افشین صندوقدار در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش‌های دسترسی به داده‌های بزرگ در کشور، نبود نظام ملی حاکمیت داده، خلأهای حقوقی، ضعف زیرساخت‌های فنی و فقدان فرهنگ اشتراک‌گذاری داده را از مهم‌ترین موانع توسعه پژوهش‌های هوش مصنوعی در ایران عنوان و در عین حال تأکید کرد که رعایت الزامات امنیتی و اخلاقی، پیش‌نیاز توسعه پایدار در این حوزه است.

نبود نظام ملی حاکمیت داده؛ مانع اصلی توسعه هوش مصنوعی

وی گفت: یکی از کلیدی‌ترین و چالش‌برانگیزترین ابعاد توسعه هوش مصنوعی در کشور، مسئله دسترسی به داده‌های بزرگ است. تجربه سال‌ها فعالیت در مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID) نشان داده که داده صرفاً یک منبع اطلاعاتی نیست، بلکه یک دارایی راهبردی و ملی محسوب می‌شود که نحوه مدیریت و حفاظت از آن می‌تواند مسیر توسعه علمی کشور را تعیین کند.

صندوقدار افزود: مهم‌ترین محدودیت در این حوزه، نبود نظام ملی حاکمیت داده است؛ به‌گونه‌ای که داده‌های ارزشمند کشور از جمله داده‌های پزشکی، اقتصادی، جمعیتی و فرهنگی در بانک‌های اطلاعاتی متعدد و پراکنده نگهداری می‌شوند و هر سازمان، قواعد خاص خود را برای اشتراک‌گذاری اعمال می‌کند. این پراکندگی، مانع اصلی شکل‌گیری پژوهش‌های کلان مبتنی بر داده‌های حجیم و متنوع است.

خلأهای قانونی و ابهام در مالکیت داده‌ها

وی با اشاره به چالش‌های حقوقی اظهار کرد: قوانین موجود، از جمله قانون تجارت الکترونیکی و قانون جرائم رایانه‌ای، متعلق به دوره پیش از ظهور هوش مصنوعی هستند و پاسخگوی مسائل جدید این حوزه نیستند. برای مثال، وضعیت مالکیت داده پس از پردازش، حدود استفاده پژوهشگران از داده‌ها و مسئولیت نقض حریم خصوصی، همچنان با ابهام مواجه است.

او ادامه داد: این ابهامات حقوقی موجب می‌شود از یک‌سو سازمان‌ها در اشتراک‌گذاری داده‌ها احتیاط کنند و از سوی دیگر، پژوهشگران نیز در بهره‌برداری از داده‌ها با تردید مواجه شوند.

چالش‌های فنی و زیرساختی در داده‌های کشور

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی بیان کرد: بخش قابل توجهی از داده‌های موجود در کشور، فاقد استانداردهای لازم برای استفاده در پروژه‌های هوش مصنوعی هستند. این داده‌ها ممکن است ناقص، ناهمگون، دارای نویز یا فاقد برچسب‌گذاری مناسب باشند.

وی افزود: علاوه بر این، نبود زیرساخت‌های امن برای ذخیره‌سازی و پردازش داده‌های حجیم و نیز فقدان بسترهای مطمئن برای اشتراک‌گذاری داده، از دیگر موانع فنی پیش‌روی پژوهشگران به شمار می‌رود.

فقدان فرهنگ اشتراک‌گذاری داده در سازمان‌ها

صندوقدار با تأکید بر چالش‌های فرهنگی گفت: نبود فرهنگ اشتراک‌گذاری داده در میان سازمان‌ها، یک مسئله جدی است. بسیاری از نهادها داده‌های خود را به‌عنوان منبع قدرت تلقی می‌کنند و تمایلی به اشتراک آن، حتی برای اهداف پژوهشی، ندارند.

وی خاطرنشان کرد: این نگاه امنیتی به داده، ناشی از نبود اعتماد متقابل و همچنین فقدان سازوکارهای شفاف برای حفظ منافع سازمان‌ها در فرآیند اشتراک‌گذاری است.

امنیت و اخلاق؛ پیش‌نیاز توسعه پایدار هوش مصنوعی

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی در ادامه با اشاره به الزامات امنیتی و اخلاقی گفت: امنیت و اخلاق، نه مانع پیشرفت، بلکه شرط لازم برای توسعه مسئولانه در حوزه هوش مصنوعی هستند. بر همین اساس، در این مرکز چارچوبی چندلایه برای تضمین این الزامات تدوین شده است.

الزام تدوین نقشه حاکمیت داده در پروژه‌ها

وی توضیح داد: در لایه نخست این چارچوب، پژوهشگران موظف هستند پیش از آغاز هر پروژه، نقشه حاکمیت داده را تدوین کنند. در این نقشه، منبع داده، مالکیت، سطح حساسیت و مجوزهای لازم برای استفاده از داده‌ها به‌طور دقیق مشخص می‌شود.

صندوقدار ادامه داد: همچنین تمامی توافقات با تأمین‌کنندگان داده باید به‌صورت شفاف و مکتوب ثبت شود تا حقوق و تعهدات طرفین به‌روشنی تعیین گردد. این شفافیت، علاوه بر جلوگیری از بروز اختلافات، زمینه جلب اعتماد سازمان‌ها برای همکاری‌های آینده را فراهم می‌کند.

ناشناس‌سازی داده‌ها؛ خط قرمز پروژه‌های حساس

وی گفت: در لایه دوم، موضوع ناشناس‌سازی و حفظ حریم خصوصی به‌طور جدی دنبال می‌شود. در پروژه‌های مرکز، به‌ویژه طرح‌هایی که با داده‌های حساس پزشکی و سلامت سروکار دارند، داده‌ها پیش از ورود به چرخه پردازش به‌طور کامل ناشناس‌سازی می‌شوند و هرگونه ارتباط آن‌ها با هویت واقعی افراد حذف می‌شود.

صندوقدار افزود: در این فرآیند، از الگوریتم‌هایی استفاده می‌کنیم که حتی با ترکیب داده‌ها با سایر منابع اطلاعاتی نیز امکان بازشناسایی افراد وجود نداشته باشد. همچنین دسترسی به داده‌های خام صرفاً برای پژوهشگران مجاز و در محیط‌های امن آزمایشگاهی امکان‌پذیر است و از انتقال این داده‌ها به خارج از این محیط‌ها جلوگیری می‌شود.

توسعه پلتفرم امن برای پردازش داده‌های حساس

وی با اشاره به لایه سوم اظهار کرد: ایجاد پلتفرم امن پردازش داده‌های حساس در دستور کار قرار گرفته و مطالعات اولیه آن توسط تیم‌های فنی مرکز انجام شده است. این پلتفرم بر اساس استانداردهای بین‌المللی امنیت سایبری طراحی می‌شود و محیطی ایزوله و تحت نظارت برای ذخیره‌سازی و پردازش داده‌های محرمانه فراهم می‌کند.

صندوقدار ادامه داد: تمامی ارتباطات در این بستر به‌صورت رمزنگاری‌شده انجام می‌شود و دسترسی‌ها نیز بر اساس سطوح تعریف‌شده و با احراز هویت چندعاملی کنترل خواهد شد. همچنین برای انتقال داده‌ها بین سازمان‌ها و مرکز از پروتکل‌های امن استفاده می‌شود و به‌کارگیری ابزارهای ناامن مانند پیام‌رسان‌های عمومی در این زمینه ممنوع است.

رضایت آگاهانه؛ الزام قانونی و اخلاقی

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی بیان کرد: در لایه چهارم، اخذ رضایت آگاهانه از شهروندان در پروژه‌هایی که با داده‌های افراد سروکار دارند، یک اصل اساسی است. فرم‌های رضایت‌نامه به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که به زبان ساده توضیح دهند چه داده‌هایی جمع‌آوری می‌شود، با چه هدفی مورد استفاده قرار می‌گیرد، چه مدت نگهداری خواهد شد و افراد چه حقوقی نسبت به داده‌های خود دارند.

وی افزود: این امکان نیز برای افراد فراهم شده است که در هر مرحله از پژوهش، رضایت خود را پس بگیرند و داده‌هایشان از چرخه تحقیق حذف شود.

نظام‌نامه اخلاقی و نظارت مستقل بر پروژه‌ها

صندوقدار با اشاره به لایه پنجم گفت: تمامی این الزامات در قالب نظام‌نامه اخلاق پژوهش در هوش مصنوعی تدوین و به تصویب شورای راهبردی مرکز خواهد رسید. در این نظام‌نامه، تشکیل یک کمیته اخلاق مستقل با حضور حقوقدانان، متخصصان اخلاق پزشکی و نمایندگان جامعه مدنی پیش‌بینی شده است.

وی خاطرنشان کرد: این کمیته بر اجرای صحیح اصول اخلاقی در تمامی پروژه‌ها نظارت دارد و در صورت مشاهده تخلف، می‌تواند پروژه را متوقف و موضوع را برای پیگیری قانونی به مراجع ذی‌صلاح ارجاع دهد.

جهاد دانشگاهی؛ پیشران شکل‌گیری نظام ملی داده‌های پژوهشی

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی تأکید کرد: تجربه فعالیت در مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی نشان داده است که با وجود محدودیت‌های جدی در دسترسی به داده‌های بزرگ، می‌توان با تدبیر، خلاقیت و پایبندی به اصول، بر بسیاری از این موانع غلبه کرد.

وی ادامه داد: جهاد دانشگاهی با سابقه ایجاد زیرساخت‌های علمی و اطلاعاتی کشور، ظرفیت آن را دارد که نقش کلیدی در شکل‌گیری نظام ملی داده‌های پژوهشی ایفا کند؛ نظامی که ضمن حفظ امنیت و حریم خصوصی، دسترسی عادلانه و قانونمند پژوهشگران به داده‌های باکیفیت را فراهم کرده و زمینه توسعه هوش مصنوعی بومی و مسئولانه را مهیا سازد.

انتهای پیام