به گزارش ایسنا، محمدرضا جوادییگانه، استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران، امروز در همایش امر ملی و جنگ که در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد، با اشاره به حملات اخیر علیه ایران گفت: در این جنگ، صرفاً توان نظامی یا مسئله هستهای ایران هدف قرار نگرفت، بلکه هر آنچه بهعنوان ابزار قدرت و اقتدار ایران شناخته میشد، مورد حمله قرار گرفت.
وی افزود: از پژوهشکده لیزر دانشگاه شهید بهشتی و مجموعه پاستور گرفته تا زیرساختهای شهری و پلها، همگی در فهرست اهداف قرار داشتند و طرف مقابل نیز صراحتاً از «تسلیم بیقید و شرط» یا «بازگرداندن ایران به عصر حجر» سخن میگفت.
ایران تمام تلاش خود را برای جلوگیری از جنگ انجام داد
جوادییگانه تأکید کرد: جامعه و نظام سیاسی ایران، فارغ از هر نوع اختلافنظر یا روایت تاریخی، تمام تلاش خود را به کار گرفتند تا کشور وارد جنگ نشود.
وی ادامه داد: با این حال، وقتی حمله رخ داد، جامعه ایرانی با وضعیتی مواجه شد که در آن نه فقط ساختارهای نظامی، بلکه کلیت عناصر قدرت ملی هدف قرار گرفته بودند.
روایت تاریخی ایرانیان از «شکوه ازدسترفته»
این استاد دانشگاه تهران با اشاره به ذهنیت تاریخی ایرانیان اظهار کرد: در تاریخ و ادبیات ایران همواره نوعی حس بازگشت به گذشتهای باشکوه وجود داشته است؛ گذشتهای که ایرانیان تصور میکنند در آن در موقعیتی برتر قرار داشتند.
جوادییگانه گفت: ادیبالممالک فراهانی پس از مشروطه میگوید «ماییم که از پادشاهان باج گرفتیم»؛ یعنی همواره نوعی روایت از عظمت تاریخی در حافظه جمعی ایرانیان وجود داشته است.
وی افزود: حتی در آثار مربوط به ایران باستان، مانند روایت گزنفون از کوروش، نیز این حس دیده میشود که ایرانیان پس از دوران شکوه، دچار افول و ضعف شدهاند.
حمله مستقیم به پایتخت؛ رخدادی کمسابقه در تاریخ ایران
جوادییگانه با اشاره به تجربه تاریخی ایران در مواجهه با تهاجمها تصریح کرد: در تاریخ ایران کمتر دورهای را میتوان یافت که پایتخت کشور در همان مراحل نخست مورد حمله قرار گرفته باشد.
وی ادامه داد: به همین دلیل نیز در طول تاریخ، پایتختهای ایران معمولاً به مناطق مرکزیتر منتقل میشدند تا از دسترس تهاجمهای خارجی دور باشند؛ همانگونه که در دوره صفویه، پایتخت از تبریز به قزوین و سپس به اصفهان منتقل شد.
مقایسه وضعیت امروز با سقوط صفویه
این استاد علوم اجتماعی با اشاره به حمله محمود افغان به اصفهان در اواخر دوره صفوی گفت: در آن دوره، پس از محاصره چندماهه اصفهان، تقریباً هیچ نیرویی از سایر مناطق ایران برای کمک به دولت صفوی وارد عمل نشد.
جوادییگانه افزود: شاه سلطان حسین صفوی در نهایت با حالتی شکستخورده و اندوهگین از کاخ خارج شد و تاج را با دست خود بر سر محمود افغان گذاشت.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از روایتهای تاریخی درباره جامعه ایرانی، جامعهای آغشته به ترس و انفعال را ترسیم کردهاند، اما وضعیت کنونی از جهاتی متفاوت از آن تجربه تاریخی است.
برای نخستینبار در برابر قدرتهای بزرگ عقبنشینی نکردیم
استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با اشاره به تحولات اخیر گفت: برای نخستینبار در تاریخ معاصر، ایران نه با یک همسایه همتراز، بلکه با بزرگترین قدرتهای نظامی جهان مواجه شد و با وجود فشارها، عقبنشینی نکرد و تسلیم نشد.
وی افزود: در کنار توان نظامی و اقدامات دفاعی، آنچه اهمیت ویژهای داشت حضور مردم در خیابانها و شکلگیری نوعی «شجاعت اجتماعی» بود که توانست جامعه را در شرایط بحرانی سرپا نگه دارد.
تصویر تاریخی ایرانیان؛ جامعهای سازگار و کممقاومت
جوادییگانه با اشاره به برخی روایتهای تاریخی درباره جامعه ایرانی اظهار کرد: بخش قابل توجهی از روایتهای تاریخی، ایرانیان را جامعهای سازگار، محتاط و مبتنی بر پرهیز از درگیری تصویر کردهاند.
وی با اشاره به سفرنامههای آرمینیوس وامبری، خاورشناس و جهانگرد مجارستانی گفت: وامبری که در دوره قاجار با پوشش یک درویش اهل سنت به ایران و آسیای مرکزی سفر کرده بود، در آثار خود اشاره میکند که در آسیا، ایرانیان عموماً به شجاعت شناخته نمیشدند.
این استاد دانشگاه افزود: بسیاری از تحلیلها درباره تاریخ اجتماعی ایران، از جمله برخی دیدگاهها درباره سیاست سرزمینی ایران، بر این مبنا شکل گرفتهاند که جامعه ایرانی بیشتر راهبرد سازگاری و پرهیز از مقاومت مستقیم را دنبال میکرده است.
تجربه متفاوت جنگ اخیر نسبت به جنگ تحمیلی
جوادییگانه ادامه داد: حتی در دوران جنگ تحمیلی نیز تجربه مقاومت عمدتاً به شهرهای مرزی محدود بود و تهران تجربه مستقیم جنگ را نداشت.
وی خاطرنشان کرد: البته شهرهایی مانند دزفول نمونههای مهمی از مقاومت بودند و بیش از صد حمله موشکی را تحمل کردند، اما این تجربه به یک الگوی فراگیر اجتماعی در سطح ملی تبدیل نشد.
«خیابان»؛ زیرساخت اجتماعی مقاومت
این استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران با تأکید بر اهمیت حضور مردم در فضای عمومی گفت: آنچه امروز اهمیت دارد، شکلگیری «ایده خیابان» بهعنوان یک زیرساخت اجتماعی است؛
پدیدهای که پیش از این با چنین ابعادی تجربه نشده بود.
جوادییگانه افزود: این ایده از عناصر مختلف فرهنگ اجتماعی ایران بهره گرفته است؛ از سنت فتوت و مروت گرفته تا تجربه راهپیمایی اربعین، فرهنگ موکب و تجربههای جمعی حضور اجتماعی.
وی ادامه داد: خیابان در این معنا صرفاً یک فضای فیزیکی نیست، بلکه محل بروز همبستگی اجتماعی و شجاعت جمعی است و طی حدود ۷۰ روز گذشته توانسته جامعه را سرپا نگه دارد.
نقش دولت و جامعه در حفظ انسجام
جوادییگانه اظهار کرد: در کنار مقاومت نظامی و دفاعی، دولت نیز توانسته تا حدی اطمینان خاطر عمومی را حفظ کند و اجازه ندهد کشور به سمت وضعیت دولت فرسوده یا فروپاشیده حرکت کند.
وی تأکید کرد: با این حال، آنچه بیش از هر چیز احساس ایستادگی و حتی احساس پیروزی را در جامعه تقویت کرد، حضور مردم و شجاعت اجتماعی آنان بود.
«واقعهای تازه» در تاریخ معاصر ایران
این استاد دانشگاه با اشاره به ابعاد تاریخی تحولات اخیر گفت: ما اکنون در میانه رخدادی بسیار بزرگ قرار داریم؛ رخدادی که به دلیل عظمت آن، هنوز درک کاملش برای جامعه دشوار است.
جوادییگانه افزود: گویی در میانه جنگلی ایستادهایم که درختان اجازه نمیدهند کل جنگل را ببینیم؛ یعنی هنوز فاصله تاریخی لازم برای فهم کامل این تجربه ایجاد نشده است.
وی تصریح کرد: آنچه در این ۷۰ روز رخ داده، میتواند آغازگر شکلگیری «ایران جدید» باشد؛ مشروط بر آنکه این تجربه به یک ایده ملی و فراگیر تبدیل شود.
جامعه ایران و تجربه «دو جامعهای شدن»
جوادییگانه در بخش دیگری از سخنان خود به شکافهای اجتماعی در ایران اشاره کرد و گفت: طی سالهای اخیر تلاش کردهام مفهوم «دو جامعهای شدن جامعه ایران» را برای توضیح وضعیت اجتماعی کشور به کار ببرم.
وی افزود: نشانههای این وضعیت را میتوان در واکنشهای متفاوت اجتماعی به رویدادهای مهم مشاهده کرد؛ از تفاوت در رسانههای مرجع گرفته تا تفاوت در زمان دریافت اخبار و حتی واکنشهای احساسی کاملاً متضاد.
این استاد علوم اجتماعی خاطرنشان کرد: جامعه ایران همزمان که تجربه همبستگی خیابانی و شجاعت جمعی را پشت سر میگذارد، نباید برخی شکافها و تجربههای تلخ اجتماعی را نیز فراموش کند.
جنگ، فرصتی تاریخی برای ساخت «ایران جدید» ایجاد کرده است
استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با اشاره به تحولات اجتماعی ناشی از جنگ اخیر گفت: فضای جنگ و شکلگیری همبستگی حول نام ایران، فرصتی تاریخی برای بازسازی مفهوم نوین ایران و احیای امر ملی فراهم کرده است.
وی افزود: بر اساس پیمایشها و دادههای موجود، حدود ۵۰ درصد جامعه ایران بهصورت فعال در خیابان حضور داشتند و بخش دیگری از جامعه نیز در این حضور مشارکت نکردند؛ مسئلهای که نشاندهنده تداوم وضعیت «دو جامعهای شدن» در ایران است.
جنگ و شکلگیری یک «حماسه ملی»
جوادییگانه اظهار کرد: با وجود شکافهای اجتماعی، حضور مردم در خیابانها با پرچم ایران و شکلگیری نوعی همبستگی عمومی، یک حماسه ملی ایجاد کرد که میتواند زمینهساز بازتعریف مفهوم ایران باشد.
وی ادامه داد: اگر با ایده بندیکت اندرسون به مسئله ملت نگاه کنیم، ملت یک «جامعه خیالی» است؛ البته خیالی نه به معنای توهم، بلکه به این معنا که ملت و هویت ملی ساخته میشوند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: مفهوم ایران در آغاز سده پانزدهم هجری شمسی، بار دیگر در موقعیتی قرار گرفته که امکان بازساخت و بازتعریف آن وجود دارد.
«همتنی» و بازگشت به تاریخ حماسی ایران
جوادییگانه با اشاره به برخی مفاهیم و شعارهای رایج در فضای اجتماعی اخیر گفت: امروز برخی مضامین و شعارها، به سطحی از فراگیری رسیدهاند که در کنار سرود ملی قرار میگیرند و از دل تاریخ حماسی ایران الهام میگیرند.
وی افزود: این وضعیت نشان میدهد ظرفیت احیای امر ملی و ساختن یک ایران نوین وجود دارد، اما صرف وجود ظرفیت به معنای تحقق آن نیست و این امر نیازمند پرورش و ساختن است.
شرط شکلگیری «ایران جدید»؛ دولت ملی و بیطرف
این استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران تأکید کرد: تحقق ایران جدید منوط به آن است که دولت، به معنای واقعی کلمه «دولت ملی» باشد.
جوادییگانه توضیح داد: دولت ملی یعنی حکومتی که نسبت به همه شهروندان بیغرض و بیطرف باشد و میان افراد بر اساس گرایشها یا تعلقات مختلف تفاوتی قائل نشود.
وی ادامه داد: در چنین وضعیتی، همه افراد جامعه باید بهصورت برابر از فرصتها بهرهمند شوند و در عین حال، همه نیز به یک اندازه خود را در قبال ایران مسئول بدانند؛ یعنی هم در منافع کشور سهیم باشند و هم آمادگی فداکاری برای آن را داشته باشند.
هنوز تا تحقق کامل «ایران نوین» فاصله داریم
جوادییگانه با اشاره به برخی شکافها و ادبیات تفرقهانگیز در فضای عمومی گفت: اینکه در رسانهای متعلق به عموم مردم، امکان طرح جملاتی مانند «اگر نمیخواهید، به افغانستان، سوریه یا عراق بروید» وجود دارد، نشان میدهد هنوز تا تحقق آن مفهوم فراگیر از ایران فاصله داریم.
وی افزود: ساختن ایران جدید نیازمند شکلگیری نگاهی همهشمول و ملی است؛ نگاهی که بتواند همه ایرانیان را فارغ از تفاوتها در درون یک مفهوم مشترک از ایران گرد آورد.
«ایران»؛ مفهومی تاریخی که نیازمند بازساخت است
این استاد دانشگاه با اشاره به برخی دیدگاههای نظری درباره مفهوم ملت و ایران گفت: هرچند ذهنیت و هویتی به نام ایران در طول تاریخ وجود داشته، اما ایران جدید محصول فرایندهای تاریخی و اجتماعی متأخر است و باید بهطور مستمر بازتولید و بازسازی شود.
جوادییگانه تصریح کرد: اکنون یک فرصت طلایی و تاریخی در اختیار جامعه ایران قرار گرفته است، اما تحقق کامل آن نیازمند زمان، تلاش و ساختن تدریجی است.
زمان جنگ، زمان تخریب سرمایه اجتماعی نیست
استاد علوم اجتماعی دانشگاه تهران در پایان سخنان خود اظهار کرد: در میانه جنگ، نه زمان مناسبی برای تخریب و نزاعهای فرسایشی است و نه چنین رویکردی منصفانه و جوانمردانه محسوب میشود.
انتهای پیام
