زهرا دلپذیر در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: شاهنامه بزرگترین حماسه ملی ایران و گنجینهای بیمانند از اساطیر ایرانی، حماسههای پهلوانی و روایتهای تاریخی و نیمهتاریخی است که با ناخودآگاه جمعی ایرانیان پیوند خورده و سرگذشت ملت ایران و انسان ایرانی را به مثابه انسانی جهانشمول از گذشتههای بسیار دور روایت میکند.
وی افزود: دلیل ماندگاری شاهنامه، سرشت جهانشمول آن است. این اثر برآیند یک دردشناسی عمیق و اثرگذار از سوی حکیم توس است. فردوسی بهخوبی دریافته بود که مردم زمانهاش با گذشته و هویت خویش بیگانه شدهاند و از همین رو برای یادآوری گذشته پرافتخار ایرانیان، شاهنامه را پدید آورد.
این دانشآموخته پسادکتری زبان و ادبیات فارسی خاطرنشان کرد: اگر قدرت رسانه را در توانایی انتقال پیام، ایجاد هویت و تأثیرگذاری بر جامعه بدانیم، بیتردید شاهنامه یکی از موفقترین رسانههای تاریخ ایران است. شاهنامه تنها یک قصه کهن نیست بلکه زندهترین کتاب امروز ما و الگویی مبتنی بر خرد است. برخلاف تصور برخی، شاهنامه صرفاً روایت شاهان و جنگها نیست، این اثر ارزشمند، شناسنامه قوم ایرانی و تصویری از فرهنگ، تمدن و گذشته پرفراز و نشیب ملت ایران از هزاران سال پیش است.
یک اثر فاخر ادبی؛ دانشنامهای از هویت و بهترین رسانه فرهنگی یک ملت
دلپذیر ادامه داد: یکی از ویژگیهای مهم حماسههای بزرگ ملی این است که علاوه بر روایت پهلوانیها، عقاید، آرا و تمدن یک ملت را نیز بازتاب میدهند. شاهنامه نیز از مهمترین پشتوانههای قومی و هویتی ماست و همه مؤلفههای هویت ملی در آن جلوهگر شده است. این اثر برآمده از تاریخ و آمیخته با فرهنگ و سنتهای ایرانی است که هم موجب ماندگاری هویت ملی شده و هم در انتقال آن به نسلهای بعدی نقش مهمی ایفا کرده است. از همین رو شاهنامه میتواند بهترین رسانه فرهنگی و هویتساز برای انتقال مفاهیم بنیادین گذشته به نسل امروز و نسلهای آینده باشد. شاهنامه همچون دانشنامهای است که ارزشهای انسانی و تاریخ پرافتخار ملت ایران را به جهانیان منتقل میکند.
وی، درباره جایگاه خرد در اندیشه فردوسی گفت: فردوسی خرد را نه صرفاً یک فضیلت فردی بلکه اصلی ساماندهنده برای جهان و جامعه میداند. خرد در شاهنامه سرچشمه نیکی و نیککرداری است و در کارکردهای گستردهای جلوه میکند. در این اثر ماندگار، خرد تنها به معنای عقل ابزاری یا منطق مدرن نیست بلکه آمیزهای از عقل، فرزانگی، تجربه و اخلاق است. در جهانبینی فردوسی نیز، خرد فقط نیروی اندیشیدن نیست بلکه معیاری برای نظم، داد، سیاست، اخلاق و حتی سامان کیهانی به شمار میرود.
خرد در شاهنامه؛ از سطوح سیاسی تا هستی شناسی
این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه خرد در شاهنامه بارها بهعنوان داده آفریدگار و موهبتی ایزدی معرفی میشود که بر پایه شایستگی به انسان تعلق میگیرد، تاکید کرد: پژوهشگران نیز خرد در شاهنامه را به گونههای مختلفی چون خرد سیاسی، دینی و اخلاقی تقسیم کردهاند. آغاز شاهنامه با بیت مشهور «به نام خداوند جان و خرد / کز این برتر اندیشه برنگذرد» تصادفی نیست؛ خرد در کنار جان قرار گرفته و بهعنوان بنیادیترین اصل هدایتکننده انسان و جهان معرفی شده است. از این منظر، خرد در سطح فردی راهنمای اخلاق و کردار درست، در سطح سیاسی بنیان دادگری و فرمانروایی، در سطح اجتماعی عامل حفظ نظم و همبستگی ملی و در سطح هستیشناسی موهبتی الهی برای درک جایگاه انسان و جهان است.
دلپذیر با اشاره به اینکه برخی پژوهشگران، خرد در شاهنامه را نزدیک به مفهوم «فرّه ایزدی» و «داد» میدانند، اظهار کرد: خرد در شاهنامه نیرویی است که جهان انسانی را از آشوب به سوی نظم و سامان هدایت میکند. خردگرایی یکی از مفاهیم بنیادی شاهنامه است که ریشه در فرهنگ کهن ایران دارد. در متون دینی و اسطورهای ایران باستان، خرد ارزشی معنوی و نیروی تشخیص خوبی از بدی به شمار میرفته است. هنر فردوسی در این بود که این مفهوم را از حالت نظری به تجربهای عملی و ملموس تبدیل کرد. او با بهرهگیری از قصهها و افسانهها، خرد را در رفتار و تصمیمگیری قهرمانان داستانهایش جلوهگر ساخت.
این دانشآموخته پسادکتری زبان و ادبیات فارسی با اشاره به اینکه خرد در شاهنامه همواره همراه با عمل درست و تصمیمگیری هوشمندانه است و صرفاً یک مفهوم انتزاعی نیست، توضیح داد: فردوسی مفاهیم ایران باستان را با نیازهای فکری و اجتماعی عصر خود پیوند میدهد و آنها را به گونهای بازآفرینی میکند که نه تنها برای مردم زمانه خودش بلکه برای نسلهای بعد نیز زنده، پویا و کاربردی باقی بماند.
رویکرد ستایشآمیز، خردمندانه و وفادارانه فردوسی نسبت به ایران
این شاهنامهپژوه در پاسخ به این پرسش که پس از پژوهشهای متنوع در زمینه فردوسی و شاهنامه، کدام جنبه شخصیت این شاعر بزرگ برای او شگفتانگیزتر به نظر میرسد، تصریح کرد: به باور من، شگفتانگیزترین جنبه شخصیت حکیم توس، رویکرد ستایشآمیز و در عین حال خردمندانه و وفادارانه او نسبت به ایران است. فردوسی زمانی که زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در معرض فراموشی قرار داشت، عمر و دارایی خود را صرف حفظ فرهنگ ایران کرد و رسالت فرهنگی خویش را به بهترین شکل به انجام رساند.
وی ادامه داد: نکته قابل توجه آن است که فردوسی در عین وطندوستی، نژادپرست نیست. معیار او در ستایش یا نقد شخصیتها، نیککرداری و رفتار انسانی آنهاست. او حتی کردار نادرست پهلوانان ایرانی را نقد میکند و در مقابل، رفتار درست دشمنان را نیز یادآور میشود. شاهنامه با وجود آن که یک حماسه ملی است، اثری یکسویه و متعصبانه نیست و همین موضوع نشاندهنده خرد و ژرفاندیشی فردوسی است.
این مدرس دانشگاه، مهمترین ویژگی جهان فردوسی را که امروز جامعه بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد، «میهندوستی» دانست و گفت: یکی از مهمترین درسهای شاهنامه برای ملت ایران، بهویژه نسل جوان، وطندوستی، جانبازی در راه میهن و مقابله با دشمنان این سرزمین است. شاهنامه روایت تاریخ ایران و فراز و فرودهایی است که این سرزمین در طول قرنها پشت سر گذاشته و فداکاریهایی که مردم برای حفظ کشور خود انجام دادهاند.
دلپذیر ادامه داد: در داستان لشکرکشی کیکاووس به هاماوران، هنگامی که شاه ایران به اسارت دشمن درمیآید و ایران مورد هجوم قرار میگیرد، رستم برای نجات ایران به میدان میرود. در این روایت، حتی کیکاووس نیز نجات ایران را بر جان خود مقدم میداند. همچنین فردوسی ایران را به باغی سرسبز تشبیه میکند که مردم باید با مردانگی از آن پاسداری کنند تا بیگانگان بر آن مسلط نشوند.
وی در پایان افزود: در بخشی دیگر از شاهنامه نیز قیصر روم اعتراف میکند که میهندوستی ایرانیان مانع سلطه بیگانگان بر این سرزمین میشود. این مفاهیم برای امروز ما درسهای فراوانی دارد و لازم است نسل امروز بیش از گذشته با این آموزهها آشنا شود.
انتهای پیام
