بارندگیهای اخیر، هرچند افزایش داشت، اما قادر به جبران کسری فاحش منابع آبی زیرزمینی نیستند و این روند، در صورت عدم تغییر، استان را به سمت نابودی کامل منابع آبی و پیامدهای ویرانگر آن، به ویژه فرونشست زمین، سوق خواهد داد. این فرونشست که به گفته کارشناس آب و خاک مرگ خاموش زمین است، نه تنها زیرساختهای استان را تهدید میکند، بلکه کشاورزی و سکونتگاههای انسانی را نیز در معرض نابودی قرار میدهد.
برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی که سالهاست بدون توجه به ظرفیتهای تجدیدپذیری منطقه ادامه یافته، منجر به خالی شدن تدریجی این منابع حیاتی شده است. به طوری که حتی در مناطق شمالی استان هم این وضعیت به مرز هشدار رسیده و حتی بارندگیهای نسبی نیز توانایی جبران این کسری عمیق را ندارند.
فرونشست؛ هیولای خاموشی که زمین را میبلعد
متأسفانه، حجم برداشت آب از سفرههای زیرزمینی به قدری بالاست که حتی نزولات جوی نیز قادر به جبران این کسری نیستند. بارانها تنها به صورت سطحی جذب میشوند و بخش عمدهای از آن نیز رواناب شده و از دسترس خارج میشود. این یعنی، ما عملاً با یک چرخه معیوب روبرو هستیم که در آن، مصرف به مراتب از منابع تأمین پیشی گرفته است.
یک پژوهشگر آب با بیان اینکه راهکارهای سنتی و کوتاه مدت، دیگر پاسخگوی عمق بحران نیستند، گفت: یکی از هولناکترین پیامدهای خالی شدن دشتها از آب، پدیده «فرونشست زمین» است. این پدیده که به صورت خزنده و خاموش در زیر پای ما در حال وقوع است، میتواند تبعات جبرانناپذیری برای زیرساختها، اراضی کشاورزی و حتی سکونتگاههای انسانی به همراه داشته باشد.
میثم مجیدی در این خصوص در گفت و گو با ایسنا هشدار داد: با برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی، فضاهای خالی در لایههای زیرین زمین ایجاد میشود. این امر باعث فشرده شدن خاک و سنگها شده و در نهایت منجر به نشست و فرو رفتن زمین به سمت پایین میشود.
وی با بیان اینکه این فرونشست، پدیدهای غیرقابل بازگشت است و خسارات جبرانناپذیری به همراه دارد؛ با مقایسه این پدیده با «مرگ تدریجی زمین»، بر اهمیت درک عمق فاجعه تأکید کرد و افزود: این پدیده، زنگ خطری است برای آینده استان که اگر به آن توجه نشود، خسارات جبرانناپذیری در پی خواهد داشت.
با توجه به وضعیت بحرانی منابع آبی، ضرورت صرفهجویی در مصرف آب، به ویژه در بخش کشاورزی که بخش عمدهای از منابع آبی استان را به خود اختصاص میدهد، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
مجیدی، با تأکید بر لزوم «صرفهجویی حداکثری» در تمام بخشها، خواستار اتخاذ تدابیر جدی و فوری شد و گفت: این صرفهجویی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای جلوگیری از نابودی کامل منابع آبی و حفظ حداقلهای لازم برای ادامه حیات در این استان است.
وی گفت: عدم توجه به این هشدارها و ادامه روند فعلی، استان را به سمت نابودی کامل منابع آبی و پیامدهای ویرانگر آن، به ویژه فرونشست زمین، سوق خواهد داد.
آغاز فاجعه؛ از دشتهای تشنه تا سفرههای تهی
وضعیت منابع آبی خراسان رضوی، زنگ خطری جدی است که نیازمند توجه ویژه مسئولان و همکاری تمام اقشار جامعه است. نادیده گرفتن این هشدارها و ادامه روند فعلی، نه تنها آینده آبی این استان حاصلخیز را تاریک خواهد کرد، بلکه پیامدهای جبرانناپذیری چون فرونشست زمین، نابودی کشاورزی و تشدید تنشهای اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. زمان، مهمترین سرمایه ماست و هرگونه تعلل در اجرای راهکارها، ما را یک گام دیگر به سمت پرتگاه نابودی منابع آبی نزدیکتر میکند.
سیدنوید نبوی، پژوهشگر و کارشناس ارشد سازههای آبی، تصویری تیره و تار از وضعیت منابع آبی خراسان رضوی ترسیم کرد و گفت: وضعیت منابع آبی در بسیاری از دشتهای استان، به ویژه در ترشیز، گناباد، تربت حیدریه، سبزوار و بسیاری مناطق دیگر، نه تنها بحرانی، بلکه فوق بحرانی است.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه علیرغم تمامی هشدارها اما میزان برداشت آب از سفرههای زیرزمینی به مراتب بیشتر از ظرفیت تغذیه طبیعی آنهاست و این روند، سفرهها را به سمت تهی شدن کامل پیش میبرد.
نبوی در تشریح این بحران، به عوامل متعددی اشاره کرد که در سالهای اخیر دست به دست هم دادهاند تا خراسان رضوی را در کانون بحران آب قرار دهند. از یک سو، اقلیم خشک و نیمهخشک منطقه، با بارشهای ناکافی و تبخیر بالا، همواره چالشبرانگیز بوده است. از سوی دیگر، رشد شتابان جمعیت و توسعه شهرنشینی، تقاضا برای آب شرب و خدمات را به شدت افزایش داده است؛ اما شاید بتوان گفت، عامل تعیینکنندهتر در تشدید این بحران، توسعه بیرویه کشاورزی و اصرار بر کشت محصولات آببر در دشتهای ممنوعه بوده است. این اصرار بر تولید، بدون توجه به ظرفیتهای زیستمحیطی و منابع آبی، فشار مضاعفی بر سفرههای زیرزمینی وارد کرده و روند تخلیه آنها را سرعت بخشیده است.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازههای آبی، با اشاره به اینکه حتی بارندگیهای اخیر نیز که در برخی نقاط استان نویدبخش بودهاند، نتوانستهاند تأثیر محسوسی بر سطح آب دشتها داشته باشند، توضیح داد: متأسفانه، حجم برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی به قدری بالاست که حتی نزولات جوی نیز قادر به جبران این کسری نیستند.
وی بیان کرد: بارانها تنها به صورت سطحی جذب میشوند و بخش عمدهای از آن نیز رواناب شده و از دسترس خارج میگردد. این یعنی، ما عملاً با یک چرخه معیوب روبرو هستیم که در آن، مصرف به مراتب از منابع تأمین پیشی گرفته است.
نبوی با بیان اینکه برداشتها باعث فشرده شدن خاک و سنگها شده و در نهایت منجر به نشست و فرو رفتن زمین به سمت پایین میشود، خاطرنشان کرد: فرونشست زمین، صرفاً یک پدیده زمینشناختی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی گستردهای را به دنبال دارد.
وی اظهار کرد: نشست زمین میتواند منجر به تخریب جادهها، پلها، خطوط لوله آب و گاز، تأسیسات ساختمانی و حتی منازل مسکونی شود. این امر هزینههای هنگفتی را برای بازسازی و مقاومسازی به دولت و مردم تحمیل میکند و باعث اختلال در زندگی روزمره شهروندان میشود.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازههای آبی، بیان کرد: فرونشست زمین همچنین باعث تغییر شیب زمین، ایجاد شکافها و ترکهای عمیق و در نهایت کاهش حاصلخیزی خاک میشود. این امر به طور جدی تولیدات کشاورزی را تهدید کرده و امنیت غذایی منطقه را به خطر میاندازد. ادامه این روند، به معنای پایان کشاورزی پایدار در خراسان رضوی خواهد بود.
وی ادامه داد: فرونشست زمین میتواند مسیر جریان آبهای سطحی را تغییر دهد، باعث خشک شدن چشمهها و قناتها شود و حتی به نفوذ آب شور به منابع آب شیرین منجر شود. این امر منابع آبی موجود را بیش از پیش محدود کرده و کیفیت آن را کاهش میدهد.
استان خراسان رضوی با توجه به اقلیم خشک و نیمهخشک، بارشهای ناکافی، تبخیر بالا و همچنین تمرکز بالای فعالیتهای کشاورزی و صنعتی، همواره با چالش کمبود منابع آبی روبرو بوده است. با این حال، در سالهای اخیر، عواملی چون رشد جمعیت و افزایش تقاضا، توسعه بیرویه کشاورزی؛ کشت آببر، عدم رعایت الگوی کشت مناسب، حفر چاههای غیرمجاز، مدیریت ناکارآمد و عدم اجرای قوانین و نگاه کوتاه مدت و منفعتگرایی بر این وضعیت دامن زده است.
نبوی ادامه داد: افزایش جمعیت و توسعه شهری، تقاضا برای آب را در بخش شرب و خدمات افزایش داده است. این رشد، بدون برنامهریزی صحیح برای تأمین منابع آبی، به بحران دامن زده است.
پیشروی شوری و تهدید شبکه آبرسانی فرسوده
شهرستان بردسکن خراسان رضوی، این روزها بیش از گذشته درگیر یک بحران جدی آبی است که با سرعت در حال تشدید است. پیشروی آبهای شور، فرسودگی شبکه آبرسانی و گسترش چاههای غیرمجاز، ترکیبی خطرناک را شکل داده که آینده این منطقه کشاورزی و سکونتی را تهدید میکند.
محمد صادقی، مدیر آب و فاضلاب بردسکن، گفت: متأسفانه بردسکن در وضعیت قرمز منابع آبی قرار دارد. وضعیت منابع آبی شهرستان به گونهای است که نگرانیهای جدی در خصوص تأمین آب شرب و کشاورزی در آینده نزدیک وجود دارد.
وی بیان کرد: یکی از مهمترین چالشهای پیش روی، پدیده پیشروی آبهای شور است. پیشروی آبهای شور به معنای نفوذ آبهای شور به منابع آب شیرین است. این پدیده میتواند اثرات مخربی بر کیفیت منابع آب و زمینهای کشاورزی داشته باشد و به ویژه در مناطق کمآب و خشک مانند ترشیز، به یک بحران زیستمحیطی تبدیل شود.
این پدیده به دلیل برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و عدم مدیریت صحیح منابع آبی رخ میدهد. کاهش سطح آبهای زیرزمینی باعث میشود که آبهای شور موجود در لایههای عمیقتر زمین به سمت چاههای آب شیرین نفوذ کنند و کیفیت آب را پایین بیاورند.
صادقی فرسودگی تعویض شبکه آبرسانی فرسوده را یکی دیگر از دغدغههایی دانست که به جد در حال پیگیری است. همچنان بخشی از شبکههای آبرسانی شهرستان فرسوده هستند و نیاز به بازسازی و نوسازی دارند. این فرسودگی باعث هدر رفتن حجم قابل توجهی در این بحران بیآبی میشود که این امر به تشدید بحران آبی دامن میزند. هدر رفت آب در شبکههای فرسوده نه تنها به منابع آبی فشار وارد میکند، بلکه هزینههای زیادی را نیز به دنبال دارد. برای ترمیم و بازسازی این شبکهها نیاز به سرمایهگذاریهای کلان است که تأمین تمامی آن در شرایط فعلی دشوار به نظر میرسد.
وی گسترش چاههای غیرمجاز را یکی دیگر از عوامل تشدید کننده بحران آبی در این استان دانست و خاطرنشان کرد: با وجود تلاشهای انجام شده برای کنترل و ساماندهی چاههای غیرمجاز، هنوز تعداد زیادی از این چاهها به صورت غیرقانونی فعال هستند.
مدیر آب و فاضلاب بردسکن، گفت: این چاهها با برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، به کاهش سطح آبها و تشدید بحران آبی کمک میکنند. همچنین، فعالیت این چاهها بدون مجوز و نظارت، باعث میشود که امکان مدیریت صحیح منابع آبی وجود نداشته باشد.
راهکارهای برونرفت؛ از صرفهجویی تا تغییر نگرش
مقابله با این بحران چندوجهی، نیازمند یک عزم ملی و اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف است.
یک فعال محیطزیست گفت: تدوین و اجرای برنامههای جامع مدیریت منابع آبی با رویکردی یکپارچه، با در نظر گرفتن تمام ذینفعان و ملاحظات زیستمحیطی ضروری است. این مدیریت باید از رویکرد بخشینگر خارج شده و به یک نگاه کلان دست یابد.
ناصری تشویق کشاورزان به کشت محصولات کمآببر و متناسب با اقلیم منطقه، استفاده از روشهای نوین آبیاری (قطرهای، بارانی) و توسعه کشت گلخانهای را ضروری دانست و افزود: این امر نیازمند حمایتهای دولتی و آموزش مستمر است.
وی بازنگری در تعرفههای آب، به ویژه در بخش کشاورزی، به گونهای که مصرف بهینه آب را تشویق و مصرف بیرویه را محدود کند ضروری دانست و اظهار کرد: قیمتگذاری صحیح آب، میتواند ابزار مؤثری در مدیریت مصرف باشد.
این فعال محیطزیست برخورد قاطع با حفر چاههای غیرمجاز، انسداد چاههای غیرمجاز و ساماندهی چاههای مجاز با نظارت دقیق را از دیگر راهکارهای برونرفت دانست و گفت: سرمایهگذاری در احداث و توسعه تصفیهخانهها و استفاده مجدد از پساب تصفیه شده در مصارف صنعتی و کشاورزی میتواند بخش قابل توجهی از نیاز آبی استان را تأمین کند.
وی با اشاره به اینکه اجرای پروژههای آبخیزداری و آبخوانداری برای افزایش نفوذ آب باران به سفرههای زیرزمینی و تقویت منابع آبی نقش حیاتی در جبران کسری آب دارند، اظهار کرد: افزایش آگاهی عمومی در خصوص ارزش و اهمیت آب، ترویج فرهنگ صرفهجویی و مصرف بهینه در تمام بخشها، از خانوار تا صنعت ضروری است.
ناصری بهرهگیری از فناوریهای روز در پایش منابع آبی، مدیریت هوشمند مصرف و کاهش هدررفت آب در شبکههای توزیع را ضروری دانست و گفت: این فناوریها میتوانند دقت و کارایی مدیریت را به طور چشمگیری افزایش دهند.
وی ادامه داد: باید باور عمومی به این اصل که آب یک کالای مصرفی نیست، بلکه یک موهبت حیاتی و منبعی محدود است، تقویت شود. این تغییر نگرش، پایهگذار اقدامات مؤثرتر در جهت حفظ و احیای منابع آبی خواهد بود.
وضعیت منابع آبی خراسان رضوی، به ویژه دشتهای آن، خطری جدی و فوری است که نیازمند توجه ویژه مسئولان و همکاری تمام اقشار جامعه است. نادیده گرفتن این هشدارها و ادامه روند فعلی، نه تنها آینده آبی این استان حاصلخیز را تاریک خواهد کرد، بلکه پیامدهای جبرانناپذیری چون فرونشست زمین، نابودی کشاورزی و تشدید تنشهای اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. زمان، مهمترین سرمایه ماست و هرگونه تعلل در اجرای راهکارها، ما را یک گام دیگر به سمت پرتگاه نابودی منابع آبی نزدیکتر میکند.
انتهای پیام
