این نشست با حضور جمعی از پژوهشگران و با حضور مرتضی اسماعیلی، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه شیراز به عنوان دبیر نشست برگزار شد و در آن مهدی علیخانی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران و مجید محمدشریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی تهران، ابعاد مختلف تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه پس از جنگ اخیر و رفتار بازیگران منطقهای و فرامنطقهای را مورد تحلیل قرار دادند.
عربستان میان بیطرفی رسمی و همکاری محدود امنیتی
در این نشست مهدی علیخانی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تهران با بررسی روابط ایران و عربستان در بستر تحولات اخیر منطقه اظهار کرد: عربستان در زمان آغاز جنگ رمضان در مرحله بازسازی روابط با ایران قرار داشت و در عین حال تلاش میکرد از پیامدهای مستقیم درگیری ایران و اسرائیل فاصله بگیرد.
وی افزود: عربستان برای احیای روابط با ایران انگیزههایی مانند تأمین امنیت در برابر حملات حوثیها، کاهش تنش منطقهای در شرایط کاهش تعهد امنیتی آمریکا، ایجاد روابط متوازن با قدرتهای منطقهای و فراهمکردن زمینه ورود اقتصادی چین را دنبال میکرد.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به روند عادیسازی روابط عربستان با اسرائیل گفت: این سیاست بر پایه ملاحظات امنیتی و اقتصادی و تحت فشار آمریکا شکل گرفته بود اما با آغاز جنگ غزه و تشدید بحران انسانی، ریاض برای حفظ مشروعیت داخلی و هویت عربی ـ اسلامی خود این روند را متوقف کرد.
علیخانی همچنین با اشاره به تحولات موازنه قدرت در منطقه پس از سقوط صدام در عراق گفت: افزایش وزن راهبردی ایران موجب شد محور عربی ـ غربی به تدریج به محور عبری تغییر جهت دهد و در پی آن پیوندی میان تحولات خلیج فارس و شرق مدیترانه شکل گیرد؛ پیوندی که با جنگ رمضان وارد مرحله تازهای شده است.
وی با مرور برخی سوابق تنش میان ایران و عربستان ـ از حمایت ریاض از عراق در جنگ تحمیلی تا بحران سوریه و حملات به آرامکو افزود: در جنگ رمضان نیز نشانههایی از استفاده اسرائیل از فضای هوایی عربستان و پایگاههای نظامی آمریکا در این کشور مشاهده شد، موضوعی که نشان میدهد بیطرفی اعلامی ریاض با واقعیتهای میدانی فاصله داشته است.
این استاد دانشگاه گفت: هرچند عربستان بهطور رسمی مخالفت خود با جنگ را اعلام کرد، اما برخی زیرساختهای نظامی این کشور در اختیار عملیاتهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل قرار گرفت.
علیخانی با اشاره به گزارشی درباره استفاده جنگندههای اسرائیلی از آسمان عربستان، این اقدام را عامدانه دانست و گفت: چنین افشاگریهایی میتوانست تلاشی برای کشاندن عربستان به جنگ باشد، در حالی که ریاض به دلیل نگرانی از پیامدهای اقتصادی و امنیتی تمایل چندانی به ورود مستقیم به درگیری نداشت.
وی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: رفتار عربستان در جنگ رمضان بر سه محور استوار بود؛ اعلام بیطرفی رسمی، همکاری امنیتی محدود و حفظ کانالهای دیپلماتیک همراه با مواضع انتقادی نسبت به ایران. با پایان جنگ و تثبیت موقعیت ایران، عربستان اکنون با چالش ایجاد توازن جدید در روابط منطقهای و میان قدرتهای بزرگ مواجه است.
بازآرایی قدرت در خاورمیانه و لزوم بازنگری در سیاست خارجی
در ادامه این نشست مجید محمدشریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، با تحلیل تحولات منطقه بر ضرورت بازاندیشی در رویکردهای سیاست خارجی ایران تأکید کرد و گفت: سیاست خارجی زمانی موفق است که پیامدهای آن در خدمت منافع ملی باشد.
وی با اشاره به استمرار فشارهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی در سالهای اخیر افزود: لازم است بهصورت صادقانه پیامدهای سیاستهای خارجی ارزیابی و در صورت نیاز بازنگری شود.
محمدشریفی با بیان اینکه جنگ پدیدهای نامطلوب اما واقعیتی در سیاست بینالملل است، اظهار کرد: در شرایطی که ساختار نظام جهانی همچنان مبتنی بر قدرت نظامی است آمادگی دفاعی و بازدارندگی یکی از پیششرطهای حفظ صلح محسوب میشود.
وی، جنگ اخیر در منطقه را تا حدی قابل پیشبینی دانست و گفت: تضاد جهتگیریهای راهبردی ایران و غرب و نیز ساختار امنیتی خاورمیانه که مانع ظهور یک قدرت برتر منطقهای میشود زمینه بروز چنین درگیریهایی را فراهم کرده است.
به گفته این استاد دانشگاه، در نگاه آمریکا و متحدانش ایران بهعنوان یک قدرت تجدیدنظرطلب تلقی میشود که تلاش دارد نظم امنیتی موجود را تغییر دهد؛ موضوعی که با سیاست ثابت واشنگتن در حفظ برتری نظامی اسرائیل در منطقه در تضاد قرار میگیرد.
محمدشریفی همچنین به تحولات جدید خاورمیانه اشاره کرد و گفت: در سالهای اخیر برخی کشورهای عربی در قالب همکاریهای اقتصادی و امنیتی با اسرائیل وارد تعامل شدهاند و این روند در عمل جایگاه ایران را در معادلات منطقهای تحت تأثیر قرار داده است.
وی تصریح کرد: مجموعهای از تحولات از جمله ترور سردار قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰ و تداوم درگیریهای منطقهای، به تدریج زمینه شکلگیری جسارت بیشتر در رفتار آمریکا و اسرائیل را فراهم کرده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی یکی از عوامل مهم در شکلگیری وضعیت کنونی را تغییر رویکرد استراتژیک آمریکا دانست و گفت: پس از ناکامی راهبرد تعامل با ایران، رویکرد جدیدی با هدف مهار و عقبراندن ایران شکل گرفت که رخداد هفتم اکتبر نیز به تشدید آن کمک کرد.
به گزارش ایسنا، در پایان این نشست، سخنرانان با اشاره به تحولات سریع ژئوپلیتیکی در خاورمیانه تأکید کردند که جنگهای اخیر و تغییر آرایش قدرت در منطقه نشانه ورود خاورمیانه به مرحلهای تازه از رقابتهای راهبردی است. به گفته آنان در چنین شرایطی کشورهای منطقه از جمله ایران و عربستان، ناگزیرند راهبردهای خود را در حوزه امنیت منطقهای، روابط با قدرتهای جهانی و الگوهای همکاری منطقهای مورد بازنگری قرار دهند تا بتوانند در نظم در حال شکلگیری خاورمیانه نقش مؤثرتری ایفا کنند.
انتهای پیام
