حجتالاسلام ابوالقاسم حسنپور در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: بدونشک کسب علم، آگاهی و اطلاع از مسائل و مفاهیم گوناگون، یک ارزش بهشمار میرود، تا آنجا که حتی در قرآن کریم نیز در آیه ۹ سوره زمر آمده است: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»؛ آیا کسانی که میدانند و کسانی که نمیدانند مساوی هستند؟!
وی با بیان اینکه آموزههای دینی نقش مهمی در شکلدهی ارزشها و هنجارهای اخلاقی دارند، از اهمیت پایبندی فعالان عرصه رسانه به این اصول گفت و ادامه داد: در سنت اسلامی، بهویژه در مکتب شیعه، اخلاق اطلاعرسانی و نقل خبر، ریشه در اصولی مانند صدق، امانت، عدالت، حفظ آبرو و پرهیز از اشاعه باطل دارد. این اصول در قرآن کریم، روایات اهلبیت(ع) و آثار علمای شیعه بهروشنی بیان شده و میتواند چهارچوبی جدی برای اخلاق رسانهای امروز فراهم کند.
این پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با بیان اینکه در فرهنگ اسلامی، گفتار و نقل خبر نوعی امانت محسوب میشود، افزود: قرآن کریم در آیا ۱۱۹ سوره توبه، مؤمنان را به صداقت و همراهی با راستگویان فرا میخواند و میگوید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ». همچنین در آیه ۳۶ سوره اسراء اشاره میکند: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولائِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا». علامه طباطبایی در کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن»، ذیل تفسیر این آیه مینویسد که انسان نباید چیزی را که علم و یقین به آن ندارد نقل یا دنبال کند، زیرا همه ابزارهای ادراک انسان در برابر خداوند مسئول هستند.
حسنپور با تاکید به اینکه در نگاه فقه و اخلاق اسلامی، این اصل به معنای آن است که متولیان و فعالان رسانه در برابر بیان حقیقت و افکار عمومی مسئول هستند، خاطرنشان کرد: شهید مطهری نیز در بحث «مسئولیت اجتماعی گفتار» تأکید میکند که انتشار سخن نادرست میتواند افکار عمومی را منحرف کند و این از نظر اخلاق اسلامی نوعی خیانت به جامعه محسوب میشود. بنابراین فعالان عرصه رسانه، به دلیل قرار داشتن در خط مقدم اطلاعرسانی، بیش از دیگران نیازمند تقوا در گفتار و امانت در نقل خبر هستند.
ضرورت دقت و راستیآزمایی در نقل خبر بر اساس قرآن و روایات
او با بیان اینکه در روایات اهلبیت(ع) تأکید فراوانی بر کنترل گفتار و توجه بر نقل سخن شده است، تصریح کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج البلاغه میفرمایند: «لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِکُلِّ مَا سَمِعْتَ فَکَفَی بِذَلِکَ کَذِبًا»؛ هر آنچه میشنوی برای مردم نقل مکن زیرا همین برای دروغگو بودن کافی است.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه علمای اخلاق شیعه، روایات اهل بیت(ع) را ناظر بر پرهیز از شایعهپراکنی و نقل بدون تحقیق دانستهاند، افزود: پیامبر اکرم(ص) در اینباره میفرمایند: «کَفَی بِالْمَرْءِ کَذِبًا أَنْ یُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا سَمِعَ»؛ برای دروغگو بودن انسان همین بس که هرچه میشنود نقل کند. ملا احمد نراقی نیز در کتاب «معراج السعاده»، گفته است که یکی از آفات زبان آن است که انسان هر خبری را بدون تحقیق بازگو کند؛ زیرا این کار اغلب به دروغ یا ظلم به دیگران میانجامد.
وی درباره لزوم تحقیق قبل از انتشار هرگونه خبر، خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین مبانی قرآنی در این زمینه، آیه ۶ سوره حجرات، مشهور به آیه «تحقیق در خبر» است که خداوند میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر فاسقی خبری برای شما آورد تحقیق کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس پشیمان شوید.
این پژوهشگر مطالعات قرآنی ادامه داد: علامه طباطبایی در کتاب «المیزان» و در تفسیر این آیه میگوید که این دستور، قاعدهای اجتماعی برای حفظ عدالت در جامعه است زیرا انتشار خبر نادرست میتواند موجب ظلم، تهمت و فتنه اجتماعی شود. همچنین آیتالله مکارم شیرازی در کتاب «تفسیر نمونه»، این آیه را یکی از مهمترین اصول در نظام اطلاعرسانی میداند و مینویسد که اسلام با این دستور، جامعه را از شایعه، تبلیغات دروغین و جنگ روانی حفظ میکند.
مهمترین آموزههای اسلام در حوزه انتشار اخبار
حسنپور درباره چگونگی اجرای این اصول در رسانههای امروز، بیان کرد: اگرچه سرعت انتشار اطلاعات در رسانههای امروز بسیار بالا است اما آموزههای اسلامی همچنان قابل اجرا و حتی راهگشا هستند و چند اصل مهم در این زمینه قابل توجه است. اصل اول، صحت قبل از سرعت هست زیرا در اخلاق اسلامی، حقیقت بر سرعت مقدم است.
پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در تشریح این اصل گفت: امام علی(ع) در حکمت ۸۱ نهج البلاغه با بیان: «قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ»، بر این نکته تأکید کردهاند که در حوزه رسانه، ارزش کار خبری در دقت و صحت آن است و صرفاً به سرعت انتشار آن مربوط نمیشود.
حسنپور افزود: از امیرالمومنین(ع) در کتاب «غررالحکم» نقل شده است: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْحَدِیثَ فَاعْقِلُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ لَا عَقْلَ رِوَایَةٍ»؛ وقتی سخنی را میشنوید، آن را با عقلِ فهم و دقت درک کنید، نه فقط برای نقل کردن آن. علمای حدیث توضیح میدهند که در این روایت دو نوع مواجهه با خبر مطرح شده است؛ یک مواجهه عقلِ روایت که فقط شنیدن و سریع نقل کردن آن است و دیگری عقلِ رعایت (درایت) که فهمیدن، سنجیدن، بررسی سند و محتوا است. امام علی(ع) توصیه میکنند که مؤمن باید خبر را بفهمد، تحلیل کند و صحت آن را بسنجد نه اینکه صرفاً ناقل هر چیزی باشد. این دقیقاً همان اصل راستیآزمایی و دقت در خبر است که امروز در اخلاق رسانهای مطرح میشود.
وی دومین اصل را امانت در نقل خبر بیان کرد و با اشاره به اینکه بسیاری از اندیشمندان اسلامی، خبر و اطلاعرسانی را نوعی امانت اجتماعی میدانند، افزود: قرآن کریم در آیه۵۸ سوره نساء میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا...»، خدا قاطعانه به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانش بازگردانید.
حسن پور درباره سومین اصل اظهار کرد: اصل سوم پرهیز از اشاعه فحشا و تخریب آبرو است که خداوند در آیه ۱۹ سوره نور میفرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ». این آیه نشان میدهد که رسانه نباید به گسترش شایعات یا تخریب شخصیتها دامن بزند.
لزوم توجه رسانههای امروز به پایههای اخلاق رسانه در اسلام
این پژوهشگر، اصل چهارم را مسئولیت اجتماعی رسانه بیان کرد و افزود: آیتالله جوادی آملی در مباحث اخلاق اجتماعی تأکید میکند که زبان و قلم میتوانند سازنده یا ویرانگر باشند و هر سخنی که در جامعه منتشر میشود، مسئولیت شرعی و اخلاقی دارد.
وی با بیان اینکه از نگاه قرآن، روایات اهلبیت(ع) و آثار علمای شیعه، اطلاعرسانی امری کاملاً اخلاقی و مسئولانه است، توضیح داد: اصولی مانند صدق، تحقیق در خبر، امانت در نقل، پرهیز از شایعه و حفظ آبروی افراد، پایههای اخلاق رسانهای در اسلام را تشکیل میدهند. اگر این اصول در رسانههای امروز مورد توجه قرار گیرد، نهتنها از انتشار اخبار نادرست جلوگیری میشود بلکه اعتماد عمومی نیز تقویت خواهد شد و رسانه میتواند نقش واقعی خود را در هدایت آگاهانه جامعه ایفا کند.
انتهای پیام
