تعطیلات نوروز امسال بسیار متفاوت به پایان رسید. گیلان، همانند سالهای گذشته مملو از مسافران نوروزی بود. میهمانانی که از بازار رشت دیدن کردند، اما بازار هم رنگ دیگری داشت. وقتی از ابتدای ورودی بازار به سمت راسته کتابفروشان و کاروانسراهای تاریخی نزدیک میشوید، پرده نوشتههایی را میبینید که آدرس جدید حجره را میدهند. مسافران اگر قصد خرید هم نداشته باشند، در خبرها خواندهاند که شب ۱۸دیماه ۱۴۰۴ چه بر سر بازار رشت آمد و در جریان آتشسوزی که بیشتر از یک شبانه روز طول کشید؛ کاروانسراهای طاقی بزرگ، طاقی کوچک، مَلِک، سرای قیصریه فخر و بخشی از راسته کتابفروشان، بهشدت سوخت و کسبه را خاکسترنشین کرد.
برای چندمین بار برای بازدید میروم، «کاروانسراهای طاقی» بسته هستند اما دیگر از سردرب بلند با آجرچینیهای قجری «سرای مَلِک» خبری نیست و هر دو سردرب فروریخته است. کامیونهای حمل نخاله بعد از گذشت حدود سه ماه همچنان در حال آواربردای هستند. بیل مکانیکی، آخرین آجرهای دیوارهای قطور قجری را هم خرد کرده و داخل کامیون میریزد. آهنهای قطوری که یادگاری از یک سازه روسی بود، از شدت هُرم آتش خم شده و حالا بهعنوان ضایعات و آهن قراضه از حیاط کاروانسرا تخلیه میشود.
در نخستین روزهای بعد از آتشسوزی، مسئولانی از بازار سوخته بازدید کردند و وعده داده بودند که با بلندمرتبه سازی بخش آسیبدیده، به کسبه در بازسازی بازار کمک کنند. وعدهای که با ورود دوستداران میراث فرهنگی، مسکوت ماند. گزارشهای متعددی نوشته شده که سه کاروانسرای به جامانده از دوره قاجار در فهرست آثار ملی ثبت شده و طبق قوانین میراث باید بازآفرینی و در غیر این صورت مشابه سازی شود.
در نهایت با ورود ادارهکل میراث فرهنگی گیلان، این وعده مسکوت ماند و کارگروهی برای حل مشکل بازار تشکیل شد. خبرهای غیررسمی گویای آن بود که قرار است دو کاروانسرای طاقی بازآفرینی شود و کاروانسرای ملک به دلیل شدت تخریب و آتش سوزی از نو ساخته شود و پروژه هم به یک پیمانکار داده شده است. یکی از عوامل شرکت مذکور هم مدعی شد که خود کسبه تمایل زیادی دارند تا به جای کاروانسرای سوخته مَلِک، یک سازه مدرن ساخته شود.
نگرانی از این تصمیم نگارنده را واداشت تا ضمن بازدید میدانی، صحت و سقم موضوع را بررسی نمایم. چند روز بعد از آتشسوزی، به عینه دیده بودم که برخی از حجرههای سرای ملک آسیب کمتری دیده و از روی عکسهای بهجامانده و الگوبرداری از بخشهای سالم، میتوان یک بنای میراثی را بازآفرینی و یا مشابه سازی کرد.
یکی از کسبه کاروانسرای ملک در گفتوگو با خبرنگار ایسنا، گفت: تخریب کامل و ساخت بنای جدید اصلا مورد رضایت کسبه نیست. بیشتر مالکان و سرقفلداران تمایل دارند تا حجرهها به شکل معماری گذشته خود ساخته شود. یکی از حجرههای بنده تقریبا سالم مانده و یکی متاسفانه بطور کامل از بین رفته است. با این حال فرصت خوبی است تا سرای ملک بازآفرینی شده و معماری قبلی خود را باز یابد و این موضوع را هم در جلسات استانداری مطرح کردهایم.
وی افزود: مدیرکل میراث فرهنگی گیلان، چندین بار از سرای ملک بازدید داشته و با کسبه گفتوگو کرده است و عوامل شهرداری رشت نیز برای آواربرداری به کسبه کمک کردهاند. ولی تاکنون تسهیلات نقدی برای حمایت از کسبه تخصیص داده نشده است. بخش زیادی از سرای ملک به عنوان انبار کالا کاربری داشت و مانند سنوات گذشته، کسبه در آستانه سال نو کالای مورد نیاز خود را خریداری و در انبارهای سرای ملک دپو کرده بودند و متاسفانه با حادثه آتشسوزی متحمل خسارت زیادی شدند. علاوه بر حجره، تمام مالالتجاره هم از بین رفته است.
یوسف سلمانخواه، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان نیز در گفتوگو با ایسنا گفت: موضوع بلندمرتبه سازی که در روزهای نخست بعد از آتش سوزی مطرح میشد، توهمی بیش نیست و اجازه نخواهیم داد به جای بنایی که در فهرست آثار ملی ثبت شده، یک سازه جدید ساخته شود.
وی با اشاره به تشکیل کارگروهی که برای ساماندهی و بازآفرینی بازار رشت تشکیل شده است، گفت: رئیس شورای راهبردی این کارگروه، معاون امور عمرانی استانداری است و دبیر آن بنده هستم و علاوه بر معاونت شهرسازی شهرداری رشت، اعضای دیگری هم از وزارت میراث فرهنگی در این کارگروه حضور دارند و هر هفته روزهای شنبه تشکیل جلسه میدهند.
مدیرکل میراث فرهنگی گیلان گفت: نقشه برداری و مشخصات فنی سه کاروانسرای سوخته طاقی بزرگ، طاقی کوچک و سرای ملک و قیصریه فخر تهیه و طرح مرمت نیز آماده شده است. استاندار محترم نیز در هیات دولت موضوع دریافت اعتبار برای اجرای طرح مرمت و بازآفرینی بازار را مطرح کرده و منتظر هستیم تا پس از تخصیص بودجه، با پیمانکار پروژه قرارداد ببندیم.
سلمانخواه با تاکید بر نظارت عالیه اداره میراث فرهنگی تصریح کرد: تاکنون هیچ قراردادی با هیچ شرکتی منعقد نشده است و پس از نهایی شدن اعتبار، اداره میراث فرهنگی ضمن طی مراحل قانونی اخذ پیمانکار، از شرکتی دعوت به همکاری خواهد کرد که گرید مرمت داشته باشد.
وی افزود: کاروانسراهایی که در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند، باید مشابه سازی و بازآفرینی شود و این تصمیم در کمسیون ماده ۵ هم مصوب شده و به شنیدههای غیر مستند نباید اهمیت داد.
سلمانخواه در پاسخ به این سوال که آیا کاربریهای جدیدی برای این کاروانسراها تعریف شده یا خیر، گفت: در کارگروه نیز برای کاربریهای جدید پیشنهادهایی ارائه شده، اما تصمیم نهایی با مالکان و کسبه است.
بخشهایی از کاروانسرای طاقی و سرای مَلِک در سنوات گذشته وقف شده است و طبیعتا اداره اوقاف و امور خیریه به عنوان مالکی که بودجه دولتی و موقوفاتی دارد، میبایست یکی از اعضای کارگروه مذکور باشد و در تخصیص اعتبار یاری رسان گردد. اما بهگفته سلمانخواه تاکنون هیچ نمایندهای از سوی اداره اوقاف و امور خیریه و یا آستان قدس رضوی در جلسات کارگروه شرکت نکردهاند.
در مستندات تاریخی آمده که در بافت بازار رشت، ۵۰ کاروانسرای فعال بوده ولی در سالهای اخیر تنها هفت کاروانسرای، طاقی بزرگ، طاقی کوچک، سرای ملک، کاروانسرای محتشم، کاروانسرای چینیچیان و گلشن باقی مانده بود که با ثبت در فهرست آثار ملی از گزند تخریب و نوسازی در امان ماندند.
«گریگوری ملگونوف» روس تبار، در ۱۸۶۰میلادی در سفر به سرزمینهای شمال ایران مینویسد که بازار رشت ۵۰ کاروانسرا داشته است: «کاروانهایی از هندوستان، بخارا و ترکیه و سایر کشورها به آنجا میآمدند و در همان زمان نیز صدور ابریشم گیلان به بنادر مدیترانه و خلیج فارس آغاز شد».
این کاروانسراها طی حوادث دوران از بین رفته است. به نحوی که لوئی رابینو، نایب کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم، تنها ۲۰ کاروانسرا را گزارش داده است.
از میان این هفت کاروانسرا نیز سه کاروانسرای ملک، طاقی بزرگ و طاقی کوچک در شب ۱۸ دیماه سال گذشته در آتش سوخت.
در برخی منابع قدمت کاروانسرای طاقی را پهلوی نوشتهاند، اما در نقشه تاریخی ۱۲۹۶ خورشیدی، نام و محل طاقی جانمایی شده و از کتیبه وقفنامه به سال ۱۳۲۱ق. در یکی از حجرهها، معلوم میشود در دوره قاجار ساخته شده است.
«کاروانسرای ملک»، قدیمیترین کاروانسرا و به احتمال زیاد در اوایل قاجار ساخته شده زیرا در نقشه تاریخی ۱۲۴۹ خورشیدی، نام مَلِک مشخص است. بخشی از سرای ملک نیز موقوفه است. «ملک» به شماره ۹۹۱۶ و ۱۱ شهریور ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت شده و به گفته کسبه و منابع مکتوب از این کاروانسرا، برنج به روسیه صادر میشد.
بنابر کتیبه موجود، کاروانسرای طاقی کوچک در سال ۱۳۷۲ وقف شده است. بخشی از کاروانسرای طاقی کوچک در سال ۱۳۷۹، دچار آتشسوزی شد و با نظارت اداره میراث فرهنگی گیلان مرمت و به شماره ۳۳۶۹ و در تاریخ ۱۳۷۹/۱۲/۲۵ در فهرست آثار ملی ثبت گردید.
کاروانسرای طاقی بزرگ در ضلع جنوبی کاروانسرای طاقی کوچک و راسته دوم زرگرها ساخته شد. این کاروانسرا همزمان با کاروانسرای طاقی کوچک و مطابق با سنگ وقف آن در سال ۱۳۲۱ قمری ساخته شده است. هر دو کاروانسرا دارای حیاط مرکزی و باغچهای در میانه هستند. طاقی بزرگ به شماره ۹۹۱۴ و در تاریخ ۱۳۸۲/۰۶/۱۱ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
انتهای پیام
