به گزارش ایسنا، فرونشست زمین یکی از پدیده‌های طبیعی است که در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های مهم زیست‌محیطی و زمین‌شناختی در ایران تبدیل شده است. این پدیده به‌معنای پایین رفتن تدریجی سطح زمین در اثر عوامل مختلف طبیعی و انسانی است و می‌تواند باعث ایجاد شکاف‌ها، فرورفتگی‌ها و ناپایداری در سطح زمین شود. در بسیاری از مناطق کشور، به‌ویژه دشت‌های وسیع، فرونشست به‌طور مستقیم با فعالیت‌های انسانی مانند برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی ارتباط دارد. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی باعث فشرده شدن لایه‌های خاک و در نهایت نشست زمین می‌شود؛ فرایندی که معمولاً برگشت‌ناپذیر است و آثار آن در بلندمدت نمایان می‌شود.

دشت ورامین به‌دلیل شرایط خاص طبیعی و انسانی، یکی از مناطق مستعد بروز فرونشست زمین در کشور به شمار می‌رود. وجود آبرفت‌های جوان، توسعه کشاورزی، گسترش سکونتگاه‌های انسانی و وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی، این منطقه را در معرض خطر بیشتری قرار داده است. در سال‌های گذشته، شواهد میدانی متعددی از ایجاد ترک‌ها، شکاف‌ها و آسیب به زمین‌های کشاورزی و مناطق مسکونی در ورامین گزارش شده است. اهمیت بررسی این پدیده از آن‌جا ناشی می‌شود که فرونشست می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی مانند راه‌ها، خطوط راه‌آهن، شبکه‌های آبرسانی و حتی خانه‌های مسکونی را با آسیب جدی مواجه کند و امنیت و معیشت ساکنان را به خطر اندازد.

در رابطه با این موضوع مهم، منیژه قهرودی تالی، استاد ژئومورفولوژی گروه جغرافیای طبیعی دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی، به همراه یکی از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی را با هدف بررسی مخاطرات کالبدی ناشی از فرونشست زمین در دشت ورامین انجام داده‌اند. در این تحقیق، تمرکز اصلی بر شناسایی گستره، شدت و پیامدهای فرونشست و ارتباط آن با فعالیت‌های انسانی و شرایط طبیعی منطقه بوده است.

برای انجام این مطالعه، محققان از ترکیبی از داده‌های ماهواره‌ای و مشاهدات میدانی استفاده کرده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای سنتینل ۱ در یک بازه زمانی حدود ده‌ساله، از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴، مبنای اصلی تحلیل‌ها بوده است. این تصاویر با روش‌های تداخل‌سنجی راداری پردازش شده‌اند؛ روشی که امکان اندازه‌گیری تغییرات بسیار کوچک سطح زمین را فراهم می‌کند. علاوه بر این، پژوهشگران با برداشت‌های میدانی، ثبت موقعیت شکاف‌ها و آثار فرونشست با GPS، عکسبرداری زمینی و تطبیق داده‌ها با تصاویر ماهواره‌ای، تلاش کرده‌اند نتایج به‌دست‌آمده را با واقعیت‌های سطح زمین تطبیق دهند و دقت تحلیل‌ها را افزایش دهند.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، فرونشست زمین در شهرستان ورامین به‌صورت یکنواخت رخ نمی‌دهد و شدت آن در بخش‌های مختلف متفاوت است. میانگین سالانه فرونشست در دوره زمانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ حدود ۱٫۶۸ سانتی‌متر برآورد شده، اما در برخی نواحی، به‌ویژه بخش‌های مرکزی دشت ورامین، میزان فرونشست به‌مراتب بیشتر است. بیشترین مقدار تجمعی فرونشست در این دشت به حدود ۱۴۰ سانتی‌متر رسیده که رقم قابل توجهی محسوب می‌شود و نشان‌دهنده شدت بالای این پدیده در منطقه است.

نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهند که روند فرونشست در ورامین در سال‌های ابتدایی بیشتر حالت فصلی داشته و در دوره‌های مرطوب تا حدی جبران می‌شده است، اما از حدود سال ۱۳۹۸ به بعد، این پدیده به یک مخاطره دائمی تبدیل شده است.

افزایش چشمگیر میزان فرونشست در سال‌های اخیر و تداوم آن، بیانگر تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی و آسیب‌پذیری بیشتر زمین است. شواهد میدانی نیز نشان می‌دهند که این فرونشست‌ها به سازه‌های انسانی، به‌ویژه ساختمان‌های مسکونی، آسیب رسانده و در برخی موارد، ساکنان ناچار به ترک خانه‌های خود شده‌اند.

همچنین، مقایسه نتایج به‌دست‌آمده با مطالعات پیشین در منطقه، از جمله پژوهش‌هایی که چند سال قبل انجام شده‌اند، حاکی از روند افزایشی فرونشست زمین در ورامین است. این افزایش می‌تواند ناشی از دقت بالاتر داده‌ها و استفاده از تصاویر ماهواره‌ای بیشتر باشد، اما در عین حال، بیانگر تشدید واقعی این پدیده نیز هست. بررسی‌ها نشان می‌دهند که پهنه‌های جدید فرونشست به‌تدریج از زمین‌های کشاورزی به سمت مناطق مسکونی و بخش‌های شمالی شهرستان در حال گسترش است.

به‌علاوه نتایج این تحقیق که در فصلنامه «مدیریت مخاطرات محیطی» وابسته به انجمن مخاطره‌شناسی ایران انتشار یافته‌اند، بر اهمیت پیامدهای فرونشست برای زیرساخت‌های خطی مانند جاده‌ها و خطوط راه‌آهن تأکید دارند. شواهد میدانی از بروز فرونشست در اطراف خطوط ریلی و مسیرهای ارتباطی خبر می‌دهد که می‌تواند اختلال در حمل‌ونقل و افزایش خطرات ایمنی را به دنبال داشته باشد.

این یافته‌ها در مجموع حاکی از آن هستند که فرونشست زمین تنها یک مسئله زمین‌شناختی نیست، بلکه پدیده‌ای است که مستقیماً با زندگی روزمره مردم، توسعه شهری، کشاورزی و امنیت زیرساخت‌ها ارتباط دارد و نیازمند توجه جدی در برنامه‌ریزی‌های آینده است.

انتهای پیام