدیریت راهبردی ما را قادر میسازد به هدفهای بلندمدت خود دست یابیم. با تفکر راهبردی میتوان بهصورت منطقی و نظام یافته در برنامهریزی به مدل دلخواه و نتیجه مطلوب دست یافت.
با توجه به محدودیتهای منابع آب از مدیریت ترکیبی تولید و مصرف استفاده میشود. مدیریت ترکیبی دو سیاست متفاوت و یک هدف واحد است. در این رویکرد با آب باید بهعنوان کالای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی برخورد شود و همچنین مدیریت منابع آب باید در چارچوبی یکپارچه، در هر دوسو شامل مدیریت تولید و مدیریت مصرف آب تحلیل شود.
مدیریت راهبردی مصرف با ایجاد توازن میان ذخایر و توان تولید آینده آب با میزان نیاز مقادیر مصرف در زمان حال و آینده و با ویژگیهای بلندمدت، شرایط محدود و داشتن نقشی حیاتی است و این ایجاد توازن با مقابله همیشگی بین تولید و مصرف رصد خواهد شد و به کمک رویکردهای مصرف و ابزارهای لازم جهت ارتقای سطح مصرف امکانپذیرخواهد بود. نکته مهم در این نگرش مدیریتی، نهادینه شدن فرهنگ مدیریت مصرف بهصورت پایدار است.
راهبردهای مدیریت منابع آبی در شرایط کمبود آب و خشکسالی، استفاده از راهکارهای مقاوم به کمآبی و خشکسالی، مدیریت آب کشاورزی، برداشت بهینه از آب باران و آب زیرزمینی و کشت محصولات با مصرف آب کمتر مثل ذرت و گندم در مقایسه با برنج است. بنابراین با توجه به میزان آب موجود باید برنامهریزی به نفع محصولات کم مصرفتر انجام شود.
عدم مدیریت صحیح و اتخاذ شیوهها و روشهای نامطلوب، موجب شده تا نتوانیم از منابع آبی استفاده بهینه و مطلوب داشته باشیم و همین باعث میشود تا ۸۵ درصد از آبهای قابل دسترس در کشاورزی به هدر رود و مدیریت مصرف درست آب در بخش کشاورزی ضرورت دارد.
از مهمترین عوامل هدررفت آب، پایین بودن راندمان انتقال آب از منبع تا محل مصرف، تلفات زیاد آب در کشاورزی و نامتناسب بودن الگوی کشت، با امکانات منابع آبی است و باید استفاده از رویکردهای مختلف ازجمله فرهنگی، فردی و اجتماعی، فنی و اقتصادی نسبت به ایجاد نگرش مثبت مردم و ارتقاء آگاهی عمومی و تغییر رفتار مصرفکننده به منظور استفاده بهینه و صرفه جویی در مصرف آب اقدام کرد.
راهکارهای مدیریت آب
بر اساس نتایج مقاله منتشرشده در پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، میتوان با راهکارهای زیر بهرهوری آب را افزایش داده و مدیریت کرد:
استفاده از فناوریهای کارآمد و پیشرفته در آبیاری به ویژه استفاده از تکنیکهای آبیاری قطرهای و بارانی میتواند هدررفت آب را کاهش دهد.
کانالهای بتنی، تا ۵۱ درصدو لولههای آب تا ۸۱ درصد میتوانند تلفات آب را کاهش دهند و میتوان با اجرای روشهای آبیاری بهتر و انجام عملیات صحیح کشاورزی از همان مقدار آبی که در کشاورزی به کار میبریم حداکثر محصول را تولید کنیم.
کاهش تاثیرات منفی زیستمحیطی وکاهش برداشت از منابع، تعدیل در اثرات متقابل کمی و کیفی چرخه آب، مقابله با رشد مصرف بی رویه، کاهش مصرف انرژی، کاهش هزینه نگهداری، بهبود و توسعه تاسیسات آبی و تجهیزات بهداشتی، بازیافت مجدد آبهای مصرفی، زهکشها، پسابها و سایر موارد اتلاف آب و همچنین آبهایی که بدون استفاده به دریا، دریاچهها و کویرها میریزند استفاده کرده و بخشی از منابع آبی که تبخیر شده و از دسترس خارج میشود را کاهش داد.
ذخیرهسازی آب باران در مکانهای راهبردی برای مصارف خانگی و کشاورزی، در بسیاری از مناطق میتواند با جریانهای سیل مقابله و کمبود آب را جبران کند. یکی از روشهای مدیریت آبهای باران، احداث سد بر روی رودها و انباشتن آب در پشت آنهاست و از این طریق هم میتوان به انرژی برق آبی و آب شرب دست یافت و هم با افزایش سطح زمینهای زیرکشت به تولید غذا کمک کرد.
عایقبندی لولههای آب وکنترل نشت در شیرهای آب و سیستم شبکه آبیاری کشاورزی و منازل از اهمیت بسیاری برخوردار است. آموزشهای همگانی نیز در کاهش مصرف آب بسیار موثر است.
نتیجه گیری
دنیا برای مصرف بهینه آب و استفاده حداکثری از این نعمت خدادادی تلاش میکند و افزایش آگاهی و مشارکت فعال در سیاستگذاریهای آب و استفاده از فناوریهای نوین و کارآمد میتواند تنش آبی را کاهش دهد. آب دیگر نباید یک منبع لایتناهی و فراوان در نظر گرفته شود و باید برای استفاده صحیح و درست از آن برنامهریزی کرد.
انتهای پیام
