حمید نظامدوست در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: اتحادیه جهانی غارشناسی با علامت اختصاری UIS، به عنوان مرجع بینالمللی این حوزه فعالیت میکند و تقریبا همه کشورها در آن نماینده دارند. این موضوع نشان میدهد که غارها تا چه اندازه در سطح جهانی ارزشمند هستند. متاسفانه کشور ما در گذشته جایگاه قابل توجهی در حوزه غارشناسی نداشته و حتی میتوان گفت جزو کشورهای پیشرو در این حوزه محسوب نمیشده است. طی سالهای گذشته نیز بسیاری از غارها دچار آسیب شده یا نابود شدهاند، اما از حدود سالهای ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۰، با تاسیس انجمن غارشناسی کشور، فعالیتها شکل منسجمتری به خود گرفت.
وی با اشاره به اینکه در این سالها تلاش کردیم اهمیت غارها را برای دستگاههای متولی بیش از پیش تبیین کنیم، تشریح کرد: با پیگیریها و فشارهایی که به نهادهای مرتبط ازجمله میراث فرهنگی و سازمان حفاظت محیط زیست وارد شد، موضوع غارها در کارگروههای تخصصی کشور جدیتر مطرح شد. شاخصها و رفرنسهای علمی مشخصی تدوین و مصوبات قانونی لازم نیز در مجلس به تصویب رسید. از سال ۱۳۹۰، فعالیتهای کارشناسی در این حوزه تقویت شد.
اهمیت باستانی غارها یکی از اصلیترین دلایل حفاظت از آنها
وی دومین اهمیت غارها را دارا بودن منابع آبی آنها ذکر و بیان کرد: بسیاری از غارها در لایههای آهکی شکل میگیرند و فرآیند ایجاد آنها حاصل میلیونها سال فرسایش آبی در سنگهای آهکی یا(Limestone) است. این ساختار آهکی باعث میشود غارها به مخازن عظیم آبهای زیرزمینی تبدیل شوند. در سطح جهان، بخش قابل توجهی از آبهای زیرزمینی در سازندهای آهکی ذخیره میشود و مسیر عبور این آبها غالبا از درون غارهاست. بنابراین غارها در تامین و پایداری منابع آبی نقش اساسی دارند.
نظام دوست با تاکید بر اینکه سومین بعد اهمیت، جنبههای طبیعی و زمینشناسی غارهاست، تصریح کرد: بهویژه ساختارهای زیبایی همچون استالاکتیتها و استالاگمیتها که حاصل فرآیندهای طولانیمدت رسوبگذاری در طی میلیونها سال هستند. برخی غارهای جهان از نظر تزئینات غارنشینی و غارنوشته بسیار غنیاند و به دلیل ارزش بالای طبیعی، ورود عموم مردم به آنها ممنوع است و تنها پژوهشگران و متخصصان دانشگاهی اجازه دسترسی دارند.
خفاش، مهمترین گونه جانوری ساکن در غارها
وی با بیان اینکه غارها از منظر زیستی، اکوسیستمهای منحصربهفردی به شمار میآیند، گفت: مهمترین گونه جانوری ساکن غارها، خفاشها هستند. گونههای متعددی از خفاشها در جهان شناسایی شدهاند و در ایران نیز تعدادی از گونههای نادر حضور دارند. خفاشها نقش مهمی در تعادل اکوسیستم، بهویژه در کنترل آفات کشاورزی و مصرف حشرات دارند. زیستگاه اصلی بسیاری از این گونهها غارهاست؛ بنابراین حفاظت از غارها بهطور مستقیم با حفاظت از این گونههای ارزشمند در ارتباط است. افزون بر خفاشها، گونههای جانوری دیگری نیز در غارها زندگی میکنند که هرکدام در چرخه اکوسیستم نقش دارند.
نظامدوست با تاکید بر اینکه غارها ظرفیت قابل توجهی در حوزه گردشگری دارند، گفت: در جهان، بسیاری از غارها با برنامهریزی دقیق، حفاظت اصولی و مدیریت علمی، به مقاصد گردشگری پایدار تبدیل شدهاند.
مدیر انجمن غار و غارشناسی خراسان رضوی درباره درجهبندی غارها بیان کرد: غارها بر اساس چارچوبها و رفرنسهای بینالمللی در چهار دسته درجهبندی شدند که شامل غارهایی با ارزش بالای جانوری، غارهایی با اهمیت باستانی و تاریخی، غارهایی با اهمیت آبی و در نهایت غارهایی با اهمیت کمتر که در درجه چهار قرار میگیرند. برای این تقسیمبندی، مستندات علمی قوی تهیه، آییننامههای جامعی تدوین و در سطح استانها ابلاغ شد.
وجود یک دهانه یا حفره، ملاک ارزشگذاری غار نیست
وی تاکید کرد: در تعریف عمومی، به هر محفظه طبیعی درون کوه که عمق یا امتداد آن بیش از ۳ متر باشد، غار گفته میشود. اما از نگاه تخصصی، هر حفره ۴ تا ۱۰ متری را نمیتوان غار ارزشمند تلقی کرد. بسیاری از این فضاها صرفا در حد یک شکاف یا حفره سادهاند و واجد شاخصهای علمی، زمینشناسی یا زیستی قابل توجه نیستند.
نظامدوست درباره ویژگیهای غار و ملاک ارزشگذاری آنها توضیح داد: در سالهای گذشته، گاهی آمارهایی همچون وجود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ غار در خراسان رضوی مطرح شده، اما این اعداد اغلب مستند و دقیق نیستند. برخی افراد یا منابع، هر فضای طبیعی مشمول تعریف اولیه را در فهرستها وارد کردهاند و همین مسئله موجب افزایش عددی آمار شده است. در حالی که بسیاری از آنها فاقد مستندات فنی و نقشهبرداری دقیق هستند. در حقیقت غاری در فهرست رسمی و معتبر قرار میگیرد که دارای ساختار زمینشناسی مشخص، غارنوشتههای تاریخی، جریان آبی، پدیدههای منحصربهفرد یا ارزشهای جانوری و تاریخی باشد.
ثبت ۱۳۰ دهانه غار در خراسان رضوی
وی با اشاره به اینکه انجمن غارشناسی خراسان رضوی، تاکنون حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ دهانه غار را بهصورت دقیق نقشهبرداری و مستندسازی کرده است، گفت: در حال حاضر عددی که ما با استناد به مطالعات خود اعلام میکنیم، حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ دهانه غار در خراسان رضوی است. البته به طور قطع غارهای دیگری نیز وجود دارد که هنوز بررسی نشده و مستندات فنی از آنها در دست نیست. از نگاه ما، غاری که از آن نقشهبرداری، عکاسی و مستندسازی علمی نشده باشد، عملا در چرخه مطالعات رسمی قرار نمیگیرد و قابل معرفی به جامعه علمی کشور یا مجامع جهانی نیست.
ثبت جهانی گونههای نادر جانوری در غارهای خراسان رضوی
مدیر انجمن غار و غارشناسی خراسان رضوی درباره ظرفیتهای غار برای مطالعه و پژوهش، تصریح کرد: این ظرفیتها بسیار گسترده است. غارها میتوانند در حوزههای آبشناسی، زمینشناسی، باستانشناسی، جانورشناسی و حتی جامعهشناسی مورد مطالعه قرار گیرند. در دانشگاهها، بهویژه در رشتههای زمینشناسی و زیستشناسی، این حوزه ظرفیتهای فوقالعادهای دارد.
وی افزود: برای مثال، در سالهای گذشته چند مقاله پژوهشی توسط دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد درباره زیستگونههای غارها منتشر شد. در غار مغان، گونههایی نادر در سطح جهان شناسایی شد. همچنین در غار کارده و زوکنان، نمونههای جانوری منحصربهفردی کشف شد که حتی ثبت جهانی شدند. اینها دستاوردهای علمی مهمی هستند.
عدم حمایت دولتی از پژوهشهای حوزه غارشناسی
نظامدوست با بیان اینکه بخش قابل توجهی از اقدامات حفاظتی و پژوهشی در حوزه غارها توسط انجمنهای مردمنهاد و با دغدغهمندی شخصی انجام شده است، تاکید کرد: متاسفانه هیچ حمایت جدی از این پژوهشها صورت نگرفته است؛ حتی در حد انتشار اخبار رسمی نیز گاهی کوتاهی شده است. در حالیکه مستندات این کشفیات موجود است و بارها به دستگاههای مرتبط ارسال شده، اما بازتاب رسانهای و نهادی شایستهای نداشتهاند. نهتنها حمایت جدی دولتی وجود نداشته، بلکه در برخی موارد حتی سنگاندازیهایی نیز صورت گرفته است. انتظار ما حداقل این است که اگر حمایتی نمیشود، مانعی نیز ایجاد نشود.
وی با بیان اینکه در خراسان رضوی نیز تعداد غارهایی که قابلیت گردشگری دارند، محدود اما قابل توجه است، توضیح داد: شاید چهار یا پنج غار در استان با ظرفیت گردشگری وجود داشته باشد. این غارها میتوانند با مدیریت صحیح، هم ارزش اقتصادی ایجاد کنند و هم به توسعه گردشگری استان کمک کنند؛ البته به شرط آنکه حفاظت علمی در اولویت قرار گیرد.
مدیر انجمن غار و غارشناسی خراسان رضوی درباره نمونههای شاخص در حوزه گردشگری غار در کشور، بیان کرد: غار علیصدر در همدان و غار کتلهخور در زنجان از نمونههای موفقی هستند که بهصورت اصولی ساماندهی شده و امروز به مقاصد گردشگری مهمی تبدیل شدهاند. این نمونهها نشان میدهد که اگر کار بر مبنای اصول علمی و مدیریتی انجام شود، میتواند منافع ریالی و اقتصادی قابل توجهی برای استانها به همراه داشته باشد.
استفاده از ظرفیت گردشگری غارها مشروط به اصول علمی و محافظتی
وی تصریح کرد: در خراسان رضوی نیز چنین ظرفیتی وجود دارد؛ اما مشروط بر آنکه اجرای طرحها بر پایه ضوابط علمی و حفاظتی باشد. برای مثال، در مورد غار مزداوند اقداماتی صورت گرفته، اما متاسفانه اجرای آنها مطابق اصول تخصصی نبوده و حتی در جذب گردشگر نیز موفق عمل نکرده است. در حالیکه اگر زیرساختها بهدرستی طراحی و اجرا شوند، استان میتواند دستکم سه یا چهار غار را بهصورت اصولی وارد چرخه گردشگری کند.
نظامدوست مطرح کرد: به عنوان نمونه، در غار مغان ما بخش نخست را در درجه سه و بخش دوم را در درجه دو طبقهبندی کردهایم. این یعنی بخشی از غار باید محدودسازی شود و در برخی قسمتها ورود بهگونهای بسته باشد تا زیست خفاشها و سایر گونههای جانوری آسیب نبیند. مستندات و رفرنسهای علمی این تقسیمبندی نیز موجود است. با چنین رویکردی میتوان هم حفاظت را رعایت کرد و هم گردشگری را فعال ساخت؛ اقدامی که میتواند درآمد مناسبی برای جوامع محلی و کل استان ایجاد کند.
لزوم واگذاری بهرهبرداری گردشگری از غارها به بخش خصوصی
نظامدوست درباره اصول زیرساختی تبدیل غار به مقصد گردشگری توضیح داد: نخست آنکه اجرای چنین پروژههایی باید به بخش خصوصیِ توانمند و متخصص واگذار شود، نه اینکه صرفا در اختیار نهادهای دولتی قرار گیرد. تجربه نشان داده است که گاه در برخی پروژههای دولتی، به دلیل رانت یا نبود دقت کافی، هزینهها بهدرستی صرف نمیشود و استانداردهای لازم رعایت نمیگردد. غارها، پارک تفریحی یا کوهستان پارک شادی نیستند که بتوان چند وسیله سرگرمی در آنها نصب کرد و صرفا به فکر درآمدزایی بود. غار یک سرمایه ملی است؛ سرمایهای که میلیونها سال زمان برده تا شکل بگیرد. وقتی چنین منبعی به یک پیمانکار واگذار میشود، در واقع سرمایهای ملی به او سپرده شده است. بنابراین اولویت نخست، حفاظت و سپس بهرهبرداری است و بدون حفاظت، بهرهوری معنا ندارد.
وی افزود: کسی که وارد این حوزه میشود، باید دانش تخصصی داشته باشد یا از نیروهای دانشگاهی و کارشناسان علمی بهره ببرد. باید بداند ساختار غار، تبادل هوا، چرخه زیستی جانوران به چه صورت است و تاثیر هر مداخله انسانی چیست. برای نمونه، در غار مزداوند سکوی سیمانی روی لایههای آهکی اجرا شده است. در حالی که ساختار غارها آهکی است و تبادل هوا، تنفس غار و حتی جریانهای رطوبتی و آبی آن وابسته به همین ساختار طبیعی است. زمانی که روی این لایهها سیمان ریخته میشود و سطح را نفوذناپذیر میکنند، عملا بخشی از غار از بین میرود و اصطلاحا میمیرد. این اقدام نهتنها اصولی نبوده، بلکه به ساختار طبیعی غار آسیب وارد کرده است.
مدیر انجمن غار و غارشناسی خراسان رضوی با تاکید بر اینکه اگر غار برای بهرهبرداری به شخصی واگذار میشود صرفا برای درآمدزایی نیست، گفت: اگر قرار است غاری وارد چرخه گردشگری شود، نباید موضوع به رانت یا واگذاریهای غیرکارشناسی گره بخورد. متقاضی باید طرح مشخص ارائه دهد، برنامه حفاظتی داشته باشد، از نیروهای متخصص استفاده کند، مطالعات زیستمحیطی و زمینشناسی انجام دهد و سپس وارد فاز اجرا شود. تنها در این صورت است که میتوان میان حفاظت از سرمایه ملی و بهرهبرداری اقتصادی توازن برقرار کرد.
انتهای پیام
