علی نخعی امروز سهشنبه ۲۹ اردیبهشت، در دویست و نودمین برنامه سه شنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با موضوع «نگهداری علمی میراث موزهای»، اظهار کرد: در سالهای اخیر در این برنامهها معمولاً از یک نسخه خطی، اثر تاریخی یا سند ارزشمند رونمایی شده است و به مخاطبان معرفی میشود، اما آنچه کمتر دیده میشود پشتوانه گستردهای است که برای حفاظت و نگهداری این آثار وجود دارد. در این مسیر بخشهای مختلفی از جمله مرمت، موزه، کتابخانه و مخازن نگهداری با یکدیگر همکاری دارند، که اثر به بهترین شکل حفظ شده و برای نسلهای آینده باقی بماند.
وی با بیان اینکه بخش مهمی از فعالیتهای این مجموعه بر «حفاظت پیشگیرانه» متمرکز است، بیان کرد: هدف اصلی این است که اثر پیش از آنکه دچار آسیب جدی شود، تحت مراقبت قرار گیرد. برای رسیدن به این هدف، ابتدا مطالعات دقیق، مستندسازی و مستندنگاری انجام میشود تا روش مناسب برای حفاظت یا مرمت اثر مشخص شود.
او درباره ساختار مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی، ادامه داد: این مدیریت از چند بخش تخصصی تشکیل شده است، که شامل مرمت فلزات، سنگ، سفال و شیشه، نقاشی، چوب و عاج و استخوان، نسخ خطی، اسناد تاریخی و همچنین بخش صحافی است. با توجه به وجود کتابخانه عظیم آستان قدس رضوی، بخش صحافی نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است.
روشهای متنوع ورود و ساماندهی آثار به مجموعههای آستان قدس رضوی
مسئول امور مرمت اشیای موزهای مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی، با اشاره به اینکه آثار تاریخی معمولاً از سه طریق وارد مجموعههای آستان قدس رضوی میشوند، تاکید کرد: بخشی از این آثار وقفی هستند و بخشی دیگر از طریق مجموعهداران یا مسیرهای دیگر به این مجموعه میرسند. به محض ورود هر اثر، ابتدا بررسیهای اولیه برای تشخیص آلودگیهای احتمالی انجام میشود.
نخعی افزود: هیچ اثری بدون بررسی وارد موزه یا مخازن نمیشود. ابتدا اثر وارد مرحله قرنطینه میشود که بسته به نوع اثر ممکن است از یک تا ۶ ماه طول بکشد. پس از پاکسازی و اطمینان از سلامت آن، اثر وارد مراحل بعدی شامل مرمت، نگهداری در مخازن یا نمایش در موزه میشود.
وی با اشاره به روند علمی مرمت آثار، خاطرنشان کرد: پس از انجام آزمایشها و بررسی آسیبها، نوع مرمت مشخص میشود. هرچند قواعد کلی در مرمت وجود دارد اما شرایط هر اثر متفاوت است. برای مثال حتی در مورد یک سکه نقره، شرایط اقلیمی منطقهای که اثر در آن قرار داشتهاست، میتواند نوع آسیب و در نتیجه روش مرمت را تغییر دهد.
پروسه حساس مستندنگاری و مستندسازی آثار در کارگاه مرمت
مسئول امور مرمت اشیای موزهای مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی، ادامه داد: پس از ورود اثر به کارگاه مرمت، ابتدا مستندنگاری و مستندسازی انجام میشود. مستندنگاری شامل ثبت تصاویر و فیلم از اثر است و در مستندسازی، طرحها، نقوش و بخشهای آسیبدیده به صورت دقیق ثبت و تحلیل میشود. اگر امکان بازسازی طرح وجود داشته باشد، با استفاده از مستندات، طرح تکمیل میشود.
نخعی با اشاره به اصول حرفهای مرمت، بیان کرد: یکی از اصول مهم این است که بخش مرمتشده از اصل اثر قابل تشخیص باشد. به این معنا که اگر بازدیدکننده از فاصله معمول به اثر نگاه کند، آن را کامل و یکپارچه ببیند اما در فاصله نزدیک بتواند تشخیص دهد کدام بخش مرمت شده است.
وی درباره مراحل فنی مرمت، خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد ابتدا تثبیت اولیه انجام میشود. برای مثال اگر یک ظرف سفالی به صورت قطعات متعدد به دست برسد، ابتدا اتصالهای موقت ایجاد میشود که شکل اصلی اثر مشخص شود و سپس اتصالهای دائمی انجام میگیرد. تمامی مواد مورد استفاده در این فرآیند نیز باید دارای استانداردهای جهانی بوده و قابلیت بازگشتپذیری داشته باشند.
مسئول امور مرمت اشیای موزهای مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به اهمیت آسیبشناسی آثار، اضافه کرد: در این مرحله، تکنیک ساخت اثر، ابزارهای مورد استفاده، عوامل بیولوژیکی مانند قارچها یا حشرات و همچنین مدت زمان و نوع آسیب بررسی میشود که مشخص شود آیا آسیب فعال است یا خیر.
نخعی بیان کرد: در برخی موارد همه خوردگی از روی اثر برداشته نمیشود زیرا گاهی حذف کامل آنها میتواند به اثر آسیب وارد کند. در حقیقت اگر خوردگی فعال باشد باید حذف شود اما اگر فعال نباشد و به اثر آسیبی نزند، ممکن است بخشی از آن باقی بماند.
وی از پایش مستمر آثار خبر داد و گفت: آثار موجود در موزهها و مخازن به طور منظم مورد بررسی قرار میگیرند. این پایشها به صورت روزانه، هفتگی و سالانه انجام میشود که اگر تغییری در وضعیت اثر ایجاد شد، اقدامات لازم در سریعترین زمان انجام گیرد. علاوه بر بررسی خود آثار، شرایط محیطی نیز به دقت کنترل میشود. دما و رطوبت از عوامل بسیار مهم در نگهداری آثار هستند، زیرا نوسانات شدید میتواند زمینه رشد قارچ و کپک یا بروز تنش در مواد مختلف را فراهم کند.
نخعی با اشاره به فعالیتهای تخصصی در حوزههای مختلف مرمت، بیان کرد: در بخش فلزات، آثاری مانند سکهها و مهرها پس از پاکسازی و توقف فرایند خوردگی تثبیت میشوند. در بخش سنگ، سفال و شیشه نیز فرآیندهای مرمتی متناسب با جنس و شرایط اثر انجام میشود که گاه بسیار زمانبر است.
وی درباره مرمت آثار نقره، توضیح داد: زمان مناسب مرمت در این آثار اهمیت زیادی دارد. در مراحل اولیه، نقره ممکن است بر اثر آلودگیهای محیطی سیاه شود که در این مرحله میتوان با پاکسازی و تثبیت از آسیب بیشتر جلوگیری کرد اما اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است لایههای فلز از یکدیگر جدا شوند. همچنین در بررسی نقاشیها از روشهای تخصصی عکاسی استفاده میشود تا مشخص شود در لایههای زیرین اثر چه عناصری وجود دارد یا آیا آثار قبلی در زیر نقاشی فعلی پنهان شده است یا خیر.
مسئول امور مرمت اشیای موزهای مدیریت مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی درباره حفاظت از فرشهای تاریخی، توضیح داد: در این آثار علاوه بر مرمت، اقدامات حفاظتی بسیار مهم است. اگر فرش دچار آلودگیهای بیولوژیکی شود، این آلودگیها میتوانند به سرعت گسترش پیدا کنند و بنابراین لازم است چنین آثاری سریعاً وارد مرحله قرنطینه شوند. همچنین در برخی فرشهای نفیس از طلا، نقره یا مس استفاده شده است. در حالی که طلا آسیبپذیری کمتری دارد، نقره و مس در برابر عوامل محیطی حساستر هستند و نیاز به مراقبتهای بیشتری دارند.
نخعی با اشاره به فعالیتهای نظارتی این مجموعه در پروژههای عمرانی حرم مطهر رضوی، تصریح کرد: با توجه به توسعه فضاهای فرهنگی و موزهای و همچنین عملیاتهای عمرانی مانند حفاری در برخی بخشها، کارشناسان مرمت نیز حضور دارند که در صورت کشف آثار تاریخی، اقدامات اولیه حفاظتی به سرعت انجام شود. همچنین این مجموعه در زمینه مشاوره و مرمت آثار برای مجموعهداران نیز خدمات تخصصی ارائه میدهد.
به پایان رسیدن مرمت تفنگ بریتانیایی دوره فتحعلیشاه
در ادامه این مراسم، حسین قرقانی، دانشآموخته دکتری مرمت آثار تاریخی، گفت: این تفنگ بریتانیایی در موزه مرکزی آستان قدس رضوی و در گنجینه سلاح و زره قرار دارد و از سری تفنگهای چخماقی نیروی دریایی ارتش بریتانیا بهشمار میرود که در جریان حضور نیروهای دریایی بریتانیا در ایران در دوره فتحعلی شاه قاجار، میان فتحعلی شاه و جان ملکم مورد استفاده و تبادل قرار گرفته است. این سلاح برای نزدیک به یک سده در اختیار ارتش بریتانیا بودهاست.
وی با اشاره به اینکه سلاحهای بریتانیایی عمر مفید حدود یک قرن دارند، یادآور شد: مهرهای بریتانیایی روی بدنه این تفنگ کاملاً مشهود است و یک مهر دیگر با عنوان «حسین اصفهانی» نیز روی آن دیده میشود که احتمالاً پس از غنیمتگیری توسط یک ایرانی ثبت شده است.
قرقانی درباره مراحل مرمت توضیح داد: در مرمت آثار تاریخی، قبل از هر اقدامی باید مستندنگاری کامل انجام شود، یعنی ثبت وضعیت موجود اثر، نوع آسیبها، مواد سازنده و ثبت عکسها با نور و پسزمینه مناسب. ما در مستندنگاری از اشلهای رنگی استفاده میکنیم،که در مطالعات کارشناسی رنگهای اصلی اثر را دقیق تشخیص دهیم.
وی خاطرنشان کرد: پس از مستندنگاری، مرحله فنشناسی آغاز میشود که مشخص شود اثر از چه متریالهایی ساخته شده است. این تفنگ از چند بخش تشکیل شده بود، از جمله قنداق چوبی، بخشهایی از جنس برنج، بخشهای گسترده فلزی و آهنی و لولهای که به دلیل خاکگرفتگی شدید احتمال میدادیم مدتی زیر خاک دفن بوده باشد.
این دانشآموخته دکتری مرمت آثار تاریخی درباره مراحل عملی این مرمت، اظهار کرد: بعد از باز کردن کامل قطعات، ابتدا گردوغبار و رسوبات داخلی پاکسازی شد. در مرحله بعد، پاکسازی فلزات با حلالهای بسیار ضعیف و بیشتر به صورت مکانیکی انجام شد. سپس ذرهذره و با استفاده از فرچههای مویی، آلودگیها و رسوبات از روی فلز برداشته شد.
قرقانی درباره مرمت بخش چوبی تفنگ، افزود: قنداق تفنگ ترکخوردگی و شکستگیهای زیادی داشت. ترکها با چسبهای استاندارد پر شدند و برای بخشهای کمبود چوب، قطعات همرنگ و همجنس تراش داده شد که بهدقت جاگذاری شوند. این کار بسیار دشوار بود چون باید قطعه جدید دقیقاً در اندازه و فرم بخش آسیبدیده ساخته میشد.
وی تصریح کرد: در این تفنگ با چند ماده مختلف سروکار داشتیم، برنج، آهن، چوب، مکانیزم ماشه و رنگهای اکسیدشده. پس از مرمت، همه این بخشها باید تثبیت میشدند که در آینده دچار آسیب نشوند. سختترین بخش کار، سوار کردن مجدد قطعات بود، چون کوچکترین خطا میتوانست عملکرد سازهای تفنگ را مختل کند. همچنین این اثر اکنون بهگونهای تثبیت و مرمت شده که هم هویت تاریخی و اصالتش حفظ شده و هم برای نمایش و نگهداری طولانیمدت آماده است.
انتهای پیام
