رضا سلیمان نوری در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: شکل کهن و اوستایی واژۀ بهمن، «وُهومَنَ - Vohu Mana »می باشد. «وُهو» به معنای نیک یا خوب است که در فارسی امروزه تبدیل به «بَه» شده، «مَنَ» نیز به معنای اندیشه است؛ پس «وهومن»، اوستایی و بهمن کنونی به معنای اندیشه نیک است. در فلسفه و جهان‌بینی زرتشتی ایرانی، «بهمن» نماد خرد، دانایی و آگاهی است که هم از درون فرد جوشیده و هم از دانش‌های روز، مایه گرفته است که در نهایت به نیرویی برای آگاهی و شناخت بیشتر انسان از خویشتن، جهان و هستی تبدیل می شود. این آگاهی می‌تواند به انسان شیوۀ درست زیستن را نشان دهد.

وی با اشاره به این‌که در گاه‌شمار زرتشتی ایرانی، ماهای ۳۰ روزه هریک نامی مخصوص به خود دارند، تاکید کرد: ایرانیان از گذشته‌های دور، چندین نوع جشن دارند که جشن‌های ماهیانه یکی از آن‌ها محسوب می شود. این جشن‌ها در روزهایی که نام روز و ماه یکی می‌شود، برگزار شده و برای معرفی آن‌ها پسوند «گان» به پایان نام آن روز اضافه شده است. بر همین اساس فروردینگان، اردیبهشت‌گان، تیرگان، مهرگان، بهمنگان و امثال این‌ها از همین جشن‌های ایرانی به‌شمار می‌روند.

رییس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، هر کدام از این جشن‌ها را دارای آداب و آیینی خاص دانست و خاطرنشان کرد: برای نمونه، پخت آش یکی از مهم‌ترین آداب و رسوم جشن بهمنگان در ایران باستان به شمار می‌رفته که در گذشته میان مردم رواج داشته است. این آش برخلاف بسیاری از غذاهای سنتی ایرانی که گوشت در آن‌ها استفاده می‌شود، کاملاً گیاهی است. مواد اصلی آن شامل هفت نوع حبوبات مانند عدس، نخود، لوبیا، ماش، گندم، جو و برنج بوده که نمادی از برکت، تنوع و حیات هستند. در کنار این‌ها، انواع سبزیجات معطر مانند گشنیز، تره، جعفری، اسفناج و شوید همچنین ادویه‌هایی مانند زردچوبه، فلفل سیاه، نمک و مقداری دارچین یا گل محمدی و گاه رشته آش یا کشک نیز استفاده می‌شده است.

همکاری گروهی مردم در اجرای آیین‌های باستانی ایران

او افزود: این آش به نام‌ «هفت‌دانه» یا آش «دانگو» هم معروف است و به نظر می‌رسد که برای طبخ آن هرکدام از همسایه‌ها اصطلاحا «دانگ» خود را به خانه‌ای که آش در آن پخته می شده می‌داده‌ و به این ترتیب در آش فراهم شده، همۀ همسایگان سهم داشته‌اند. این کار نه‌تنها روحیه تعاون را تقویت می‌کند بلکه سبب زنده ماندن سنت‌ها و انتقال آن‌ها به نسل جوان‌تر می‌شود. گاه مادران و مادربزرگ‌ها در حین پخت آش، داستان‌هایی از گذشته و جشن‌های بهمنگان قدیم را بازگو می‌کرده‌اند که به یادگیری سنت‌ها و پیوند عاطفی نسل‌ها کمک کرده است. لازم به‌ذکر است که برخی، آش موسوم به ابودردا یا «هفت دنگاره» که در ایام محرم و صفر در نقاطی از ایران تهیه می‌شود را همین آش بهمنگان دانسته‌اند.

این خراسان‌پژوه ادامه داد: آش بهمنگان، تنها یک غذای سنتی نیست بلکه آیینه‌ای از فرهنگ و تفکر ایرانی است. استفاده از مواد گیاهی نه‌تنها با آیین زرتشتی و پرهیز از خشونت در این روز هماهنگ است بلکه مزایای تغذیه‌ای زیادی نیز دارد. این آش نمادی از مهربانی با حیوانات، همبستگی اجتماعی و بهانه‌ای برای ترویج همزیستی، تعاون و مهرورزی، از ارزش‌های بنیادین فرهنگ ایرانی و به‌ویژه آیین زرتشتی است.

وی با اشاره به اینکه یکی دیگر از مراسم این روز پوشیدن رخت سفید بوده است، تاکید کرد: افراد با این کار نمادین، بیزاری خود را از هرگونه ناپاکی، پلیدی، خونریزی، کشتار، آزار و اذیت جانوران نشان داده و دسته‌ گل‌های سفید به یکدیگر پیشکش می‌کرده‌اند. نشان یا آرم ویژه این روز نیز «خروس» بوده است زیرا مردم باور داشتند،که از میان جانوران، خروس همانند «سروش» از فرشتگان خدا با بانگ هوشیاری دهنده و بیدارکننده خود، نویدبخش روزی روشن با اندیشه‌ای روشن و سپید بوده و آنان را به سپیدی، روشنی، پاکی در اندیشه و کردار و بیزاری از خونریزی و کشتار جانوران و پایمال نکردن حقوق آن‌ها فرا می‌خوانده است.

معروفیت جشن بهمنگان به عنوان روز «نابُر»

سلیمان نوری ادامه داد: زرتشتیان در جشن بهمنگان یا بهمنجه از کشتار حیوانات سودمند و خوردن گوشت آنان خودداری می‌کردند. ایرانیان باستان معتقد بودند که این روز را باید بدون کشتن و خوردن گوشت حیوانات سپری کرد. از این رو، روز بهمنگان به عنوان روز نابُر یعنی روز نبریدن سر حیوان خوانده شده و روز حمایت از حیوانات در تقویم ایرانیان معروف شده است. زرتشتیان در این روز، توجه بیشتری به حفظ سلامت بدن خود و دیگران می‌کردند. در برخی از متون اسلامی به ازدواج، سفر و بازگشت از سفر، خرید و فروش و حاجت طلبیدن از خدا در این روز سفارش شده است.

رییس هیئت مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، یادآور شد: از آداب دیگر جشن، خوردن گیاه بهمن است که احتمالاً نماد گیاهی این امشاسپند بر روی زمین باشد. در این روز، بهمن سرخ و سفید که گیاهی شبیه زردک و هویج است را در آش می‌ریختند یا دم‌کرده آن را می‌نوشیدند. گاهی بهمن خشک را می‌کوبیدند و گرد آن را بر روی غذا می‌ریختند و یا با شکر مخطوط کرده و می‌خوردند. ایرانیان قدیم عقیده داشتند که خوردن شیر تازه با بهمن سپید در بامداد روز بهمنگان، حافظه را تقویت کرده، فراموشی را می‌زداید و مردم را از چشم بد و بدی‌ها محفوظ می‌دارد. همچنین در برخی خانواده‌ها، سفره‌ بهمنگان پهن شده و روی آن هفت دانه‌ گیاهی شامل گندم، جو، عدس، نخود، ماش، برنج و لوبیا قرار می‌دادند. برخی از این دانه‌ها را از قبل در آب می‌گذاشتند تا جوانه بزند سپس به صورت سبزینه‌ای زیبا روی سفره می‌چیدند. این جوانه‌ها نمادی از رشد، زندگی، پاکی و پایداری طبیعت بود.

وی افزود: مردم در جشن بهمنگان، با حضور در خانه‌ بزرگان خانواده یا دیدار با دوستان و آشنایان، صمیمیت و احترام خود را ابراز می‌کردند. این دید و بازدیدها معمولاً با آوردن هدایای کوچکی نمادین مانند گل‌های طبیعی، نقل و نبات، آجیل، میوه یا پارچه‌های رنگارنگ همراه بوده و در بسیاری از خانواده‌ها، رسم بر این بوده است که کوچکترها به دیدار بزرگترها بروند و از آن‌ها دعای خیر بگیرند. در مقابل، بزرگترها نیز با گفتارهای نیک، آرزوهای خیر و هدایا، محبت خود را نشان می‌داده‌اند. این سنت، نه‌تنها پیوندهای خانوادگی را مستحکم‌تر بلکه بستری برای انتقال آموزه‌های اخلاقی، فرهنگی و دینی به نسل‌های جوان‌تر را فراهم می‌کرد.

ضرورت احیای آیین‌های باستانی ایرانی در عصر مدرنیته

این پژوهشگر تاریخ با اشاره به اینکه در روزگار کنونی توجه به این آیین‌ها و آموزه‌ها همچنین احیای فلسفه چنین جشن‌هایی، می‌تواند در مسیر ترویج رفتار مسئولانه نسبت به محیط زیست و دیگر جانداران مؤثر باشد، خاطرنشان کرد: بهمنگان نه فقط یک سنت باستانی بلکه فرصتی برای بازنگری در سبک زندگی، ارزش‌های انسانی و ارتباط‌مان با طبیعت و حیوانات است. این جشن از ما می‌خواهد که از خشونت پرهیز کنیم، به حیوانات و طبیعت احترام بگذاریم و نیکی را در اندیشه و عمل جاری سازیم. در دنیای پر از بحران امروز، چنین ارزش‌هایی نه‌تنها اهمیت خود را از دست نداده‌ بلکه حیاتی‌تر از هر زمان دیگری به‌نظر می‌رسند.

رییس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان درباره لزوم احیای آیین‌های قدیمی توسط نهادهای فرهنگی کشور، یادآور شد: احیای جشن‌های قدیمی ایرانی و دیگر مراسم سنتی، فواید زیادی دارد که حفظ و پالایش هویت فرهنگی جامعه، ترویج ارزش‌های اخلاقی و معنوی در بین جوانان، زنده نگه داشتن سنت‌ها و هنرهای سنتی کهن، ترویج همبستگی اجتماعی و مشارکت جمعی و حس ایران‌دوستی و آگاهی‌بخشی نسبت به طبیعت و محیط‌زیست و سایر دارایی‌های ارزشمند هویتی از آن جمله است. در کل، احیای این جشن‌ها نه تنها به زنده نگه داشتن تاریخ و فرهنگ کمک می‌کند بلکه زمینه‌ساز تمرکز بر ارزش‌های انسانی و زیست‌محیطی در جامعه مدرن است.

سلیمان نوری خاطرنشان کرد: جشن بهمنگان از مردم می‌خواهد که به منش نیک، تفکر سالم و رفتار اخلاق‌مدار توجه داشته باشند. در واقع، بهمن به‌عنوان فرشته‌ اندیشه نیک، الهام‌بخش اخلاق، خردمندی و مهربانی در زندگی روزمره در نظر گرفته می‌شود. در همین راستا و از آنجایی که زبان هنر برای اقشار مختلف مردم به راحتی قابل درک است، نویسندگان، نقاشان، فیلمسازان و به طور کلی تمامی فعالان عرصه هنر هم می توانند با پرداختن به چنین موضوع‌هایی، آثار جذاب‌تری خلق کرده و همزمان به توسعه فرهنگی جامعه و افزایش حس ایران دوستی نیز یاری رسانند.

انتهای پیام