دکتر آرمان سهرابی، پژوهشگر حوزه فناوری و عضو هیئت علمی یکی از مؤسسات تحقیقاتی کشور در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اهمیت تابآوری علمی و نقش زیرساختهای پژوهشی کشور اظهار کرد: علم و فناوری موجودیتی وابسته به اشخاص و شبکههای دانشی است، نه به ساختمانها و تجهیزات. بدون شک زیرساختها ابزارهای ارزشمندی هستند و حذف یا اختلال در آنها سرعت پژوهش را کاهش میدهد، اما هیچگاه نمیتواند به معنای توقف علم باشد. تجربه جهانی و حتی روندهای تاریخی نشان داده که دانش، ماهیتی مهاجر، سیال و خودترمیمگر دارد.
وی با تاکید بر اینکه در هر دورهای از تاریخ که محدودیتی در فعالیت مراکز پژوهشی ایجاد شد، جامعه علمی راههای تازهای برای تداوم فعالیت پیدا کرده است، ادامه داد: این خلاقیت و انعطافپذیری، بخشی از ذات پژوهش است. پژوهشگران یاد گرفتهاند که در نبود شرایط ایدهآل، روشهای جدیدی برای کار کردن بیابند؛ چه با تشکیل گروههای کوچکتر، چه با انتقال فعالیتها به محیطهای جدید و چه با استفاده از ابزارهای سادهتر اما کارآمد.
سهرابی با تاکید بر اینکه نقش زیرساختها را نباید کوچک شمرد، دانشگاهها، پژوهشگاهها و آزمایشگاهها را موتور محرک توسعه فناوری در هر کشور برشمرد و یادآور شد: اما باید توجه داشت که این مراکز یک مقصد نیستند، بلکه مسیر را هموارتر میکنند و اگر به هر دلیلی مسیر توسعه سخت شود، محققان میتوانند راه خود را پیدا کنند، زیرا انگیزه دانستن و حل مسئله از بین رفتنی نیست.
این پژوهشگر به روند تاریخی رویش علمی در ایران اشاره کرد و گفت: مطالعه تاریخ علم ایران نشان میدهد هر زمان که یک دوره علمی کاهش سرعت داشته، پس از مدتی دورهای از شکوفایی از دل آن بیرون آمده است. دلیل این اتفاق، ریشهدار بودن فرهنگ دانشاندوزی در این سرزمین است. از دورههای باستان تا دوران دانشمندانی چون خوارزمی، رازی، بوعلی و سپس در عصر جدید، همیشه افرادی حضور داشتهاند که جریان علم را، حتی اگر محدود بوده، زنده نگه داشتهاند.
وی یکی از ویژگیهای مهم تاریخ علمی ایران را پیوستگی سنت آموزش دانست و خاطر نشان کرد: در طول تاریخ مراکز بزرگ علمی دچار افت شدهاند، ولی حلقههای کوچکی از دانشمندان و شاگردان همچنان فعال ماندهاند. این ادامهدار بودن فعالیت علمی باعث شد که هیچگاه شکاف عمیقی در جریان یادگیری ایجاد نشود. این ویژگی امروز هم وجود دارد چون شبکه علمی کشور بسیار گستردهتر و پیچیدهتر شده و در نقاط مختلف توسعه پیدا کرده است.
این پژوهشگر با اشاره به مفهوم «لبه فناوری» یادآور شد: حضور در لبه فناوری یعنی مشارکت فعال در تولید دانش جدید. امروز حوزههایی مثل هوش مصنوعی، علوم داده، رباتیک پیشرفته، زیست فناوری و علم مواد، فضای تولید دانش را شکل میدهند. کشوری که بتواند در این حوزهها پژوهش بنیادی و کاربردی انجام دهد و نتایجش را به فناوری قابل استفاده تبدیل کند، عملاً در مرزهای دانش قدم میگذارد.
وی افزود: برای رسیدن به این مرحله، وجود یک اکوسیستم پویا که تعامل بین دانشگاه، صنعت، استارتآپها، آزمایشگاهها و نهادهای میانجی را برقرار کند، ضروری است. اکنون در کشور ما بخش قابل توجهی از این اکوسیستم شکل گرفته و حتی بسیاری از پروژههای تحقیقاتی توسط گروههای جوان و استارتآپهای فناور هدایت میشود. همین روند نشان میدهد که رشد تکنولوژی تنها متکی به یک نقطه یا یک مرکز خاص نیست؛ بلکه حاصل تلاش جمعی و توزیعشده است.
سهرابی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان جریان علمی را در شرایط دشوار حفظ کرد؟ گفت: پژوهشگران معمولا با مفهوم عدم قطعیت خو گرفتهاند؛ بنابراین وقتی شرایط تغییر میکند، معمولاً با سرعت سازگار میشوند. اگر دسترسی به یک نوع ابزار محدود شود، ابزارهای سادهتر یا روشهای محاسباتی جایگزین میشود. اگر یک محیط پژوهشی از دسترس خارج شود، پژوهشگران در محیطهای جدید گرد هم میآیند. این انعطاف، قدرت اصلی علم است.
وی اضافه کرد: برای حفظ رشد علمی، چند عامل کلیدی اهمیت دارد؛ یکی از این عوامل استمرار آموزش است. اگر آموزش حتی به صورت مجازی یا جمعهای کوچک ادامه یابد، نسل بعدی پژوهشگران شکل میگیرد. دوم، حفظ ارتباطات پژوهشی؛ شبکههای علمی باید فعال بمانند، زیرا تبادل ایده و تجربه مهمتر از تجهیزات است و سوم، تعریف پروژههای کوچک اما اثرگذار که امکان اجرا در شرایط محدود را دارند.
سهرابی عامل چهارم را ارتقای مهارتهای فردی پژوهشگران مانند تحلیل داده، برنامهنویسی و روش تحقیق برشمرد و تأکید کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای علم این است که ماهیتی جمعپذیر دارد. یعنی دانش زمانی رشد میکند که افراد بتوانند کنار هم، حتی اگر نه در یک ساختمان، بلکه در یک شبکه فکری کار کنند. امروز ابزارهای ارتباطی به حدی پیشرفته شده که پژوهشگران میتوانند از راه دور مقاله بنویسند، داده تحلیل کنند و حتی برخی آزمایشها را شبیهسازی کنند.
وی با بیان اینکه دانش چیزی نیست که با محدودیت فیزیکی خاموش شود، اظهار کرد: دانش در ذهنها، در کتابها، در مقالات، در تعاملات پژوهشی و در انگیزه فهمیدن ادامه پیدا میکند. اگر تنها یک نفر هم برای حل یک مساله علمی تلاش کند، مسیر علم ادامه دارد. این بزرگترین نقطه قوت علم است. همانطور که تاریخ نشان داده، هرگاه نسلهایی از پژوهشگران توانستهاند چراغ دانش را روشن نگه دارند، پس از مدتی دورههای پررونقی آغاز شده است. آینده علم در هر جامعهای بستگی به همین پایداری، کنجکاوی و تلاش مشترک دارد. بنابراین وظیفه جامعه علمی این است که حتی در شرایط سخت نیز یادگیری، آموزش و پژوهش را متوقف نکند.
انتهای پیام
