محمد برومند در گفتوگو با ایسنا اظهارکرد: در تعریف مدرن تئاتر، میتوان گفت ما حدود ۱۰۰ سال سابقه داریم. هرچند پیش از آن نیز برنامههای نمایشی، بهویژه نمایشهای عروسکی در سراسر ایران و خصوصاً در خراسان اجرا شده است.
وی با بیان اینکه بیشترین مخاطب نمایشهای عروسکی کودکان و نوجوانان هستند، یادآور شد: امروزه در سراسر جهان نمایشهای عروسکی برای بزرگسالان نیز اجرا میشود. در ایران، بهویژه خراسان، هنرمندان بزرگی برای کودکان، نمایشنامه نوشتهاند.
این نویسنده و کارگردان تئاتر توضیح داد: بسیاری از نویسندگان برای خلق آثار خود به افسانهها و قصههای کهن ایرانی یا متونی مانند شاهنامه مراجعه میکنند و از آنها الهام میگیرند. در کنار این گروه، نویسندگانی نیز هستند که آثار کاملاً بهروزی مینویسند و بدون اقتباس از منابع کهن، نمایشنامه را بر اساس خلاقیت ذهنی خود خلق میکنند. البته باید دقت داشت که آنچه این موضوع را حائز اهمیت میکند، کیفیت آن است.
او با بیان اینکه نمایشنامههای کودک و نوجوان را میتوان به دو دسته تقسیم کرد، خاطرنشان کرد: دسته اول، نمایشنامههای تئاتر دانشآموزی هستند که در مدارس اجرا میشوند و توسط معلمان و اساتید، مطابق چارچوبهای آموزشوپرورش نوشته میشوند. در این سیستم محدودیتهایی وجود دارد و همین مساله باعث میشود نمایشنامهنویس برای انتقال مفهوم مورد نظر خود از شیوهها و ترفندهای خاصی استفاده کند. باید اشاره کرد که در این حوزه، خراسان پیشتاز بوده و اساتید شاخصی در این زمینه دارد.
متن مناسب، یکی از مهمترین بخشهای تئاتر کودک و نوجوان
برومند افزود: در دهه ۷۰، آموزشوپرورش در این زمینه بسیار فعال بود، اما متاسفانه طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر، ما شاهد افت شدید تولید نمایشهای دانشآموزی بودهایم. یکی از بزرگترین معضلات امروز، موضوع متن مناسب است؛ بهگونهای که گاهی نمایشنامهای برای مقطع دبیرستان انتخاب میشود اما از نظر محتوا مناسب دوره ابتدایی یا بالعکس است.
این نویسنده و کارگردان تئاتر ادامه داد: دلیل اصلی این وضعیت، ضعف در کمبود متن و کمتوجهی طولانیمدت به تئاتر در آموزشوپرورش است. آمار اجراها نسبت به گذشته بهشدت کاهش یافته و پس از دوران کرونا بسیاری از گروههای تئاتر مدارس عملاً منحل شدهاند.
برومند با تأکید بر ضرورت توجه جدی مسئولان آموزشوپرورش به تئاتر، یادآور شد: کودکان امروز بیش از هر زمان دیگری به فعالیتهای گروهی نیاز دارند. تئاتر به آنها کار جمعی، ارتباط مؤثر و تجربه قوانین زندگی اجتماعی را به شکلی آزاد و خلاقانه آموزش میدهد. متأسفانه امروزه شاهد کاهش تعامل و گفتوگو میان کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان هستیم و تئاتر میتواند این خلأ را جبران کند.
وی تصریح کرد: از این لحاظ لازم است آموزشوپرورش یکی از زنگهای درسی را در تمام مقاطع به تئاتر اختصاص دهد. مدیران باید بپذیرند که نظام آموزشی سنتی دیگر پاسخگو نیست و تئاتر میتواند در خدمت آموزش قرار گیرد.
این پژوهشگر حوزه تئاتر ادامه داد: دسته دیگر از نمایشنامهنویسی تئاتر کودک و نوجوان، مربوط به فعالیت گروههای حرفهای است که در سالنهای تخصصی، مراکز فرهنگی و کانون پرورش فکری پیگیری و اجرایی میشود که در این حوزه نیز باز هم با مشکلات متعددی روبهرو هستیم.
ضعف ارتباطی تئاتر ایران با انجمنهای بینالمللی
برومند با اشاره به فعالیت انجمن بینالمللی تئاتر کودک و نوجوان (اسیتژ) و انجمن بینالمللی نمایشگران عروسکی (یونیما) در ایران گفت: متاسفانه هر دو این نهادها با مشکلات فراوانی مواجهاند و ارتباط ما با تئاتر کودک جهان بسیار محدود شده است؛ وضعیت جشنوارههای اخیر نیز گویای همین مسئله است.
وی ادامه داد: از زمانی که اسیتژ زیر نظر کانون پرورش فکری قرار گرفت، پویایی گذشته را از دست داد. کانون پرورش فکری نیز که دورهای درخشان داشت، امروز از جریان تئاتر کودک عقب مانده است. همچنین پس از گذشت دههها هنوز انجمنهای صنفی قدرتمندی در حوزه تئاتر شکل نگرفتهاند و نبود قوانین حمایتی مانع فعالیت مؤثر آنها شده است.
این نویسنده و کارگردان تئاتر با اشاره به اینکه اکثر نهادهایی که بودجههای کلانی در حوزه تئاتر کودک دریافت میکنند، با نگاه ایدئولوژیک و محدود به این حوزه مینگرند، تاکید کرد: این مساله به تئاتر کودک و نوجوان آسیب فراوان زده است. در حقیقت، دنیای کودک و نوجوان در حوزههای مختلف فرهنگی، از جمله تئاتر، سینما و کتاب، چندان جدی گرفته نشده است. میتوان گفت بسیاری از مشکلات اجتماعی امروز ناشی از ضعف ارتباط میان بزرگسالان و کودکان است؛ چراکه در زمان مناسب برای کودکان برنامهریزی فرهنگی درستی انجام نشده است.
ضرورت تمرکز بر قهرمانسازی در تئاتر کودک و نوجوان
برومند تأکید کرد: امروز مهمترین کار این است که کودکان را جدی بگیریم و با توجه به پیشرفت فناوری، آثاری تولید کنیم که ضمن حفظ فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، نسل جدید آگاه و بهروزی تربیت شود. ما در تئاتر کودک قهرمانسازی نکردهایم و همین موضوع باعث شده کودکان به شخصیتهای خارجی گرایش پیدا کنند.
او با اشاره به اینکه نمایشنامهنویسی برای کودکان و نوجوانان در ایران جدی گرفته نشده است، تصریح کرد: اساسا اینکه کودکان نمایشنامه بخوانند چندان جدی گرفته نشده است! تیراژ کتابهای نمایشنامه کودک، بسیار پایین بوده و بسیاری از نمایشنامهنویسان هیچ درآمدی از آثار خود ندارند؛ حتی گاه اجراکنندگان نیز حقالزحمه نویسنده را پرداخت نمیکنند.
این پژوهشگر حوزه تئاتر با بیان اینکه بخشی از مشکلات به نبود حمایت از نمایشنامهنویسان بازمیگردد، گفت: نویسندگان به دلیل مشکلات اقتصادی ناچارند مطابق سلیقه بازار کار کنند، در حالی که ما باید آثار مناسب برای رشد کودک تولید کنیم.
برومند با تأکید بر ضرورت حمایت حقوقی از نویسندگان گفت: هیچ یک از نهادها طی سالهای اخیر برای پیگیری حقوق نمایشنامهنویسان و جلوگیری از استفاده غیرقانونی از آثار آنها حمایتی انجام ندادهاند. در چنین شرایطی نمیتوان انتظار داشت نمایشنامهنویسی به عنوان یک حرفه پایدار شکل بگیرد.
دلایل حساسیت بیشتر تئاتر کودک نسبت به تئاتر بزرگسال
وی درباره تفاوت نمایشنامهنویسی کودک و بزرگسال توضیح داد: اصول فنی نمایشنامهنویسی در همه حوزهها یکسان است اما نویسنده کودک باید روانشناسی و تعلیم و تربیت کودک را بشناسد. در کشورهای توسعهیافته اجرای نمایش کودک نیازمند گذراندن دورههای تخصصی است، زیرا ذهن کودک بسیار تأثیرپذیر است. متأسفانه در ایران گاهی تئاتر کودک بهعنوان سکوی ورود به تئاتر بزرگسالان تلقی میشود. این در حالی است که تئاتر کودک حتی از تئاتر بزرگسال نیز دشوارتر است، چراکه مخاطب آن حساستر و خیالپردازتر است و هر خطا میتواند آثار تربیتی بلندمدت به همراه داشته باشد.
این کارگردان تئاتر افزود: برخی تئاتر کودک را تنها سرگرمی میدانند، در حالی که اثر هنری باید در کنار جذابیت، محتوای آموزشی غیرمستقیم داشته باشد. پیامها نباید مستقیم و شعاری منتقل شوند، بلکه کودک باید خود به نتیجه برسد. از سوی دیگر، تئاتر کودک، نیازمند نور، رنگ، موسیقی و دکور جذاب است اما کمبود سالن استاندارد و محدودیت بودجه مانع کیفیت مناسب شده است؛ در این خصوص هم نیاز به حمایت جدی بهچشم میخورد.
برومند خاطرنشان کرد: میانگین قیمت بلیت تئاتر کودک در مشهد ۵۰ هزارتومان و تئاتر بزرگسال حدود ۲۰۰ هزار تومان است. مشکلات اقتصادی مدارس نیز باعث شده گاهی تئاتر به منبع درآمد تبدیل شود و کیفیت آثار کاهش یابد و زمینه حضور افراد غیرمتخصص را فراهم کند.
وی مهمترین راهکار را ایجاد زیرساختهای قانونی دانست و گفت: دولت باید پیشنیازهای قانونی را فراهم کند تا انجمنهای صنفی تخصصی شکل بگیرند و افراد متخصص هدایت تولیدات حوزه کودک را بر عهده بگیرند. تا زمانی که مدیران و مسئولان کودکان را جدی نگیرند و به اهمیت تئاتر و نمایشنامهنویسی پی نبرند، تحول جدی رخ نخواهد داد. تئاتر ظرفیت بالایی برای آموزش و ترویج فرهنگ دارد.
انتهای پیام
