علی اصغر محکی در گفتوگو با ایسنا در تشریح وظایف رسانهها در شرایط بحرانی، اظهار کرد: رسانهها در دوران بحران، وظیفه خطیری در اطلاعرسانی اخبار به صورت صریح، دقیق و در عین حال با رعایت ملاحظات امنیتی و حساسیتهای منافع اجتماعی و ملی بر عهده دارند.
وی افزود: علاوه بر اطلاعرسانی صرف، رسانهها باید به وظیفه تفسیری خود نیز عمل کنند. این تفسیرگری در دوران بحران اهمیت دوچندان مییابد، به ویژه آنکه رسانهها علاوه بر پوشش اخبار و وقایع، باید به ارائه تحلیلهای روشنگر، آموزشهای مربوط به حفاظت از خود و خانواده و همچنین جذب مشارکتهای اجتماعی بپردازند.
این کارشناس رسانه، سمتوسوی محتوایی رسانهها در دوران بحران را مهم دانست و بیان کرد: انتظار میرود رسانهها از طریق ارائه امید به جامعه، تقویت اعتماد به رسانههای داخلی و خنثیسازی شبهات، شایعات و اخبار جعلی که معمولاً از سوی رسانههای معاند منتشر میشود، به تابآوری جامعه کمک کنند.
محکی درباره مفهوم «آگاهسازی، اطمینانبخشی و هدایت کنش جمعی» در عملکرد رسانهها در زمان بحران، خاطرنشان کرد: در زمان بحران، افکار عمومی نیاز مبرمی به اطلاعیابی از رویدادهای جاری که بر سرنوشت آنها تأثیرگذار است، دارند. بنابراین، آگاهسازی به معنای تأمین نیازهای خبری و اطلاعاتی مخاطبان، به ویژه در حوزههای مؤثر بر زندگی جمعی آنها است.
وی افزود: بخش دیگری از آگاهسازی شامل ارائه تفسیرها و تحلیلهای روشنگر درباره وضعیت ارائه خدمات اجتماعی، شرایط مدافعان کشور، موفقیتهای حاصله در دفع حملات دشمن و همچنین تقویت تابآوری اجتماعی است. همچنین تابآوری اجتماعی از دو طریق محقق میشود، اول، ارائه اخبار امیدآفرین، موفقیتها و پیروزیها و دوم، توانمندسازی جامعه از طریق ارائه آموزشها و اطلاعات سودمند جهت حفاظت از خود و نزدیکان و کاهش خسارات احتمالی است.
فقدان اطلاعات کافی و اهمیت موضوع؛ مهمترین عامل شکلگیری شایعه
این کارشناس رسانه، نقش رسانهها در «روایت حق و مقابله با تحریف» را حیاتی توصیف کرد و ادامه داد: هنگامی که موضوع مهمی مانند جنگ یا بحرانی فراگیر اتفاق میافتد، اگر اطلاعات کافی ارائه نشود، به طور خودکار شایعه شکل میگیرد. شکلگیری شایعه دو پیششرط دارد، اول، اهمیت موضوع و دوم، فقدان اطلاعات کافی در مورد آن است.
محکی افزود: برای پیشگیری از شکلگیری شایعه، باید نیاز خبری و اطلاعاتی مردم به موقع، سریع و دقیق پاسخ داده شود. متأسفانه، در شرایط جنگی و بحرانهای طبیعی، یکی از کژکارکردهای رسانههای معاند و جعلی، ارائه و انتشار اخبار نادرست، ساختن نقاط ضعف و کمرنگ کردن نقاط قوت نیروهای خودی است.
وی اظهار کرد: در چنین شرایطی، رسانهها باید ابتدا به مردم کمک کنند که اخبار درست را از نادرست تشخیص دهند و دسترسی سریع به اطلاعات صحیح داشته باشند. علاوه بر این، رسانهها میتوانند در افشای اخبار جعلی و نادرست نقش مؤثری ایفا کنند، به عنوان مثال، با یادآوری موارد تعارض و تناقض در اخبار منتشر شده، به ویژه اخباری که از طریق هوش مصنوعی یا منابع غیرموثق ارائه میشوند، میتوانند از انتشار اطلاعات خلاف واقع جلوگیری کنند.
این کارشناس رسانه به مفهوم «کژآگاهی» یا «آگاهی کاذب» اشاره و اظهار کرد: زمانی که آحاد جامعه احساس میکنند نیاز اطلاعاتیشان برآورده شده، اما این نیاز از منابعی غیرموثق و نامعتبر تأمین شده است. در این حالت، اگرچه به ظاهر جامعه اطلاعات مورد نیازش را کسب کرده است، اما چون این اطلاعات اساس درستی ندارد، به آن آگاهی کاذب یا کژآگاهی گفته میشود.
محکی ادامه داد: این وضعیت زمانی تشدید میشود، که جامعه احساس کند نیاز اطلاعاتی و خبری آن عمدتاً توسط رسانههای خاص، به ویژه رسانههای خارج از کشور، پوشش داده میشود و اطلاعات دریافتی از اعتبار، وثوق و عینیت لازم برخوردار نیست.
وی نقش «راستیآزمایی خبر قبل از انتشار» را در سلامت رسانهای بسیار مهم دانست و افزود: اگر جامعه هر سندی را از هر مرجعی نپذیرد، طبیعتاً برایش اهمیت دارد که پیش از جذب هر مطلب یا خبر دریافتی، صحت، درستی و عینیت آن را واکاوی کند.
ضرورت تقویت راستیآزمایی در مواجهه با حجم بالای اخبار
این کارشناس رسانه با اذعان به محدودیتهای موجود در دوران بحران، به ویژه در دسترسی به بانکهای اطلاعاتی، اظهار کرد: با توجه به بمباران خبری و اطلاعاتی که امروزه مخاطبان با آن مواجه هستند، نمیتوان انتظار داشت که به ازای هرخبری که دریافت میکنند، امکان راستیآزمایی کامل داشته باشند و در چنین شرایطی، رسانهها از طریق رصد و پایش اخباری که به مخاطبان میرسد و ارائه شواهدی مبنی بر درستی یا نادرستی خبر، میتوانند به مخاطب کمک کنند.
محکی با اشاره به نقش جدید رسانهها در این زمینه، تصریح کرد: در واقع، با توجه به اینکه بخش مهمی از اخبار نادرست از طریق فضای مجازی به مردم میرسد، رسانههای خبری امروزه کارکرد جدیدی یافتهاند که شامل رصد کردن اخبار در فضاهای مجازی و ارائه صحت یا عدم صحت آنها از طریق کانالها و پیامرسانهای رسمی است. بنابراین، نقش جدیدی که رسانهها ایفا میکنند، علاوه بر اطلاعرسانی اخبار رسمی، شامل واکاوی و راستیآزمایی اخباری است که احیاناً در فضاهای غیررسمی منتشر شده و احتمال نادرست بودن آنها وجود دارد.
انتهای پیام
