زایمان یکی از حساس‌ترین تجربه‌های زندگی هر زن است؛ تجربه‌ای که تلفیقی از شوق، نگرانی و تغییرات عمیق جسمی و روانی را در بر دارد. با وجود پیشرفت‌های پزشکی در مراقبت‌های بارداری، بسیاری از مادران همچنان از ترس و اضطراب قابل توجهی پیش از زایمان رنج می‌برند؛ احساسی که نه‌تنها بر روند زایمان تاثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند بر سلامت روان مادر در هفته‌ها و ماه‌های بعد نیز سایه بیفکند. شناسایی زودهنگام این ترس‌ها و طراحی مداخلات آموزشی و روان‌شناختی مؤثر، به یکی از محورهای مهم پژوهش و خدمات بهداشتی در ایران و جهان تبدیل شده است.

در سال‌های اخیر، متخصصان حوزه بهداشت باروری و روان‌شناسی بالینی با تکیه بر رویکردهای علمی‌تر و انسان‌محورتر، تلاش کرده‌اند تا بارداری را از یک مرحله پراسترس به فرصتی برای رشد ذهنی و آمادگی مثبت مادران تبدیل کنند. استفاده از روش‌هایی مانند درمان شناختی–رفتاری (CBT) و آموزش مهارت‌های ارتباطی میان زوجین، از جمله مسیرهای نوینی است که ضمن کاهش ترس از زایمان، موجب تقویت اعتماد به نفس، بهبود همکاری در فرآیند زایمان و افزایش رضایت کلی از این تجربه می‌شود.

آمادگی مادران برای زایمان: چگونه ترس را با آموزش و آگاهی مهار کنیم؟

دکتر رقیه نوری‌زاده، متخصص بهداشت باروری دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا، پیرامون ترس از زایمان و آمادگی مادران اظهار کرد: ترس از زایمان در مادران نخست‌زا طیف وسیعی از علائم را شامل می‌شود؛ از نگرانی‌های جزئی در مورد درد و ناشناخته‌ها گرفته تا اضطراب شدید و حتی وحشت‌زدگی که می‌تواند مانع از پذیرش روند طبیعی زایمان شود. 

وی افزود: در ویزیت‌های بارداری، با طرح سوالات هدفمند در مورد احساسات و انتظارات مادر، نگرانی‌های احتمالی او و همچنین با مشاهده‌ی نشانه‌هایی مانند بی‌خوابی، تحریک‌پذیری یا اجتناب از صحبت در مورد زایمان، می‌توان این ترس را شناسایی کرد.

وی تشریح کرد: آماده‌سازی مادران برای تجربه‌ای مثبت از زایمان باید از هفته‌های ابتدایی بارداری آغاز شود. ارائه آموزش‌های جامع در مورد مراحل مختلف زایمان، روش‌های کنترل درد، تکنیک‌های تنفس و آرام‌سازی، و همچنین تشویق به داشتن سبک زندگی سالم و تغذیه مناسب، حیاتی هستند. درک صحیح از فرآیند زایمان و آشنایی با گزینه‌های در دسترس، به مادران قدرت و اعتماد به نفس لازم برای مواجهه با این تجربه را می‌دهد.

این متخصص بهداشت باروری عنوان کرد: در روزهای اول پس از زایمان، توجه به علائم اولیه‌ی افسردگی پس از زایمان، مانند خلق غمگین و پایدار، از دست دادن علاقه به فعالیت‌های روزمره، اختلال در خواب و اشتها، احساس گناه یا بی‌ارزشی، و افکار خودآزاری، توسط ماما یا تیم درمانی ضروری است. شناسایی زودهنگام این علائم، امکان مداخله‌ی به موقع و جلوگیری از تشدید اختلال را فراهم می‌کند.

درمان شناختی-رفتاری (CBT) و همسر؛ دو بال پرواز مادران بر ترس از زایمان

دکتر هدی دوست‌علی‌وند، روانشناس بالینی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا به چالش‌های روانشناختی مرتبط با ترس از زایمان و نقش مداخلات درمانی پرداخت و اذعان کرد: عواملی مانند باورهای هسته‌ای فرد در مورد توانایی‌های خود، تجربیات ناخوشایند گذشته حتی غیرمرتبط با زایمان و میزان حمایت اجتماعی دریافتی از همسر، خانواده و دوستان، همگی می‌توانند بر نحوه‌ی پاسخگویی زنان نخست‌زا به مداخلات درمانی تأثیر بگذارند. درک این عوامل به ما کمک می‌کند تا رویکرد درمانی را شخصی‌سازی کرده و اثربخشی آن را افزایش دهیم.

وی مطرح کرد: مدیریت ترس از زایمان که غالباً با افکار فاجعه‌انگیز همراه است، در جلسات CBT ( «درمانِ شناختی–رفتاری» ) از طریق شناسایی این افکار، به چالش کشیدن صحت و منطقی بودن آن‌ها، و جایگزینی‌شان با افکار واقع‌بینانه‌تر صورت می‌گیرد. همچنین، آموزش تکنیک‌های آرام‌سازی و تمرکز حواس، به مادران کمک می‌کند تا در لحظات اضطراب، تمرکز خود را بر حال بازگردانند و از غرق شدن در افکار منفی جلوگیری کنند.

وی خاطرنشان کرد: همسر یا شریک زندگی نقشی کلیدی در موفقیت این مداخلات ایفا می‌کند. در CBT، شریک زندگی می‌تواند با درک بهتر ترس‌ها و اضطراب‌های مادر، حمایت عاطفی و عملی بیشتری ارائه دهد. در آموزش‌های ارتباطی، همسر یاد می‌گیرد چگونه به طور مؤثرتری به نگرانی‌های مادر گوش دهد و در کنار او، در فرآیند زایمان و مراقبت‌های پس از زایمان مشارکت فعال‌تری داشته باشد. این حمایت دوطرفه، نه تنها به کاهش ترس مادر کمک می‌کند، بلکه پیوند عاطفی زوجین را نیز تقویت می‌نماید.

پژوهش تازه: کاهش چشمگیر ترس از زایمان در مادران تبریزی با روش‌های نوین

ترس از زایمان، تجربه‌ای رایج، به ویژه در میان مادران نخست‌زا، می‌تواند بر سلامت روان و روند زایمان تأثیرگذار باشد.

نوری زاده و دوست‌علی‌وند پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تبریز، اثربخشی دو رویکرد درمانی متمایز، مشاوره شناختی-رفتاری (CBT) و آموزش تکنیک‌های ارتباطی، را در این زمینه مورد بررسی قرار داده‌اند. یافته‌های این تحقیق، ضمن تأیید نقش مثبت این مداخلات در کاهش ترس و بهبود تجربه زایمان، بر پیچیدگی‌های افسردگی پس از زایمان تأکید می‌کند.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهند که هر دو مداخله‌ی درمانی، توانسته‌اند به طور معناداری ترس از زایمان را در مادران نخست‌زا کاهش داده و تجربه کلی زایمان را برای ایشان بهبود بخشند. این نتایج، بر اهمیت رویکردهای حمایتی و روانشناختی در کنار مراقبت‌های روتین مامایی تأکید می‌ورزد و می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های جامع‌تر مراقبت‌های دوران بارداری در کشور باشد.

با این حال، این مطالعه همچنین به عدم مشاهده‌ تأثیر معنادار هیچ‌کدام از این مداخلات بر کاهش یا پیشگیری از افسردگی پس از زایمان اشاره کرده است. این یافته، لزوم بررسی بیشتر عوامل پیچیده و چندوجهی مؤثر بر افسردگی پس از زایمان و طراحی مداخلات تخصصی‌تر و جامع‌تر برای این اختلال را برجسته می‌سازد.

به گزارش ایسنا، این تحقیق که جزئیات کامل آن در مقاله با شناسه DOI: https://doi.org/10.1186/s12888-023-05414-3 منتشر شده است، نتایج مهمی را در زمینه **ارتقاء سلامت روان مادران باردار و بهبود تجربه زایمان** به دست آورده است. این مطالعه با مقایسه اثربخشی دو رویکرد درمانی متمایز – مشاوره شناختی-رفتاری (CBT) و آموزش تکنیک‌های ارتباطی – بر جنبه‌های روانشناختی مرتبط با زایمان در مادران نخست‌زا، گامی نو در جهت حمایت از مادران در این دوران حساس برداشته است.

انتهای پیام