به گزارش ایسنا، یکی از بزرگترین فجایع فرسایش خاک در تاریخ جهان، طوفان‌های گرد و غبار در دهه ۱۹۳۰ آمریکا (Dust Bowl) بود. استفاده نادرست از زمین، شخم‌زنی بیش از حد، حذف پوشش گیاهی طبیعی و خشکسالی‌های پی‌درپی باعث شد میلیون‌ها هکتار از اراضی زراعی منطقه‌های مرکزی آمریکا دچار از هم پاشیدگی خاک و طوفان‌های شدید گرد و غبار شود.

نابودی میلیون‌ها هکتار زمین کشاورزی، مهاجرت‌های گسترده روستایی، کاهش شدید تولید محصولات اساسی و خسارت‌های اقتصادی سنگین از پیامدهای این فرسایش بوده است.

نمونه دیگر فرسایش خاک در حوزه رود نیل است؛ چرای بی‌رویه دام، تخریب پوشش گیاهی و کشت دیم غیراصولی در سودان، اتیوپی و بخش‌هایی از مصر، موجب فرسایش شدید خاک شده است. بخش زیادی از رسوبات ورودی به سد اسوان ناشی از همین فرسایش است.

جنگل‌زدایی در آمازون مثال دیگری از فرسایش‌های دست‌ساز بشر است. قطع گسترده جنگل‌های آمازون برای کشاورزی، دامداری و معادن، باعث شده مقدار زیادی از خاک‌های سطحی که از لحاظ مواد آلی فقیر هستند، در مدت کوتاهی از بین بروند.

در کشورهایی مانند اندونزی، ویتنام و تایلند، ساخت‌وسازهای گسترده، برداشت بی‌رویه شن‌های ساحلی و افزایش سطح آب دریا موجب فرسایش وسیع سواحل شده است.

با توجه به نقش حیاتی خاک در امنیت غذایی، حفظ تنوع زیستی و تداوم حیات اکوسیستم‌ها، موضوع فرسایش و آلودگی خاک در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های مهم محیط‌زیست ایران و جهان تبدیل شده است. وقوع بحران‌هایی همچون جنگ، بهره‌برداری‌های نادرست از معادن، توسعه عمرانی غیراصولی و مدیریت ناپایدار منابع طبیعی، روند تخریب خاک را تشدید کرده و خسارت‌های گاه جبران‌ناپذیری به این سرمایه ملی وارد می‌کند. در چنین شرایطی، توجه به مدیریت پایدار خاک و الزام دستگاه‌ها به رعایت اصول علمی و حفاظتی، اهمیتی دوچندان پیدا کرده است.

اثرات متفاوت جنگ‌های عصر حاضر و گذشته

منوچهر گرجی، استاد دانشگاه تهران در گفت‌وگو با ایسنا درباره فرسایش خاک ناشی از وقوع بحران‌هایی چون جنگ، گفت: جنگ‌ها اگر جنگ زمینی باشند، معمولاً خسارات بیشتری به خاک وارد می‌شود؛ چرا که در جنگ‌های زمینی حضور نیروها و تانک‌ها و خاکریز زدن و ساخت سنگرهای تانک و اقداماتی که به هر حال انجام می‌شود، خیلی زیاد است، ضمن آنکه بُعد آتش‌های توپخانه و غیره می‌تواند مناطق وسیع را در بر بگیرد.

وی نمونه تخریب خاک را در جنگ هشت‌ساله عراق علیه ایران ذکر کرد که بسیاری از مناطق کشور با آن درگیر بودند و اظهار کرد: در این نوع جنگ‌ها بعضاً خطر مین‌گذاری نیز وجود دارد که بحث‌های خاص خود را دارد. اما در جنگ‌هایی که در این عصر رواج دارد، جنگ‌ها زمینی نیستند و بیشتر با استفاده از هواپیما و موشک و بمب صورت می‌گیرند. در این حالت، اثرات تخریبی بحران بر روی خاک محدودتر شده و بحث تخریب خاک کمتر می‌شود، اما یکسری موارد مانند آلودگی خاک مطرح است.

گرجی با اشاره به آلودگی‌های خاک در جنگ‌ها ادامه داد: فرض کنید یک پالایشگاه یا مخازن نفت ممکن است منفجر شود، نفت سرازیر شود یا آتش‌سوزی رخ دهد. این‌ها خسارتی را به خاک وارد و آلودگی ایجاد می‌کنند. از این رو در جنگ‌های زمینی اثرگذاری بر خاک از این‌ جنس است و آن بر روی خاک از جنبه‌های فرسایشی، تأثیر قابل توجهی ندارد.

استاد دانشگاه تهران به بیان برخی از آلودگی‌های ایجادشده در خاک در زمان جنگ‌ها پرداخت و یادآور شد: طبق قانون خاک، اگر در جایی خاک آلوده شود، مسئول آن بخش—فرض کنید مسئول پالایشگاه یا مسئولین وزارت نفت—باید آن را به سازمان حفاظت محیط زیست گزارش کنند. اگر گزارش نکنند، خود سازمان حفاظت محیط زیست باید بررسی کند؛ مثلاً مخزن نفتی منفجر شده یا دچار سوختگی شده، معمولاً سازمان حفاظت محیط زیست سرکشی می‌کند و در صورت بروز آلودگی در خاک، دستورالعمل‌های لازم را صادر خواهد کرد.

وی در پاسخ به پرسشی درباره زمان مورد نیاز برای رفع آلودگی خاک، توضیح داد: بازه زمانی برای رفع آلودگی خاک‌ها بسته به نوع مواد دارد و برای رفع این آلودگی‌ها روش‌های مختلفی وجود دارد. اگر خاک با مواد رادیواکتیو آلوده شود، روش خاصی را می‌طلبد و اگر آلودگی با مواد شیمیایی و یا مواد سمی ایجاد شده باشد، روش دیگری مورد نیاز است.

گرجی اضافه کرد: بعضی مواد بسیار خطرناک هستند و ممکن است روش خاص خود را داشته باشند و خیلی سریع پاک‌سازی شوند و بعضی از مواد خطر کمتری برای خاک دارند. همه این‌ها بحث‌های دقیق علمی است و روش‌های خاص خود را دارند.

استاد دانشگاه تهران خاطر نشان کرد: حفاظت محیط زیست همه این روش‌ها را تکمیل کرده و پیش‌تر روی آن کار شده و آماده است و اگر در منطقه‌ای آلودگی خاک ایجاد شده باشد، مسؤولان می‌توانند نسبت به پیگیری و رفع آن اقدام کنند.

فرسایش سالانه ۲ میلیارد تن خاک در ایران

گرجی درباره فرسایش خاک در ایران با تاکید بر اینکه پدیده فرسایش خاک در کشور وجود دارد، اظهار کرد: فرسایش خاک در ایران زیاد است و چیزی نزدیک به ۲ میلیارد تن در سال برآورد می‌شود. اما به نظر من مهمتر از فرسایش خاک، بحث توجه به مدیریت خاک و بهره‌برداری از خاک است. اگر مدیریت خاک را درست انجام دهیم، می‌توان به میزان زیادی از فرسایش خاک جلوگیری کرد.

گرجی با اشاره به جایگاه حفاظت خاک در مدیریت منابع خاک، گفت: حفاظت خاک، جزئی از مدیریت خاک به شمار می‌رود. اگر ما از خاک‌هایمان خوب بهره‌برداری کنیم و روش‌های مدیریتی‌مان را درست تنظیم کنیم، بسیاری از مشکلات حل می‌شود. مدیریت خاک در حوزه‌هایی چون کشاورزی، راه‌سازی و بهره‌برداری از معادن مطرح است و  همه این‌ها اگر با روش صحیح بهره‌برداری و مدیریت انجام نشود، باعث فرسایش می‌شود.

مدیریت خاک

وی افزود: ما اگر این روش‌ها را درست انجام دهیم، اول باید به بحث مدیریت خاک بپردازیم. وقتی کشاورزی به صورت نامناسب انجام می‌شود یا جاده‌کشی نامناسب انجام می‌گیرد، مشکل فرسایش خاک ایجاد می‌شود. مثلا در وزارت راه با جاده‌سازی از طریق تراشیدن کوه‌ها، هیچ اقدام مدیریتی روی آن انجام نمی‌گیرد، در صورتی‌که مدیریت خاک در راه‌سازی دارای دستورالعمل‌های خاصی است. اگر جایی مثلاً کوه را می‌تراشند، باید اقداماتی روی آن انجام دهند. همه دنیا این کار را می‌کند تا بعداً باعث فرسایش نشود.

گرجی، نمونه دیگر مدیریت خاک را در معدنکاری ذکر کرد و ادامه داد: در بخش معدنکاری مخصوصاً معادنی که بیشتر سطحی هستند، خاکبرداری، خاک‌ریزی، انفجار و موارد مختلف می‌تواند شرایط را برای فرسایش خاک فراهم کند. بنابراین ما بیشتر از اینکه فقط از فرسایش صحبت کنیم، باید به مدیریت خاک بپردازیم. باید در همه جنبه‌های مدیریتی، کارهای خود را طبق ضوابط علمی و اصولی انجام دهیم.

استاد دانشگاه تهران تصریح کرد: مسئولیت مدیریت خاک بر عهده وزارت جهاد کشاورزی است و این وزارتخانه با همکاری مؤسسه تحقیقات این اقدامات را انجام می‌دهد.

انتهای پیام