حجتالاسلام والمسلمین جواد قلییان امیری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه ممتاز امام صادق(ع) در تاریخ اندیشه اسلامی، اظهار کرد: مکتب فکری و علمی آن حضرت از مهمترین و اثرگذارترین جریانهای معرفتی در جهان اسلام به شمار میرود، مکتبی که توانست با ایجاد یک منظومه منسجم از دانش دینی و عقلانی، مسیر تازهای را پیش روی جامعه اسلامی قرار دهد.
وی با بیان اینکه برجستهترین ویژگی مکتب علمی امام صادق(ع) تأسیس یک نظام جامع معرفتی بود، افزود: در این نظام، حدیث، فقه، کلام، اخلاق، علوم طبیعی و عقلانیت در کنار هم قرار گرفتند و همین جامعیت سبب شد که فضای معرفتی مسلمانان از حالت نقلمحور صرف خارج شود و به سمت روشمندسازی فهم دین بر پایه عقل، استدلال، تحلیل و گفتوگو حرکت کند.
این کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی، ادامه داد: گستردگی شاگردان امام صادق(ع) در حوزههای مختلف علمی، خود گواه روشن این نگاه جامع است. در مکتب آن حضرت، تنها انتقال دانش مطرح نبود، بلکه پرورش فکر، تربیت نیروی انسانی متخصص و ایجاد توانایی برای فهم دقیقتر آموزههای دینی نیز دنبال میشد. به همین دلیل، مکتب امام صادق(ع) را میتوان یکی از پایههای اصلی رشد عقلانیت دینی در تاریخ اسلام دانست.
قلییان امیری با اشاره به نسبت شهادت امام صادق(ع) با شرایط سیاسی و اجتماعی زمان ایشان، خاطرنشان کرد: دوره امامت آن حضرت با یکی از حساسترین مقاطع تاریخی جهان اسلام، یعنی دوران گذار قدرت از امویان به عباسیان، همزمان بود. در این دوره، هر دو حکومت نسبت به گسترش نفوذ علمی، اجتماعی و فکری امام احساس خطر میکردند، چراکه مرجعیت علمی و معنوی ایشان بهتدریج در حال گسترش در میان مردم بود.
وی افزود: چند عامل مهم را میتوان در زمینهساز بودن شهادت امام صادق(ع) مؤثر دانست، نخست، قدرتگیری علمی و فکری آن حضرت که توجه گسترده جامعه را به ایشان جلب کرده بود. دوم، بیم حاکمان از شکلگیری یک پایگاه سیاسی و اجتماعی حول محور علم اهلبیت(ع) و سوم، عدم تحمل عباسیان نسبت به حرکتهای فکری مستقلی که میتوانست مشروعیت آنان را زیر سؤال ببرد. از این رو، شهادت امام صادق(ع) را باید پیامد طبیعی فضای سرکوب اندیشه مستقل و نگرانی حکومت از مرجعیت علمی ایشان دانست.
این کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی به درسهای امروز جامعه از سیره امام صادق(ع) اشاره کرد و گفت: سیره آن حضرت برای امروز ما سرشار از پیامهای کاربردی و راهبردی است. نخستین درس مهم، جایگزینی گفتوگو بهجای تقابل است. امام صادق(ع) با مکاتب مختلف کلامی و فلسفی وارد بحث و مناظره میشدند، اما این مواجهه همواره بر پایه ادب، استدلال و انصاف بود، نه تهمت، حذف و تخریب.
قلییان امیری در ادامه بیان کرد: دومین درس، ترویج عقلانیت اجتماعی است. امام صادق(ع) با تشویق به پرسشگری، اندیشهورزی و استقلال فکری، جامعهای پویا و آگاه را هدف قرار داده بودند. در نگاه آن حضرت، انسان مؤمن باید اهل فکر باشد و دینداری او بر پایه شناخت و آگاهی شکل بگیرد، نه صرفاً تقلید ظاهری و بدون فهم.
وی سومین محور از آموزههای امام صادق(ع) را تقویت اخلاق علمی دانست و افزود: تواضع، پرهیز از جدل بیهوده، رعایت انصاف در گفتار و مسئولیتپذیری در نقل و تحلیل از مهمترین ویژگیهای اخلاق علمی در مکتب امام صادق(ع) است. این اصول امروز نیز برای فضای علمی، آموزشی و رسانهای جامعه ما بسیار راهگشا است.
این کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی، ادامه داد: چهارمین درس مهم، تربیت نیروهای متخصص است. امام صادق(ع) به آموزش عمیق، منظم و چندلایه اهمیت ویژهای میدادند و همین امر سبب شد شاگردانی از مکتب ایشان برخیزند، که هر یک در حوزهای به چهرهای اثرگذار تبدیل شدند. شخصیتهایی همچون هشام بن حکم، مفضل بن عمر و جابر بن حیان، نمونههایی از همین تربیت نظاممند و عمیق هستند، که نشان میدهند مکتب امام صادق(ع) تنها یک مکتب آموزشی نبود، بلکه یک جریانساز فکری و تمدنی به شمار میرفت.
قلییان امیری نقش امام صادق(ع) را در تقویت عقلانیت دینی بسیار مهم توصیف کرد و گفت: این نقش را میتوان در چهار لایه توضیح داد. نخست، عقلمحوری در فهم دین است، به این معنا که امام صادق(ع) بر استفاده از برهان، مناظره منطقی و رد تقلید کور تأکید داشتند. دوم، تبیین جایگاه عقل در کنار وحی است، بهگونهای که در روایات منقول از آن حضرت، عقل بهعنوان حجت درونی انسان معرفی میشود.
وی افزود: سومین لایه، ساماندادن علم کلام و فقه استدلالی است. بخش مهمی از قواعد اصول فقه و روش استنباط در تاریخ فقه اسلامی، ریشه در آموزشها و هدایتهای علمی امام صادق(ع) دارد. چهارمین لایه نیز تربیت شخصیتهایی است که هر کدام به یک جریان علمی بدل شدند و نشان دادند که دین و عقلانیت نهتنها در تعارض نیستند، بلکه در مکتب اهلبیت(ع) یکدیگر را تکمیل میکنند.
این کارشناس فقه و مبانی حقوق اسلامی، تصریح کرد: امام صادق(ع) تنها یک شخصیت تاریخی نیستند، بلکه یک الگوی زنده برای امروز جامعه اسلامیاند. اگر جامعهای بخواهد به رشد فکری، آرامش اجتماعی و دینداری آگاهانه دست یابد، ناگزیر باید به مکتب آن حضرت بازگردد، مکتبی که در آن عقل، اخلاق، علم، گفتوگو و تعهد دینی در کنار هم معنا پیدا میکنند.
انتهای پیام
