مطالعات علمی مستمر، حاکی از آن است که سفرههای زیرزمینی استان همچنان در معرض افت قابل توجه قرار دارند. سالها برداشت بیش از حد و برداشتهای غیراصولی، تعادل ظریف میان تغذیه و استخراج آب را بر هم زده است.
حتی با وجود بارندگیهای مقطعی امسال، این منابع عظیم زیرزمینی که شاهرگ حیاتی حیات شهری و کشاورزی این منطقه محسوب میشوند، هنوز نتوانستهاند به سطح مطلوب بازگردند.
تحلیلها نشان میدهد که متوسط بارش سالانه استان در دهههای اخیر روندی کاهشی داشته و در مقابل، حجم برداشت از آبخوانها افزایش چشمگیری یافته است. این عدم توازن، منجر به تخریب ساختار آبخوانها و کاهش توان آنها برای ذخیرهسازی بلندمدت آب شده است. پدیدههایی چون فرونشست زمین در برخی دشتها، خود گواهی انکارناپذیر بر این برداشتهای بیرویه و اثرات جبرانناپذیر آن است.
نکته حائز اهمیت این است که بخش اعظم آب مصرفی استان، حدود ۸۴ درصد، به بخش کشاورزی اختصاص دارد که خود نیازمند بازنگری جدی در بهرهوری و الگوهای مصرف است. تنها بخشی از این برداشتها، کارایی مطلوب را داراست که این خود نشان دهنده ضرورت اصلاحات ساختاری در مدیریت منابع آبی است.
چند رخداد بارندگی، نشانه پایان خشکسالی نیست
درک این واقعیت که چند رخداد بارندگی، نشانهی پایان خشکسالی نیست، امری حیاتی است. مفهوم ترسالی نیازمند تداوم بارشها در دورهای طولانیتر و فراتر از میانگین نرمال است تا اثرات جبرانناپذیر خشکسالیهای گذشته را مرتفع سازد. در حال حاضر، از منظر علمی، منطقه همچنان در وضعیت خشکسالی بلندمدت انباشته قرار دارد.
بارندگیهای اخیر نباید بهعنوان نشانهای از پایان یا کاهش بحران در نظر گرفته شود. استان خراسان رضوی اکنون یکی از مناطقی است که با کاهش جدی سطح آبهای زیرزمینی و افت مداوم سفرهها دستوپنجه نرم میکند، در حالی که برداشت بیرویه و مدیریت نادرست در حال تشدید این وضعیت است.
یک پژوهشگر و کارشناس منابع آبی زیرزمینی، درباره وضعیت آب در شهرستانهای خراسان رضوی، به ویژه در مناطق جنوبی استان، نسبت به تداوم بحران شدید منابع آب هشدار داد.
رضا رمضانی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ماهیت نوسانی اقلیم منطقه گفت: در سالهای اخیر چند بارندگی قابل توجه در برخی نقاط استان رخ داده که باعث شده تصور عمومی از بازگشت ترسالی شکل گیرد، اما واقعیت این است که تنها چند بارندگی، آن هم در بازه زمانی کوتاه، به هیچ وجه نشانه ترسالی پایدار نیست. ترسالی زمانی معنا پیدا میکند که متوسط بارش در چندین سال متوالی از میزان نرمال فراتر رود و همزمان سطح منابع زیرزمینی و سطحی نیز بازسازی شود. بارشهای مقطعی، آنهم در اراضی خشک خراسان رضوی، فقط سطح خاک را خیس میکند و تأثیر اندکی بر تغذیه آبخوانها دارد.
وی افزود: متأسفانه در برخی مناطق خراسان رضوی، به ویژه شهرستانهای نیشابور، کاشمر، خواف، رشتخوار، مهولات و گناباد، سطح آب زیرزمینی در دو دهه گذشته به شدت افت داشته است. این میزان افت نه تنها نشان از برداشت بیرویه و بیضابطه از چاههاست، بلکه حاصل کمبود ورودی طبیعی به دلیل کاهش بارندگیهای مؤثر و وابستگی بیش از حد کشاورزی منطقه به سفرههای زیرزمینی است.
ممکن است در یک فصل بارندگی قابل توجه باشد، ولی چون نوع زمین در خراسان رضوی عمدتاً از جنس خاکهای غیر نفوذپذیر، رسی و شور است، بخش زیادی از این آب به رواناب تبدیل شده و از منطقه خارج میشود؛ به عبارت دیگر، بارش زیاد لزوماً منجر به تغذیه سفرههای زیرزمینی نمیگردد.
این پژوهشگر آب با اشاره به وابستگی شدید فعالیتهای اقتصادی استان به منابع زیرزمینی توضیح داد: حدود ۸۵ درصد آب مورد استفاده در خراسان رضوی از منابع زیرزمینی تأمین میشود. در حالی که در برخی مناطق کشور این نسبت کمتر از ۶۰ درصد است. به این معنا که کوچکترین فشار یا افت در این منابع، مستقیماً بر کشاورزی، صنعت و حتی تأمین آب شرب تأثیر میگذارد.
وی ادامه داد: برداشت آب از چاههای غیرمجاز در برخی شهرها و روستاهای جنوب استان به شدت افزایش یافته است. هزاران حلقه چاه غیرمجاز فعال در نقاط مختلف استان نه تنها موجب افت سطح آب در منطقه میشود بلکه منجر به خشک شدن قنواتی شده که پیشتر به عنوان منابع سنتی پایدار آب مورد استفاده بودند.
این کارشناس منابع آبی در ادامه با اشاره به تأثیرات اجتماعی و اقتصادی کاهش منابع آب اظهار کرد: افت آبهای زیرزمینی موجب تغییر کاربری اراضی و مهاجرت روستاییان شده است. بسیاری از خانوارهایی که پیشتر از کشاورزی سنتی ارتزاق میکردند، اکنون با از دست دادن منابع آب مجبور به ترک زمینهای خود شدهاند. این وضعیت به ویژه در شهرستان نیشابور و کاشمر مشهود است.
راهکار اصلی مقابله با بحران منابع آبی، تغییر نگرش در الگوهای مصرف و اصلاح شیوههای آبیاری است. کشاورزی در خراسان رضوی به شکل سنتی انجام میشود و بخش زیادی از آب در فرآیند آبیاری غرقابی هدر میرود. تاکنون حمایت کافی برای توسعه سیستمهای نوین آبیاری تحت فشار و آبیاری قطرهای وجود نداشته است. اگر چنین روشهایی در سطح وسیع اجرا نشود، افت سالانه سفرههای زیرزمینی در آیندهای نه چندان دور به یک فاجعه ملی تبدیل خواهد شد.
این پژوهشگر آب در ادامه با اشاره به سوء برداشت از مفهوم ترسالی خاطرنشان کرد: در جامعه نوعی تصور غلط وجود دارد که بارندگیهای زیاد یک یا دو ساله میتواند بحران را پایان دهد. در حالی که این بارشها اغلب سطحی هستند و حتی ممکن است با سیلابهای مخرب همراه باشند و تأثیر منفی بر خاک بگذارند. ترسالی پایدار باید با افزایش ذخیره سفرهها، بالا آمدن چاهها و فعال شدن قنوات همراه باشد. در جنوب خراسان رضوی نه تنها چنین اتفاقی نیفتاده بلکه عملاً حجم منابع آب زیرزمینی در حال کاهش مداوم است.
رمضانی با بیان اینکه بحران آب در خراسان رضوی تنها یک مسئله طبیعی نیست بلکه ریشههای مدیریتی و رفتاری دارد، اظهار کرد: ما هنوز به طور جدی فرهنگ مصرف بهینه آب را در جامعه نهادینه نکردهایم. به عنوان مثال در شهری مانند مشهد روزانه میلیونها لیتر آب صرف شستوشو، فضای سبز و مصارف خانگی میکند، در حالی که منابع تأمین این آب عمدتاً از سفرههای زیرزمینی اطراف مشهد است که با افت شدید روبهرو است.
وی با اعلام اینکه اگر الگوی برداشت و مصرف تغییر نکند، خطر شور شدن دائمی منابع آب زیرزمینی بسیار جدی است، تصریح کرد: وقتی سطح آب پایین میرود، آب شورتر و غیرقابل استفادهتر میشود. این شوری تدریجی از جنوب به شمال خراسان رضوی در حال گسترش است؛ به طوری که نمونههای افزایش نمک در چاههای کشاورزی گناباد و خواف طی سه سال اخیر به روشنی دیده میشود.
رمضانی افزود: در شرایط فعلی، اگر برداشتها محدود نشود و پروژههای تغذیه مصنوعی سفرهها جدی گرفته نشود، بهزودی با دشتهای مرده آبی در خراسان مواجه خواهیم بود. بحران آب زیرزمینی نه تنها تولید کشاورزی را متوقف میکند، بلکه سکونت در بسیاری از مناطق را ناممکن میسازد.
وی اضافه کرد: برای نجات سفرهها باید همزمان دو رویکرد دنبال شود؛ نخست کنترل و پایش دقیق برداشت آب از چاهها از طریق کنتورهای هوشمند و دوم اجرای طرحهای احیای قنوات و آبخوانداری محلی. بدون این دو اقدام، هر میزان بارش که در کوتاهمدت رخ دهد، نمیتواند بخش از دسترفته منابع را جبران کند.
پذیرش واقعیت محدودیت منابع آبی کلید بقا و تابآوری
خراسان رضوی، این استان وسیع و مهم، سالهاست که با بحران مزمن و فزاینده کمبود و سوء مدیریت منابع آب دست و پنجه نرم میکند. این بحران، ابعاد عمیق و پیچیدهای در حوزه محیطزیست یافته و آینده شهرها را با چالشهای جدی روبرو ساخته است.
یک فعال محیط زیست، نسبت به ابعاد فزاینده بحران آب در خراسان رضوی و پیامدهای زیستمحیطی آن بر شهرهای استان، به ویژه در آینده، هشدار داد و این بحران را فراتر از یک مسئله فنی دانسته و آن را تهدیدی جدی برای اکوسیستمها و کیفیت زندگی شهری توصیف کرد.
فهیمه رئیسزاده، با اشاره به اینکه بحران آب در این استان تنها به معنای کاهش سطح آبهای زیرزمینی نیست، بلکه شامل مجموعهای از تخریب اکوسیستمهای آبی، از بین رفتن تالابها و زیستگاههای مرتبط با آب، فرسایش خاک ناشی از خشکی و بیابانزایی و افزایش آلودگی منابع آبی باقیمانده است، افزود: برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، نه تنها باعث افت شدید آبخوانها و پدیده فرونشست زمین شده، بلکه به تدریج ساختار زمینشناسی سفرهها را نیز بر هم میزند و توان احیاء آنها را در آینده به شدت کاهش میدهد.
این فعال محیط زیست، با تأکید بر تأثیر مستقیم این بحران بر شهرهای استان، اظهار کرد: رشد فزاینده جمعیت، توسعه نامتوازن شهری و الگوی مصرف ناپایدار، تقاضا برای آب را در حالی افزایش داده است که منابع تأمین، به ویژه آبهای سطحی و سفرههای قابل دسترس، به شدت محدود شدهاند. اتکا به آبهای ژرف یا انتقال آب از سرشاخهها، نه راهحلی پایدار است و نه میتواند چالشهای محیطزیستی جدیدی ایجاد نکند.
در خصوص چالشها و بحرانهای آینده از منظر محیطزیستی باید گفت که ادامه روند برداشتهای غیراصولی، سرعت فرونشست را در دشتهای پرتراکم استان افزایش داده و این پدیده میتواند منجر به فعال شدن گسلهای زمینشناسی و افزایش خطر زلزله شود، موضوعی که برای شهرهایی چون مشهد بسیار نگرانکننده است.
وی پیشبینی کرد: با پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی، شوری و آلودگی منابع آبی افزایش یافته و استفاده از آب برای مصارف شرب و کشاورزی دشوارتر خواهد شد. ضمن اینکه کاهش پوشش گیاهی و فرسایش خاک، استان را در معرض بیابانزایی قرار داده و منجر به افزایش طوفانهای گرد و غبار شده که کیفیت زندگی شهری را مختل میکند.
این فعال محیطزیست، بحران آب را عامل افزایش تنشهای اجتماعی بر سر دسترسی به منابع آبی و احتمال مهاجرتهای اجباری دانست و تأکید کرد: راهکار پایدار برای این بحران، نیازمند یک رویکرد جامع و چندوجهی است که فراتر از سدهای جدید و انتقال آب، بر مدیریت تقاضا، اصلاح الگوی کشت، ارتقاء بهرهوری در مصرف آب، تصفیه و بازچرخانی فاضلاب و احیای اکوسیستمهای آبی تمرکز کند.
در تمامی سالها گرفتار خشکسالی بودیم
مدیر شرکت آب و فاضلاب خراسان رضوی، درباره وضعیت منابع آبی استان پیش از این نیز به ایسنا گفته بود؛ گرچه در سال جاری شرایط بارندگی ما از نرمال فراتر رفته و ترسالی داریم اما نکته قابل توجه این است که ما در حدود دو دهه، به جز دو سال در تمامی سالها گرفتار خشکسالی بودیم که این امر موجب بهرهبرداری مازاد از ظرفیت سفرههای آب زیرزمینی شد و افت قابل توجهی در این سفرهها به همراه داشت. قطعاً جبران این ظرفیت از دست رفته در مدت کوتاه امکانپذیر نیست.
حسین امامی خاطرنشان کرد: علیرغم شرایط بهتر بارندگی در سال جاری، استان خراسان رضوی همچنان با کمبود منابع آبی مواجه است. باید بتوانیم با برداشت کمتر از سفرههای آب زیرزمینی که در کاهش افت سفرهها که الان روند نامناسبی دارد کمک کنیم.
مدیر شرکت آب و فاضلاب خراسان رضوی، با اعلام اینکه به دلیل چند بارش نباید نگاهها به صرفه جویی تغییر کند، خاطرنشان کرد: برنامهها باید بر مبنای استفاده بهینه از آب باشد و الگوی مصرف را بهبود دهیم و در جهت کاهش مصارف گام برداریم.
پذیرش واقعیت محدودیت منابع آبی و اتخاذ رویکردهای سازگار با محیطزیست، کلید بقا و تابآوری شهرهای خراسان رضوی در مواجهه با آیندهای چالشبرانگیز است.
باید بپذیریم که خراسان رضوی در آستانه بحرانی قرار دارد که اگر امروز تصمیمات جدی و علمی اتخاذ نشود، فردا نه تنها کشاورزی بلکه زیستپذیری انسانی در بخشهایی از استان با خطر جدی مواجه خواهد شد. باید بپذیریم که چند بارندگی به معنای ترسالی نیست و راه خروج از بحران در اصلاحِ سیاستهای مدیریتی، بازنگری در مصارف کشاورزی و همکاری واقعی میان تصمیمگیران است. اکنون زمان تصمیمسازیهای سخت اما ضروری است، نه تکرار خوشبینیهای کاذب به بارشهای گذرا.
انتهای پیام
