بنایی با سابقهای نزدیک به ۱۰۰۰ سال، جایگاهی برجسته در تاریخ آیینهای مذهبی و اجتماعی دیار بیهق و نشانهای از هنر ساختوساز در قرون نخست اسلامی. اهمیت این اثر چنان است که از سوی مراجع رسمی، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و پلاک ثبتی آن ۶۴۷ گزارش شده است.
یک کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی، درباره این مسجد تاریخی گفت: منار جنبان سبزوار فقط یک اسم محلی نیست؛ یک ظرفیت واقعی برای شناخت تاریخ محلی و نیز فهم تغییرات سازهای و کالبدی در طول قرنهاست. وقتی از مسجد پامنار صحبت میکنیم، در واقع درباره یک سند زنده از معماری اسلامی اولیه، فرهنگ وقف و چگونگی شکلگیری کارکردهای جمعی در جامعهای مذهبی حرف میزنیم.
علیرضا یاوری در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: مسجد پامنار از حدود ۱۰۰۰ سال پیش، یعنی در مقطع تاریخی حدود سال ۲۶۶ هجری قمری شکل گرفته است؛ سالی که با دوران پایانی طاهریان و همزمانی با خلافت عباسی در بازه حکومت المعتمد بالله در ارتباط است.
وی توضیح داد: قرن سوم هجری قمری یکی از دورههای مهم در تثبیت الگوهای معماری اسلامی است. سال ۲۶۶ هجری، هم در متن تاریخ سیاسی آن دوران قرار دارد و هم از نظر شرایط اجتماعی، نشان میدهد که شهرها و مناطق مختلف ایران چگونه با نهادهای دینی پیوند میخوردند. اینکه این بنا در چنین بازهای شکل گرفته، ارزش تاریخی و پژوهشی آن را بیشتر میکند.
یاوری ادامه داد: مسجد پامنار از ابتدا کاربری مذهبی داشته و به عنوان محل برپایی نماز و عبادت مردم شناخته میشده است. در روایتهای محلی، این بنا به نام «مسجد آدینه» نیز شهرت یافته؛ اصطلاحی که بر اهمیت آن به عنوان جایگاه گردهماییهای دینی به ویژه اقامه نماز جمعه تأکید دارد.
یاوری در ادامه گفت: در فرهنگ اسلامی، مسجد فقط فضای عبادت فردی نیست؛ مسجد جایگاه شکلگیری هویت اجتماعی است. وقتی یک بنا به عنوان مسجد آدینه شناخته میشود، یعنی مردم آن منطقه سالها با این مرکز زندگی دینی خود را سامان دادهاند.
وی همچنین به داستان بانیِ بنا اشاره و اظهار کرد: طبق آنچه در منابع و روایتهای تاریخی و محلی آمده، ساخت و وقف مسجد پامنار توسط یک بانوی ثروتمند انجام شده است. این نکته قابل توجه بوده، چون نشان میدهد وقف و حمایت از میراثهای فرهنگی صرفاً در اختیار طبقات خاص یا روایتهای مردانه نبوده و نقش زنان در تاریخسازی نیز قابل مشاهده است. وقف چنین بنایی، یعنی گذاشتن سرمایه برای آینده؛ آیندهای که در آن مردم همچنان به این مکان بازگردند.
جزئیات کالبدی؛ خشت و آجر و ۱۳ پایه
یاوری در توضیح ویژگیهای فیزیکی مسجد بیان کرد: در ساخت اولیه مسجد پامنار، از مصالح بومی و سنتی مانند خشت و آجر استفاده شده است. چنین انتخابی نه تنها به امکانات منطقه مربوط است، بلکه به منطق سازهای و اقلیمی آن دوره نیز نزدیک میشود.
وی همچنین به مشخصات سازهای اشاره کرد و افزود: این مسجد در دورههای اولیه، دارای ۱۳ پایه بوده و مساحت اولیه آن حدود ۹۳۴ مترمربع ذکر شده است؛ اما امروز، مساحت فضای مسجد به حدود ۳۵۰ مترمربع تقلیل پیدا کرده است.
این کارشناس مرمت آثار تاریخی، این اختلاف ابعاد را صرفاً یک کاهش ساده ندانست و گفت: وقتی وسعت یک بنا در طول زمان کمتر میشود، معمولاً پای عوامل متعددی در میان است؛ فرسایش مصالح، آسیبهای زمینلرزهای، دخل و تصرفهای محلی، یا حتی جابهجاییهایی که در مرمتهای دورههای مختلف رخ داده است. بررسی دقیق این روند میتواند به ما نشان بدهد که بنا چگونه از هر مرحله عبور کرده است.
مناره ۱۵ متری و کتیبه کوفی
وی ادامه داد: اگر مسجد پامنار را از دور نگاه کنیم، آنچه توجه را بیشتر جلب میکند مناره است؛ منارهای با ارتفاع حدود ۱۵ متر که بر فراز آن کتیبهای با خط کوفی قرار گرفته است.
یاوری خاطرنشان کرد: مناره در معماری اسلامی فقط یک عنصر تزئینی یا نشانه شهری نیست؛ مناره بخشی از هویت بصری مسجد و راهی برای خوانش سبکهای معماری به حساب میآید. کتیبه کوفی هم اهمیت دوگانه دارد؛ هم جنبه هنری و هم جنبه اطلاعاتی. خط کوفی در دورههای اولیه اسلامی کاربرد گستردهای داشته و میتواند نشانهای برای فهم تاریخگذاری، شیوههای نگارش و حتی برخی جزئیات بانی یا معمار باشد البته برای پاسخ دقیق، نیازمند خوانش تخصصی کتیبه و تطبیق با مطالعات تاریخی هستیم.
وی تأکید کرد: «منار جنبان» بودن اثر، میتواند در کنار شناسایی سبکهای سازهای، موضوعی برای بررسیهای مهندسی و مرمتی هم باشد؛ زیرا برخی بناها به دلایل ساختاری، به صورت خاصی در مواجهه با لرزش یا تغییرات محیطی رفتار متفاوتی نشان میدهند.
ثبت ملی؛ مسئولیت حفاظت و معرفی
این کارشناس مرمت آثار تاریخی ادامه داد: ثبت مسجد پامنار در فهرست آثار ملی ایران با پلاک ثبتی ۶۴۷، جایگاه ویژه آن را در سطح ملی روشن میکند.
یاوری در این زمینه گفت: وقتی یک بنا ثبت ملی میشود، در واقع یک سطح از توجه و الزام حفاظتی ایجاد میشود. این ثبت کمک میکند تا اثر از حالت حافظه محلی خارج شود و در حافظه ملی جای بگیرد. البته ثبت، پایان کار نیست؛ آغاز مسئولیت است.
وی با تأکید بر اهمیت سیاستهای مدیریتی برای بناهای تاریخی افزود: حفاظت از چنین آثاری نیازمند برنامه پیوسته است؛ شامل پایش وضعیت سازهای، کنترل رطوبت و عوامل آسیبزا، مرمت دورهای و در کنار همه اینها، آموزش و آگاهیبخشی به جامعه محلی. اگر مردم بدانند چرا باید از بنا مراقبت شود، نگهداری هم پایدارتر میشود و صرفاً محدود به اقدامهای مقطعی نخواهد بود.
خوانش تاریخی؛ از زمان طاهریان تا میراث امروز
این کارشناس مرمت آثار تاریخی، ادامه داد: یکی از جذابیتهای پژوهشی مسجد پامنار، همزمانی تاریخی ساخت آن با دورههای مهم خلافت و بافتهای سیاسی زمانه است.
یاوری، برای روشنتر شدن این پیوند تاریخی گفت: بنا در سال ۲۶۶ هجری شکل گرفته؛ در چارچوبی که آخرین روزهای طاهریان را میبینیم و در سوی دیگر، خلافت عباسی قرار دارد. این یعنی اثر در فضایی ساخته شده که هم تحولات سیاسی جریان داشته و هم دین و فرهنگ در قالب نهادهای مذهبی، در شهرها تثبیت میشده است.
وی در ادامه با بیان اینکه مسجد پامنار صرفاً یک بنای قدیمی نیست؛ یک تجربه معماری است که امروز میتواند درسهای مهمی در اختیار مهندسان و مرمتگران قرار دهد، اظهار کرد: وقتی مصالحی مثل خشت و آجر در دورههای قدیمی به کار میرفته، شیوه چیدمان، تناسب ابعاد، نوع اجرای لایهها و حتی شیوه انتقال بار اهمیت ویژهای داشته است. ما میتوانیم با مطالعه این بنا، به درک بهتر از منطق سازهای آن دوران برسیم.
یاوری، برای آینده این اثر، چند محور پیشنهادی ارائه داد و گفت: نخست، توجه به مطالعات تخصصی است؛ کتیبه کوفی، مناره و شیوه اجرای پایهها باید با نگاه علمی بررسی و مستندسازی شود. این مستندسازی شامل ثبت دقیق وضعیت فعلی، نقشهبرداری، عکاسی و در صورت نیاز آزمایش مصالح است.
وی افزود: دوم، اجرای مرمت با کمترین مداخله است؛ در مرمتهای امروز، اصل این است که تا جای ممکن دخالت کم باشد و اصالت حفظ شود. مقاومسازی اگر لازم باشد، باید با روشهایی انجام شود که به هویت تاریخی بنا آسیب نزند.
این کارشناس مرمت آثار تاریخی، بیان کرد: سوم، توجه به معرفی عمومی و گردشگری فرهنگی است؛ اگر این اثر به شکل درست به مردم معرفی شود چه در قالب روایتهای مستند، چه در قالب بازدیدهای کنترل شده هم حمایت اجتماعی بیشتر میشود، هم انگیزه برای نگهداری بالا میرود. معرفی به گردشگران داخلی هم یک راه برای ایجاد ارزش اقتصادی غیرمستقیم است که میتواند پشتوانهای برای نگهداری باشد.
وی ادامه داد: مسجد پامنار سبزوار، با منارهای ۱۵ متری و کتیبه کوفی، با مصالح خشت و آجر و با سابقه حدود ۱۰۰۰سالهاش، تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه پلی میان گذشته و امروز است.
منار جنبان سبزوار را باید به عنوان یک میراث ملی جدی دید؛ میراثی که ظرفیت پژوهش، آموزش و حتی تولید روایتهای فرهنگی معتبر دارد. اگر امروز از این بنا حفاظت کنیم، در واقع از بخشی از هویت تاریخی منطقه و کشورمان پاسداری کردهایم؛ هویتی که فقط در کتابها نیست، در سنگ و آجر و کتیبه هم زندگی میکند.
انتهای پیام
