حجت الاسلام‌والمسلمین حسن بوسلیکی در گفت‌وگو با ایسنا، به تبیین وظایف دینی و اخلاقی انسان‌ها در قالب چهار دسته از موجودات پرداخت و بیان کرد: وظایف دینی و اخلاقی ما را از منظر کلی می توان در قبال چهار دسته از موجودات تعریف و دسته بندی کرد.

وی افزود: نخست، وظایفی که در برابر خداوند متعال داریم، خدایی که خالق ما، مالک ما و رازق ماست. دوم، وظایف اخلاقی ما در برابر خودمان. سوم، وظایف اخلاقی ما در قبال دیگر انسان‌ها و در نهایت، وظایف اخلاقی ما در برابر موجودات یا مخلوقات غیر انسانی است.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت ادامه داد: در نگاه اول، وقتی صحبت از مخلوقات غیر انسانی می‌شود، بیشتر ذهن ما متوجه حیوانات و محیط زیست می‌شود، اما از منظر دینی و با نگاه به عالم غیب، می‌توانیم فرشتگان و حتی حاملان عرش الهی را نیز جزو این دسته به حساب آوریم. دعا به عنوان یکی از وظایف ما در قبال خداوند متعال، در اولین لایه خود متوجه ارتباط با خداست. ما در برابر خداوند وظایفی از قبیل تواضع، اطاعت، رضا، تسلیم و تفویض داریم و همچنین وظایف عملی دیگری مانند ذکر خدا که دعا مصداق بارز آن است.

بوسلیکی با بیان اینکه دعا فارغ از محتوا، خود مصداق ذکر و یاد خداست، تصریح کرد: دعا جدای از اینکه محتوایش چیست و درباره چه موضوعی با خدا صحبت می‌کنیم، خودش مصداق ذکر و یاد خداست. برخی دعاها برای بیماری‌های جسمی و نیازهای روحی خود فرد است، برخی دعاها درباره انسان‌های دیگر مانند پدر و مادر است. تعدادی دعا هم در صحیفه سجادیه درباره موجودات یا مخلوقات غیر انسانی وجود دارد؛ مثلاً دعا برای حاملان عرش الهی یعنی فرشتگانی که عرش خدا را حمل می‌کنند. بنابراین در نگاه جامع به وظایف دینی و اخلاقی خودمان، صحیفه سجادیه نمونه کاملی است که هر چهار قسم دعا را شامل می‌شود.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت با بیان اینکه نکته دوم اینکه وظایف دینی و اخلاقی انسان‌ها در قبال چهار دسته از موجودات متعدد و گوناگون است، گفت: برخی از این وظایف حتی نیازمند هزینه کردن است؛ چه هزینه مالی و چه هزینه آبرویی اما دعا کردن نه وقت گذاری خاصی می‌خواهد و نه هزینه ریالی، به همین دلیل، صحیفه سجادیه از این منظر بسیار ارزشمند است که مطلوب‌ترین وظیفه ما را در قبال این چهار دسته بیان می‌کند.

وی با اشاره به جایگاه دعا ادامه داد: در منطق دین، گویا فارغ از محتوای دعا، اصل دعا کردن و با خدا ارتباط گرفتن موضوعیت دارد. یعنی صرف این که با خدا ارتباط بگیریم، خواسته هایمان را از او بخواهیم و متوجه او باشیم، موضوعیت دارد. اگر لازم باشد که برای توجه به خدا، تضرع و خاکساری به درگاه الهی یا حتی دعاهای لفظی نیازمند ابتلا و سختی باشیم، خداوند گاهی جلوی این سختی‌ها را نمی‌گیرد تا ما به او متوجه شویم.

بوسلیکی با بیان اینکه در منطق قرآن، یکی از فلسفه‌های ابتلائات الهی همین تضرع و توجه به خداست، اظهار کرد: خداوند در سوره انعام خطاب به پیامبر اسلام(ص) می‌فرماید که قبل از تو پیامبرانی فرستادم و اقوامشان را به سختی‌ها و ابتلائات مبتلا کردند تا شاید تضرع کنند و متوجه خدا شوند. در آیات متعددی از جمله آیه معروف «حَتَّیٰ إِذَا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ...» می‌فرماید: انسان‌ها وقتی در دریا گرفتار طوفان می‌شوند، از ته دل و مخلصانه خدا را صدا می‌زنند که خدایا نجاتمان بده. یکی از حکمت‌های این ابتلا این است که خدا را صدا بزنند و متوجه او شوند.

وی با استناد به آیات قرآن افزود: خداوند در ادامه همان آیات سوره انعام می‌فرماید: وقتی این انسان‌ها فراموش کردند و به جای تضرع، توجیه کردند که اینها عوامل طبیعی است و سیل و زلزله برای همه پیش می‌آید، خداوند درهای نعمت و آسایش را به رویشان باز کرد تا غفلتشان ادامه پیدا کند. این همان سنت استدراج و املاء است که خدا می‌فرماید حالا که نمی‌خواهید هدایت شوید و تضرع کنید، بروید و در دنیا خوش بگذرانید تا غفلتتان بیشتر شود.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت عنوان کرد: روایت جالبی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که ملکی نازل شد و فرمود خداوند سلام رسانده و می‌فرماید اگر می‌خواهی تمام زمین مکه را برایت طلا کنم. پیامبر تأملی کردند و سپس سر به آسمان بلند کردند و فرمودند: «خدایا، نمی‌خواهم. می‌خواهم یک روز سیر باشم تا شکر تو را به جا آورم و یک روز گرسنه باشم تا از تو بخواهم». یعنی حضرت می‌فرمایند: این برخورداری‌ها و نیازها، بهانه‌ای برای ارتباط با توست. اگر بی‌نیاز باشم و یاد تو نیفتم، برایم ارزش ندارد.

وی درباره محتوای دعا ادامه داد: از همین منظر، لازم نیست در دعا حتماً چیزهای بزرگ و بنیادین بخواهیم. خواستن سعادت دنیا و آخرت، ظهور امام زمان، اصلاح امور مسلمین و عاقبت به‌خیری همه خوب است و اشکالی ندارد، اما لازم نیست حتماً این‌گونه باشد. روایت داریم که خداوند به حضرت موسی(ع) فرمود: «ای موسی، حتی نمک غذایت را هم از من بخواه».

بوسلیکی تصریح کرد: وقتی به صحیفه سجادیه مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم هر اتفاقی در زندگی بهانه‌ای برای صحبت با خدا بوده است؛ پس فکر نکنیم حتماً باید در دعا از خدا مطالبات بزرگ داشته باشیم. همین امور عادی و روزمره زندگی می‌تواند بهانه دعا باشد.

وی در خصوص گستره ادعیه امام سجاد(ع) بیان کرد: ادعیه‌ای که از امام سجاد(ع) به ما رسیده، محدود و محصور به صحیفه سجادیه نیست. صحیفه رایج ۵۴ دعا از حضرت نقل کرده، اما حضرت ادعیه بسیار فراوان‌تری دارند. نمونه‌های شناخته‌شده‌ای مثل دعای ابوحمزه ثمالی و دعای خمس عشر که همه با آن‌ها مأنوس هستیم، نشان می‌دهد، صحیفه سجادیه همه دعاهای رسیده از حضرت نیست و دعاها بسیار فراتر از اینهاست.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت در خصوص مناسک دینی اشاره کرد و گفت: امروزه چون متون نوشته‌ای مثل دعای روز عرفه، دعاهای ایام ماه رمضان، دعای کمیل، دعای ندبه و دعاهای مختلف به دست ما رسیده، ما فعل «خواندن» را درباره آن‌ها به کار می‌بریم؛ مثلاً می‌گوییم دعا خواندن. در حالی که دعا اساساً چیزی برای خواندن نیست، دعا کاری است که باید انجام دهیم و اتفاقی است که باید رقم بزنیم.

وی افزود: درباره قرآن تعابیر قرائت و تلاوت داریم یعنی خواندن، اما درباره دعا تعبیر «دعا خواندن» نداریم، آنچه داریم «دعا کردن» است. دعا در لغت عربی به معنای صدا کردن، صحبت کردن و حرف زدن با خداست. در قرآن تعبیر «دَعَوَا اللَّهَ» یا «ادْعُوا اللَّهَ» به کار رفته، مثلاً در سوره اعراف و سوره نور که می‌فرماید «وَ إِذا دُعُوا إِلَی اللَّهِ» یعنی وقتی آن‌ها را صدا می‌زنند که به سوی خدا و رسول بیایند.

بوسلیکی اعلام کرد: وقتی دعا می‌کنیم یعنی با خدا حرف می‌زنیم، این یک اتفاق است که باید بین ما و خدا بیفتد. به همین دلیل، الفاظ عربی ادعیه مأثوره موضوعیت ندارند که بگوییم حتماً با همین الفاظ باید دعا کرد.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت تأکید کرد: در رابطه با دعا دو پدیده مطرح است، یکی ساختار و قالبی که باید محقق شود و دیگری محتوایی که درون این قالب بیان می‌شود. آن ساختار و قالب، همان حال درونی توجه به خدا، گفتگو با خدا و درخواست ملتمسانه است.

انتهای پیام