مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران سهشنبه ۲۲ اردیبهشت ضمن تبریک این هفته به جامعه پژوهشگران، اظهار کرد: با تکیه بر کار جمعی میتوانیم گامهای قابلاعتنا برای استان برداریم و به انبان دانش در انواع حوزههای مازندرانشناسی بیافزاییم.
ساری میزبان برگزاری نشست گرامیداشت غلامعلی وحید و صد کتاب ماندگار قرن
سید رحیم موسوی ساروی اعلام کرد: در راستای پاسداشت تاریخپژوهان مازندران، نشستی با محوریت مرحوم «غلامعلی وحید» در خرداد امسال و پس از آن، نشست «صد کتاب ماندگار قرن» به میزبانی این نهاد در ساری برگزار خواهدشد.
مورخان محلی شناسنامه جغرافیای مناطق هستند
ابوالفضل حسنآبادی، تاریخپژوه ایرانی و مورخ نیز که بهصورت وبیناری در جلسه حاضر بود، به بایستههای سندپژوهی در منابع محلی اشاره کرد و درباره آن گفت: ارائه تعریف دقیق از تاریخ محلی در سراسر جهان دشوار است، باوجود آن که تعریف مورخان قرون ۳ و ۴ از تاریخ محلی تا امروز موردپذیرش قرار دارد، اما همچنان به تعریف جامعی دراینباره نرسیدهایم.
این تاریخپژوه ایرانی و مورخ، موضوع و مکان را ۳ مولفه اصلی در تعریف تاریخ محلی عنوان کرد و افزود: هر چه مرزهای جغرافیایی کوچکتر باشد، جدا کردن حوزههای پژوهش در تاریخ محلی دشوارتر خواهد بود.
وی در اشاره به شاخصههای پژوهشگر و نویسنده تاریخ محلی گفت: علاقمندی به مکان (زادگاه) و موضوع ویژگی اصلی پژوهشگر این حوزه است و مورخان محلی، شناسنامه جغرافیای منطقهای هستند که درباره آن پژوهش میکنند.
حسنآبادی درباره منابع در تاریخ محلی یادآور شد: کاهش محدوده جغرافیایی و کوچک شدن موضوع، باعث عمیقتر شدن برخی منابع و گستردگی حوزه موضوعات بینرشتهای میشود.
تاریخپژوه ایرانی در بخشی از سخنان خود به سندپژوهی در منابع محلی پرداخت. وی به کمبود آثار در این حوزه اشاره کرد و درباره ضرورتهای پژوهش در این حوزه گفت: پژوهشگران تاریخ محلی برای تولید آثار قابلاستناد، باید با روشهای پژوهش تاریخ شفاهی، شناخت اسناد، ساختارمند کردن، دسترسی به منابع و مانند اینها آشنایی کامل داشته باشند.
اسناد؛ منابع شفاف و قابلاعتماد پژوهشگران
در ادامه این نشست علی حسننژاد پژوهشگر مازندرانی نیز به موضوع تبیین اسناد در مطالعات تاریخ روستایی پرداخت و اسناد را تسهیلگر حضور ما در گذشته خواند.
پژوهشگر مازندرانی درباره بحث عینیت در اسناد اظهار کرد: اسناد با هدف تاریخنگاری تولید نشدند و پدیدآورنده آن نیز حاکمیت نیست، بلکه در چرخه زیست روزانه شکل گرفتهاند و از این رو، اسناد منابع شفاف و قابلاعتماد برای پژوهشگران هستند.
حسننژاد در تعریف اسناد آن را برگنوشته حاوی دادههای تاریخی در جهت انجام امور شخصی یا اداری خواند که ارتباط آن با پدیدآورنده در زمان قطع میشود.
در ادامه این پژوهشگر به بررسی موردی نقش اسناد در مطالعات تاریخ روستایی طایفه «جورسِری» روستای «نِشِل» پرداخت و شجره خاندانهای رستمنژاد و محمدنژاد براساس دادههای شواهد شفاهی و اسناد را بررسی کرد.
آموزش اخلاق شفاهی، دستور زندگانی، حفظالصحه در تربیت بنات
علیاکبر عنایتی نویسنده و پژوهشگر فرهنگی مازندرانی نیز دیگر سخنران این نشست در سخنانی به واکاوی نقش پژوهش اسنادی در بازآفرینی تاریخ نخستین مدرسه دخترانه ساری؛ «تربیت بنات» پرداخت.
این نویسنده درباره روند شکلگیری پژوهش درباره مدرسه تربیت بنات گفت: دسترسی به ۴۰ برگ سند از سازمان اسناد ملی دستمایه آغاز این پژوهش شد.
وی در ادامه به مدرسه «معینیه» بهعنوان نخستین مدرسه پسرانه ساری اشاره کرد و افزود: این مدرسه که از سرنوشت آن اطلاعاتی در دست نیست، سال ۱۲۸۰ در ساری فعالیت خود را آغاز کرد که گزارش افتتاح آن در روزنامه «حبلالمتین» منتشر شد. در سالِ انقلاب مشروطه ۳ مدرسه پسرانه «اعظامیه» شهر بارفروش، «سالاریه» ساری و مدرسه «ملی» آمل افتتاح شدند.
عنایتی در ادامه به تشریح روند ساخت نخستین مدرسه دخترانه ساری اشاره کرد و گفت: این مدرسه روز چهارم برج دلو سال ۱۳۰۰ در ساری راهاندازی شد. با استناد به اسناد موجود میتوان به اطلاعاتی درباره چگونگی شکلگیری، رویدادها، نحوه اداره مدرسه، مواد درسی و برنامه آموزشی مدرسه، نام معلمان؛ شاگردان و پدران شاگردان و حتی نام پیشخدمت یا «بابا» مدرسه، تعداد دانشآموزانی که رایگان یا با پرداخت شهریه در آن تحصیل میکردند، دست یافت.
وی موانع سیاسی، مالی و فرهنگی را مهمترین علل عدمتوسعه مدارس در اون دوران خواند و اظهار کرد: اغلب دلایل مذهبی را علت اصلی تعطیلی مدارس تصور میکنند اما با فاصله گرفتن از سالهای نخستین افتتاح مدارس، عوامل مالی و مادی بر عوامل مذهبی چیره شدند و نگرش دینی مانع اصلی رشد شمرده نمیشد.
این تاریخپژوه با اشاره به «مکتبخانه دخترانه ملّا زینب» در «چالمسجد» به شخصیت «فاطمه وکیلی» و نقش اثرگذار او در راهاندازی نخستین مدرسه دخترانه ساری پرداخت.
به گفته وی، وکیلی که فرزند «رئیس دایره تعلیمات نسوان وزارت معارف» وقت بوده، دیپلم خود را از مدرسه آمریکاییهای تهران اخذ کرد. او همسر «رضا قلیخان مهندس» کارمند اداره مالیه ساری است و با پشتیبانی بزرگان و همسرش درخواستی برای افتتاح مدرسه به وزارت وقت میدهد.
عنایتی درباره روایت اسناد از این مدرسه اظهار داشت: در اسناد به اطلاعات قابلتوجهی پیرامون رویدادهای مدرسه، برخی فشارهای اجتماعی؛ بهویژه در ماه رمضان برای تعطیلی مدرسه دختران یا برگزاری امتحان که با دعوت از بزرگان شهر و خانوادهها انجام میشد، برمیخوریم.
وی افزود: تلاش این بوده تا امورات مدرسه با اخذ شهریه گردانده شود و کمیسیونی هم برای حمایت مالی مدرسه تشکیل و بعدها تقاضای اداره دولتی مدرسه و دریافت کمک از اداره معارف مطرح شد. از فرزندان روحانیون تا شاهزادگان و افراد دارای مناصب سیاسی و اداری در این مدرسه تحصیل میکردند.
وی تعداد دانشآموزان سال نخست را ۵۸ نفر اعلام کرد و افزود: این تعداد در سال ۱۳۰۸ به ۱۳۲ دانشآموز رسید که بیشتر آنها رایگان مشغول به تحصیل بودند.
عنایتی درباره مواد درسی کلاسها گفت: دانشآموزان از کلاس تهیه بهعنوان نخستین مقطع تا کلاس ششم دروسی مانند حساب، شرعیات، اخلاق شفاهی، دستور زندگانی، حفظالصحه و مانند آن را فرا میگرفتند.
لزوم اجرای طرح میدانی شناسایی اسناد محلی و دیجیتالسازی در مازندران
در بخش بعدی، آسیبشناسی نسخه و سندپژوهی در ایران و مازندران توسط شهرام قلیپور گودرزی مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
تاریخپژوه مازندرانی عدمآشنایی با فرهنگ منطقه را از آسیبهای پژوهشگران دانست و گفت: سندپژوهی بیشتر توسط دانشآموختگان تاریخ انجام میشود که این تعداد هم بیشتر خوانش و تحلیل را در بردارد و به همین دلیل ما آسیبشناسی یا یافته جدید به ندرت داریم.
قلیپور گودرزی یادآور شد: یکی از کمبودهای پژوهشهای این حوزه نبود توجه به جنبههای بصری نسخ و اسناد است.
وی با تاکید بر لزوم آسیبشناسی منابع در حوزه اسناد و نسخ بیان کرد: در بخش زیرساختها ما فاقد امکانات هستیم که نبود سیستم جامع اطلاعات، فهرستنویسی، بانک اطلاعات دیجیتال، زیرساختهای تخصصی مانند دستگاههای اسکن و نبود مرجع برای مرمت اهم آن شمرده میشود.
وی خاطرنشان کرد: آموزش و تربیت نیروهای متخصص در حوزه نسخ باید بیشتر و توسط افرادی انجام شود که با فرهنگ، زبان و تاریخ بومی آشنایی دارند.
قلیپور گودرزی اسناد را ذخایر فرهنگی ایران خواند و ثبت نام و مهر سازمانی و شخصی روی اسناد را مصادره آنها دانست. وی گفت: ممهور کردن یا ثبت نام روی این آثار از بردن هویت ظاهری اهمیت آثار تاریخی است.
پژوهشگر مازندرانی نبود طبقهبندی درست اسناد، کمبود پژوهشهای میانرشتهای، تعدد آسیبهای نسخه و کاغذ در مازندران، ضبط و نگهداری نامناسب اسناد بومی بهویژه اسناد خاندانی که به صورت جدی در معرض انحصار و درنتیجه نابودی قرار دارند، فقدان متولی برای اسناد بومی و خاندانی، فقدان دیجیتالسازی اسناد خانوادگی، ضعف در مستندسازی تاریخ شفاهی و اسناد، نبود دسترسی و آشنایی با نرمافزارهای بهروز پردازش اسناد را از مهمترین آسیبهای پژوهش اسناد و نسخ عنوان دانست و دیجیتالسازی و اجرای طرح میدانی شناسایی اسناد محلی را از راهبردهای برونرفت از این آسیب عنوان کرد.
پرهیز از غرضورزی و جانبداری؛ مهمترین وظیفه گردآونده
یوسف الهی، نویسنده و پژوهشگر مازندرانی در سخنانی به بررسی انتقادی کتاب «اسناد امیرمویّد سوادکوهی» پرداخت.
الهی گفت: اسناد تاریخی مستقیم از دل تاریخ و بازه خاصی از زمان میآیند و پژوهشگر با کمک اسناد، بدون واسطه با رخدادهای تاریخی ارتباط برقرار میکند.
وی با شرحی بر زیست و پیشینه خانوادگی امیرمویّد سوادکوهی، اظهار داشت: «محمد ترکمان» کتاب را گردآوری کرده که پیشتر هم درباره شخصیتهایی ازجمله «مصدق»، «آیتالله کاشانی» و برخی دیگر پژوهش انجام دادهاست.
وی از طریق مجمع اسناد که بعدها «مطالعات تاریخ معاصر ایران» نام گرفت، به این اسناد دسترسی پیدا کرد و در ادامه طی آشنایی با اعضای خانواده امیرمویّد ازجمله «کیوس باوند» و «داوود هرمیداس باوند» به برخی دیگر از اسناد دست یافت.
الهی ادامه داد: رجال صاحبتاثیر دفاتری برای خود داشتند که تمامی نامههای ارسالی و دریافتی در آن ثبت میشد، دفتر امیرمویّد در اختیار کیوس باوند قرار داشت و او به این واسطه توانست به اسناد دست پیدا کند.
وی با بیان این که هدف نویسنده باید شفافسازی چهره امیرمویّد سوادکوهی و حوادث پیرامون او بود، بیان کرد: مهمترین وظیفه گردآونده باید پرهیز از غرضورزی و جانبداری باشد، اما ترکمان گویا تحتتاثیر برخی عوامل؛ ازجمله حمایت معنوی خانواده امیرمویّد قرار داشت. لذا اثر با ملاحظهکاری منتشر شدهاست و این پرسش مطرح میشود که آیا او گزیدهکاری کرده؟
این پژوهشگر پاورقیها را نقطه قوت کتاب عنوان کرد و افزود: ترکمان در برخی صفحات از علائم نگارشی یا موارد دیگری که در اسناد نبوده استفاده کرده، چرایی استفاده از این موارد باید در ابتدای کتاب برای مخاطب توضیح داده میشد.
الهی نبود نمایه را ضعف اثر دانست و تاکید کرد: فهرست کتاب براساس سنوات چیده شده که مساله ایجاد میکند، ما علاوه بر تحولات زندگی امیرمویّد، به دنبال تحولات منطقهای و اجتماعی نیز هستیم که باید در تنظیم اثر به آن توجه میشد.
انتهای پیام
