سید امیر منصوری، شامگاه ۱۷ اردیبهشت، در نشست مجازی با عنوان «اهمیت نسخ خطی در پژوهشهای علمی و فرهنگی» با اشاره به گسترش دسترسی دیجیتال به نسخههای خطی، اظهار کرد: اگرچه فناوریهای نوین امکان مشاهده و استفاده از نسخههای خطی را برای پژوهشگران در سراسر جهان فراهم کردهاند، اما این دسترسی دیجیتال گاهی میتواند مانعی برای شناخت دقیق ویژگیهای نسخهها و درک درست از ساختار آنها باشد.
وی درباره وضعیت پژوهش در حوزه نسخهشناسی، ادامه داد: در گذشته دسترسی به نسخههای خطی معمولاً تنها از طریق مشاهده فیزیکی آنها در کتابخانهها و مجموعههای شخصی ممکن بود، اما امروز بسیاری از این نسخهها به صورت دیجیتال تصویربرداری شده و در اختیار پژوهشگران قرار میگیرد. این موضوع یکی از ویژگیهای مهم دنیای مدرن و عصر دیجیتال است، امکانی که حتی ۲۰ سال پیش به این گستردگی وجود نداشت.
این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، بیان کرد: در گذشته بسیاری از افرادی که در حوزه نسخههای خطی فعالیت میکردند، به صورت خودآموخته وارد این حوزه میشدند. اغلب آنها به دلیل ارتباط خانوادگی با نسخههای خطی یا فعالیت پدرانشان در این حوزه با این آثار آشنا شده بودند. به عنوان نمونه میتوان به مرحوم شهابالدین مرعشی نجفی و فرزند ایشان سیدمحمود مرعشی اشاره کرد که به واسطه فعالیتهای خانوادگی در زمینه نسخههای خطی با این حوزه انس گرفته بودند. همچنین برخی چهرهها مانند مرحوم حائری، رئیس پیشین کتابخانه مجلس شورای اسلامی، در خانوادههایی رشد کرده بودند که نسخههای خطی در اختیار داشتند و همین امر زمینه آشنایی و علاقهمندی آنان به این حوزه را فراهم کرده بود.
منصوری اضافه کرد: در روزگار ما چنین شرایطی کمتر وجود دارد و بسیاری از نسخههای خطی از دسترسی مستقیم پژوهشگران دور هستند. بنابراین طبیعی است که پژوهشگران برای مطالعه به نسخههای دیجیتال روی بیاورند. این تصاویر دیجیتال مزایای مهمی دارند، ازجمله اینکه استفاده از نسخهها را آسان میکنند و پژوهشگر میتواند از هر نقطهای در جهان به آنها دسترسی پیدا کند. با این حال، همین موضوع میتواند نوعی «حجاب» میان پژوهشگر و اصل نسخه ایجاد کند.
وی با بیان اینکه ورود به حوزه نسخهشناسی نیازمند مقدمات علمی و تجربه فراوان است، افزود: همانگونه که در ادبیات فارسی برای درک دقیق متون باید علومی مانند معانی، بیان و بدیع را آموخت و با تمرین و ممارست به درک سبکهای مختلف رسید، در نسخهشناسی نیز شناخت خطوط، کاغذها، شیوههای کتابت و ویژگیهای نسخهها نیازمند سالها تجربه است.
این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی بیان کرد: نسخهشناس با گذشت زمان و از طریق مشاهده مداوم نسخهها میتواند تشخیص دهد که یک نسخه متعلق به چه دوره و چه منطقهای است. به عنوان مثال، ممکن است با دیدن یک نسخه بلافاصله حدس بزند که این اثر در قرن پنجم یا ششم هجری و در منطقهای مانند ماوراءالنهر، آناتولی یا حتی مغرب اسلامی کتابت شده است. چنین تشخیصی حاصل سالها تجربه و مواجهه مستقیم با نسخههاست.
منصوری افزود: بنابراین نسخهشناسی دانشی است که بهصورت دفعی به دست نمیآید و نیازمند ممارست و تجربه طولانی است. همانگونه که برخی کارشناسان با یک نگاه میتوانند مدل یک خودرو را تشخیص دهند، نسخهشناس نیز پس از سالها کار و تمرین قادر میشود ویژگیهای نسخههای مختلف را تشخیص دهد و درباره زمان و محل کتابت آنها اظهار نظر کند.
وی تصریح کرد: هرچند فناوریهای دیجیتال فرصتهای تازهای برای پژوهش فراهم کردهاند، اما تجربه مشاهده مستقیم نسخههای خطی همچنان نقشی اساسی در مطالعات نسخهشناسی دارد و نمیتوان آن را به طور کامل با تصاویر دیجیتال جایگزین کرد.
انتهای پیام
