محمد عیدی، پژوهشگر و اصفهانشناس در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: در منابع مختلفی گفته شده است که ایرانیان باستان بر این باور بودهاند که عدد ۱۳ نحس است. به همین خاطر سیزدهمین روز فروردین را در طبیعت به جشن و شادی میپرداختند تا به این شکل خود را از نحسی دور کنند. ایرانیان معتقد بودهاند که در این روز نباید در خانه ماند، چراکه ممکن است دیوهایی که در خانه هستند به صاحبخانه و اعضای خانوادهاش آسیب برسانند و نحسی آن دامنگیر صاحبخانه شود. به همین خاطر همه مردم از شهرها و روستاها خارج میشدند و به صحرا میرفتند تا این روز را در هوای آزاد و در زیر سقف آسمان بگذرانند.
وی افزود: البته جالب است بدانید که هیچ منبع معتبری وجود ندارد که تأیید کند مردمان نسلهای پیشین از نحسی این روز سخن گفته باشند و احتمالاً در یکی دو سده اخیر این تفکر درباره سیزدهبدر رایج شده است. گروهی نیز معتقدند که سیزدهبدر روزی بسیار خجسته و مبارک است و ایرانیان باستان پس از ۱۲ روز جشنگرفتن و شادی به یاد ۱۲ ماه سال، روز ۱۳ فروردین را که روز فرخندهای است به باغ و صحرا میرفتند و شادی میکردند.
باورها و خرافههای نحسی سیزدهبدر
این اصفهانپژوه بیان کرد: یکی از علتهایی که موجب شده برخی مردم روز سیزدهبدر را نحس بدانند، باور به نحس بودن عدد ۱۳ است. هرچند دلیل قطعی و مستندی برای نحس بودن این روز یا این عدد وجود ندارد، اما شکلگیری چنین باوری در میان ایرانیان میتواند ریشه در نحس دانستن سیزدهمین روز هر ماه قمری در میان اعراب باشد.
عیدی ادامه داد: گفته میشود پس از ورود اسلام به ایران، برخی افراد تحتتأثیر این دیدگاه، در برداشتی نادرست، سیزدهم نوروز را نیز نحس میدانستند، همچنین شماری از پژوهشگران معتقدند که اهلتسنن به دلیل همزمانی تولد حضرت علی(ع) با ۱۳ رجب، این روز را روزی نحس میدانستند.
وی با اشاره به باور نحوست ۱۳ در میان برخی از مسیحیان توضیح داد: نحوست عدد ۱۳ در میان مسیحیان نیز از داستان یکی از ۱۲ حواری عیسی مسیح به نام یهودای اسخر یوطی نشئت میگیرد. او نقشهای طراحی میکند تا مسیح را تسلیم مخالفانش کند. در این نقشه قرار بود که یهودای اسخر یوطی با مسیح وارد مجلسی شود و روی او را ببوسد تا دشمنان مسیح واقعی را تشخیص دهند. در این جریان حضرت مسیح دستگیر شد و به صلیب آویخته شد.
این اصفهانپژوه تصریح کرد: ازآنجاییکه با پیوستن یهودای اسخر یوطی به مسیح و ۱۱ شاگرد دیگرش، شمار آنان به ۱۳ نفر رسید، عدد ۱۳ نزد مسیحیان به نحوست شناخته میشود. در فرهنگ ایرانی عدهای عدد ۱۳ را نحس میدانند شاید بدین خاطر که در ریاضیات این عدد خاصیت بخشناپذیری دارد و برخی به همین دلیل این عدد را نحس و شوم میدانند.
فلسفه جشن سیزدهبدر در ایران باستان
عیدی فلسفه سیزدهبدر در ایران باستان را چنین بیان کرد: سیزدهبدر در سنت ایرانیان باستان جشنی به مناسبت پیروزی ایزد باران بر دیو خشکسالی اپوش است. در ایران باستان مردم پس از برگزاری مراسم نوروزی، سیزدهمین روز که به ایزد باران تعلق دارد و با تیر یا تشتر نامگذاری شده است را به دشت و صحرا میرفتند و به شادی و پایکوبی میپرداختند و آرزوی بارش باران از خداوند میکردند. دعا و نیایش برای بارش باران در باور پیشینیان پیش از آشو زرتشت برای این بوده است که ایزد باران در سال جدید بر اپوش پیروز شود.
وی تأکید کرد: ایرانیان در جشن سیزدهبدر از خانه به دشت و دمن میرفتند تا از پدیدهها و شگفتیهای فصل بهار که زندگانی آدم به آنها پیوند خورده است، دیدن کرده و آنها را گرامی بدارند. جالب است بدانید اینکه مردم ۱۳ روز یک سال را جشن میگیرند و روز ۱۳ به دشت و صحرا میروند و در طبیعت روز را به شادی میگذرانند، ریشه در باورهای کهن ایرانیان دارد. در اسطورههای ایران باستان، عمر جهان ۱۲ هزار سال است و پس از آن دوره جهان هستی به پایان رسیده و نبرد با تیرگی و اهریمن نیز به سر میرسد. از آن پس جهان مادی دیگر وجود نداشته و انسان به جایگاه همیشگی خود بازمیگردد.
این اصفهانپژوه خاطرنشان کرد: سیزدهمین روز سال جدید را میتوان روز رهایی انسان از جهان مادی و روز بازگشت به جهان مینو دانست. به همین خاطر است که مردم ۱۲ روز اولیه سال را نمادی از عمر ۱۲ هزارساله جهان در نظر میگیرند و روز ۱۳ فروردین را به نشانه رهایی از جهان مادی، به طبیعت زیبا میروند و آن روز را با شادمانی و سرخوشی میگذرانند. در این روز مردم سبزه سفره نوروزشان را به آبهای روان میسپارند و آرزو میکنند که سالی پربرکت داشته باشند.
تاریخچه جشن سیزدهبدر
عیدی توضیح داد: در کتب و منابع مختلف اینطور آمده است که در دوره ساسانیان، آیین برگزاری سیزدهبدر از تاریخ ۱۳ فروردین در دربار پادشاهی شروع میشده است و این جشن در تاریخ ۱۸ فروردین به اتمام میرسیده است. این آیین بهصورت گردش و تفریح در باغ و بوستان به همراه خواندن آواز و سرود بوده است.
وی تصریح کرد: در دوران ساسانیان زمانی که هنوز در بیرون از خانه سبزهای رشد نکرده بود، مردم انواع سبزهها را میکاشتند و معتقد بودند سبزه زودتر سبز میکنیم، تا سبزی بیاید. کاشتن انواع سبزهها به این خاطر بود که هر کدامشان بهتر رشد کرد، در آن سال در زمین همان گیاه را بکارند.
این اصفهانپژوه تأکید کرد: در «آثارالباقیه» ذکر شده است که سیاوش یا خدای نباتی وقتی که میمیرد سبزه سبز میشود و رویاندن دوباره سبزه برای آن بوده است که سیاوش دوباره زنده شود و وقتی دوباره زنده شد، سبزه توی آب میانداختند که مظهر مادر یا همسر ایزد نباتی بود که باعث مرگ او شده بود.
عیدی ادامه داد: دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که میگوید، در معماری خانههای قدیمی هر اتاق مظهر زمین و سقف خانه نماد آسمان است. به همین خاطر است که خانههای قدیمی طاقهای گنبدی داشتهاند و معمولاً بالای آن بهصورت هلال و پایینش مسطح بوده است. معماری خانههای قدیمی به نوعی مظهر زمین و آسمان بوده و به همین دلیل در خانه خود سبزی میکاشتند.
وی به سیزدهبدر در دوران قاجار اشاره کرد و افزود: در دوره قاجار مردم در روز ۱۳ فروردین در مکانهای عمومی به شادی میپرداختند و حتی بانوان میتوانستند بدون روبنده در خیابان حضور پیدا کنند. یکی دیگر از منابع تاریخی، اینگونه گفته است که در روز ۱۳ فروردین خانوادهها با سماور و بقچههای خوراکی خود به بیرون از شهر میرفتند. از معمولترین خوراکیهایی که در این روز مردم میخوردند، میتوان به کاهو با سکنجبین اشاره کرد. خانوادههایی که وضع مالی بهتری داشتند در کنار غذای اصلی، آش رشته نیز درست میکردند.
این اصفهانپژوه درباره معنای اصلی سیزدهبدر گفت: همانطور که اشاره کردیم، در میان بسیاری از مردم باور بر این است که واژه سیزدهبدر به معنای در کردن نحسی ۱۳ است، اما با نگاهی به لغت نامههای معتبر فارسی متوجه میشویم که واژه «در» بهعنوان مخفف دره و دشت استفاده میشود. البته یکی دیگر از معانی واژه «در»، طرف و سوی نیز است. در نهایت، میتوان نتیجه گرفت که واژه سیزدهبدر به معنای بیرون رفتن و در دامان طبیعت سر کردن در روز ۱۳ فروردین است.
شیوه برگزاری جشن سیزدهبدر در ایران باستان
عیدی درباره برگزاری سیزدهبدر در ایران باستان اظهار کرد: ۱۳ فروردین به نوعی آغاز نیمسال دوم زراعی است و ایرانیان برای نیایش ایزد بارانآور و نویدبخش سال نیک به کشتزارها و مزارع خود میرفتند و در زمینهای سرسبز و انبوه از گل و گیاهان صحرایی به شادی و ترانهسرایی میپرداختند، همچنین در این روز سبزههای صحرایی را جمعآوری کرده و از پختن آش و خوراکیهای ویژه غافل نمیشدند.
وی تصریح کرد: بخشی دیگر از آیینهای سیزدهبدر به باورهایی مربوط میشود که به نوعی با تقدیر و سرنوشت در ارتباط هستند. برای مثال میتوان به فالگیری، گرهزدن سبزه، بختگشایی و نمونههای دیگر اشاره کرد. بازیهای گروهی، ترانهها و رقصهای دستهجمعی، جمعآوری گیاهان صحرایی، بادبادکبازی، سوارکاری، نمایشهای شاد و آببازی بخشی از مراسم سیزدهبدر در ایران باستان بودهاند که ریشه در باورها و فرهنگ اساطیری دارند. جالب است بدانید که ۱۳ فروردین، روز رسمی طلب باران، برای همه سرزمینهای ایران بوده است و به خوردن غذای در دشت و صحرا بهصورت همگانی نیز در اوستا اشاره شده است.
آدابورسوم سیزدهبدر
این اصفهانپژوه با اشاره به آداب و رسوم از گذشته تا حال افزود: در گذشته ایرانیان باستان در روز ۱۳ فروردین که بعدها روز طبیعت نام گرفت، به جشن و نشاط میپرداختند و با این کار نحسی را از خود و خانوادهشان دور میکردند و برای شروع سال جدید آماده میشدند. سیزدهبدر از همان ابتدا دارای آداب و رسومی بوده است که به مرور بعضی از آنها کمرنگ شدهاند، اما برخی از این آدابورسوم نیز همچنان پابرجا هستند.
عیدی از جمله آداب جشن سیزدهبدر را به سبزه گرهزدن یا آب دادن سبزه اشاره کرد و گفت: اغلب دختران و پسران جوان که دم بخت بودند این کار را برای بازگشایی بخت خود انجام میدادند. البته گرهزدن سبزه تنها مربوط به پسران و دختران دم بخت نیست و همه افراد میتوانند آرزویی در دل کنند و سبزه گره بزنند، با این اعتقاد که بعد از باز شدن گره مشکلاتشان حل خواهد شد.
وی با اشاره به بازیهای رایج در سیزدهبدر بیان کرد: در این روز اغلب افراد بعد از صرف یک غذای خوشمزه و استراحت در طبیعت، به بازیکردن مشغول میشوند. چراکه این روز آخرین روز تعطیلات نوروز است و باید از لحظه به لحظه آن استفاده کرد. هر شهربازی مخصوص به خودش را دارد، اما از جمله بازیهای شناخته شده و مناسب برای سیزدهبدر میتوان به بازی وسطی، هفتسنگ و زوو اشاره کرد. چراکه این بازیها بهصورت دستهجمعی انجام میشوند و پرتحرک هستند.
این اصفهانپژوه توضیح داد: بازیکردن در روز طبیعت آن هم بهصورت دستهجمعی باعث ایجاد شادی و نشاط میشود، اگر چه امروزه، دوچرخهسواری و توپبازی جای کشتیهای دونفره و چوب بازی و بسیاری دیگر از بازیها قدیمی را گرفته است.
عیدی به آب دادن سبزه در روز طبیعت اشاره کرد و تأکید کرد: سبزه به آب دادن هم از آیینهای روز ۱۳ فروردین است و پیشینه کهنی دارد. بسیاری از تاریخشناسان بر این باورند که به آب دادن سبزههای تازه نوروزی به آب روان جویبارها، نوعی پیشکش به ایزد آب «آناهیتا» و ایزد باران «تیر» است. ایرانیان باستان بر این باور بودهاند که گیاهی که خود این خدایان پروراندهاند باید به خود آنها بازگردد تا برکت و باروری در سال جدید پدیدار شود. آب و سبزه هر دو نشانههای روزی، شکفتگی و شادابی هستند و پیوند سبزه با آب، اتفاقی همایون است.
وی اظهار کرد: در میان ایرانیان باستان این باور رواج داشت که آناهیتا خدای آبها است و دانهها را بارور میکند و به همین علت باید سبزه را به منبع و ذاتش برگرداند. سبزه همان دانههای بارور شده است و نماد سرسبزی در طول سال است. در این روز ایرانیان باستان این دانههای بارور و سرسبز را به آناهیتا برمیگردانند تا منتظر سرسبزی بیشتر باشند.
این اصفهانپژوه بیان کرد: آب روان حکایت از زندگی و پویایی دارد و بدون شک با ویژگیهای اساطیری آب راکد تفاوت دارد. به همین دلیل سبزه را باید در آب روان انداخت که زندگیبخش است. این که چرا سبزه را به آب میاندازند به این موضوع بازمیگردد که امور موجود در ذهن نیاکان ما جنبه اساطیری و رمزی به خود میگرفته و در رفتارهای بیرونی بازتاب پیدا میکرده است و این باورها همچنان در میان مردم رایج است.
عیدی تأکید کرد: درگذشته، عدهای از مردم بر این باور بودند که سبزهای که روی سفره هفتسین قرار دارد انرژیهای منفی محیط اطراف را به خود جذب کرده است و به همین دلیل باید در روز سیزده بدر، آن را در آب جاری رها کرد که نشانه پاکی و زلالی است.
وی به سنگ آب انداختن در سیزدهبدر اشاره کرد و گفت: انداختن سنگ در آب روان در بین مردمان شمال ایران بیشتر رایج است. به این شکل که علاوه بر این که سبزه را به آب میاندازند، به نشانه روز سیزدهبدر یک سنگ هم در آب رودخانه رها میکنند. جالب است بدانید هر سنگی که در آب میاندازند به نشانه یک آرزو است. در مناطق کردنشین ایران نیز مردم ۱۳ سنگ را به پشت سرشان میاندازند به نشان دوری از بلا.
این اصفهانپژوه با اشاره به رفتن در دل طبیعت در این روز توضیح داد: در ۱۳ فروردین هر سال، مردم بار و بندیل میبستند و سیزدهبدر با سماورهای کوچک و بقچههایی که پر از خوراکی بود به دشت و صحرا میرفتند. درگذشته، دستههای آوازخوان و تارزن، پهلوانها، مارگیرها، میمونبازها و خرسبازها، حاجیفیروزها و گروههای دیگر مردم را بهپای بساط خود میکشاندند و با گرفتن ۱۰ شاهی یا پنج شاهی آنها را سرگرم میکردند. به همین خاطر بوده است که مردم روز پیش از سیزدهبدر آرزو میکردند که هوا آفتابی و گرم باشد.
عیدی خاطرنشان کرد: در حال حاضر، قبل از فرارسیدن سیزدهبدر مردم به فکر انتخاب محلی مناسب برای گذراندن این روز و برپایی پیکنیک هستند. برخی از افراد پارکها را انتخاب میکنند، بعضی هم در خانه یا باغ گرد هم میآیند تا این روز را در کنار یکدیگر جشن بگیرند. در این روز معمولاً چند خانواده با هم برنامهریزی میکنند تا سیزدهبدر را در کنار یکدیگر بگذرانند و لذت بیشتری از این جشن باستانی ببرند.
غذاهای سنتی در جشن سیزدهبدر
وی ادامه داد: در بخشهای مختلف از کشورمان، سیزدهبدر رنگوبوی خاصی دارد. در این روز اقوام مختلف، غذاهای خاص خودشان را درست میکند، لباس مخصوص ایل خود را به تن دارند و رقص و آوازهایی به پا میکند که برای بقیه مردم ناآشنا است. البته در حال حاضر در سیزدهبدر به پا کردن بساط آتش و زغال و درستکردن جوجهکباب، رایج شده است و مخصوص به یک شهر یا استان نیست. البته در کنار این نوع غذا، یک سری غذاهای سنتی سیزدهبدر هم وجود دارد که اغلب مادربزرگها در دل طبیعت روی آتش میپزند.
این اصفهانپژوه تصریح کرد: یکی از غذاهای سنتی مخصوص سیزدهبدر که در خیلی از شهرهای ایران رایج است، آش رشته است. آش رشته از غذاهای سنتی کشورمان است که بیشتر با سبزیجات و حبوبات آماده میشود و به خاطر رنگ و بویی که دارد، یادآور نعمتهای طبیعت است.
عیدی تأکید کرد: دمی باقلا و دمی بلغور هم از خوردنیهای تهرانیها در روز سیزدهبدر به شمار میآید. از آیین سیزدهبدر شمالیها نیز میتوان گفت که انواع حلواها را در سفره خود جای میدهند و بعضی نیز در سفره سیزدهبدر خود از سمنو نیز استفاده میکنند. در برخی از استانها مانند بروجرد و فارس نیز مردم در سیزدهبدر تخممرغ پخته شده و ۱۳ گردو همراه خود میبرند و ناهار، پلو با تخممرغ و گردو میخورند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بدین ترتیب در روز ۱۳ فروردین مردم با برپایی جشنوسرور، بازیهای محلی، خوردن غذاهای مخصوص نوروزی مانند سبزیپلو با ماهی، آش و دورهمیهای خانوادگی و دوستانه، سبزه گرهزدن و سبزه به آب انداختن ۱۳ خود را در دامان طبیعت به درمیکنند. این روز، نمادی از پیوند عمیق ایرانیان با طبیعت و پاسداشت آن است.
انتهای پیام
