این پدیده نه تنها سطح زمین را دگرگون میکند، بلکه ظرفیتهای حیاتی خاک را میکاهد، زیرساختها را تهدید میکند، مسیرهای آبخوانها را تغییر میدهد و توان طبیعی استان برای تأمین آب مورد نیاز جمعیت روبهرشد را کاهش میدهد. آنچه این بحران را پیچیدهتر میسازد، همافزایی آن با فرسایش شدید خاک و بیتوجهی طولانیمدت به آبخیزداری، حفاظت خاک و مدیریت پایدار منابع آب است؛ مجموعهای از عوامل که امروز نتیجه آن در قالب شکافهای عمیق در زمین، افت سطح آبهای زیرزمینی، کاهش توان کشاورزی و ظهور مخاطرات جدید در بخشهای گستردهای از خراسان رضوی مشاهده میشود.
فرونشست زمین پیامد دههها برداشت بیرویه، تخریب خاک و نبود نگاه اکوسیستمی
رئیس مرکز پژوهشی آب و محیطزیست شرق، با اشاره به ریشههای علمی فرونشست گفت: پدیده فرونشست در خراسان رضوی تنها حاصل کمبود بارش یا چند سال خشکسالی نیست، بلکه نتیجه فشار ممتد بر آبخوانها، کاهش ظرفیت خاک برای نگهداری آب، تخریب پوشش گیاهی و نبود برنامهریزی یکپارچه در سطح حوضههای آبریز است.
میثم مجیدی در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: در دشتهایی مانند نیشابور، گناباد، کاشمر، تربتحیدریه و سبزوار و...، ترکیبی از برداشتهای سنگین از چاههای عمیق، توسعه بدون برنامه کشاورزی پرمصرف و ضعف در اقدامات حفاظتی موجب شده ساختار طبیعی زمین دچار تغییرات برگشتناپذیر شود.
مجیدی توضیح داد: زمانی که آبخوانها سالها بیش از ظرفیت برداشت میشوند، لایههای رسی و دانهریز خاک که در شرایط طبیعی از آب پر هستند، با خالی شدن آب فشرده میشوند و زمین دچار نشست تدریجی میشود.
وی بیان کرد: برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی که ممکن است کوتاهمدت باشند، فرونشست به محض وقوع، قابل برگشت نیست و ظرفیت نگهداری آب در خاک برای همیشه کاهش مییابد.
این پژوهشگر آب و خاک در ادامه به نقش فرسایش خاک در تشدید بحران اشاره کرد و گفت: در برخی مناطق استان، به ویژه در شهرستانهایی با شیب زیاد یا پوشش گیاهی ضعیف، فرسایش خاک چندین برابر میانگین جهانی است. این فرسایش باعث میشود لایههای سطحی که غنیترین بخش خاک از نظر مواد آلی، ساختار و توان نفوذ آب هستند، از بین بروند. در نتیجه، بارشها به جای آنکه در خاک نفوذ کنند و سفرههای زیرزمینی را تغذیه کنند، به رواناب تبدیل میشوند. روانابهای سریع و پررسوب علاوه بر تخریب زمینهای کشاورزی، موجب سیلابهای ناگهانی و حمل رسوبات سنگین به مسیلها و رودخانهها میشوند.
مجیدی با تأکید بر اینکه تداوم این روند باعث کاهش ذخیره طبیعی آب و تشدید بحرانهای همزمان آب، خاک و فرونشست میشود، نسبت به پیامدهای زیرساختی فرونشست هشدار داد و افزود: در برخی دشتهای استان، نشست زمین به سقفهای خطرناک نزدیک شده و زیرساختهایی مانند خطوط انتقال گاز و آب، جادهها، راهآهنها، ساختمانهای مسکونی و تأسیسات صنعتی را تهدید میکند. ترکهای طولی و شکافهای عمیق در زمین که در برخی مناطق گزارش شده، نشان دهنده فشارهای ژئوتکنیکی شدیدی است که در نهایت میتواند منجر به خسارات اقتصادی و انسانی گسترده شود.
یکی از مشکلات اصلی این است که فرونشست یک پدیده خاموش است؛ به تدریج اتفاق میافتد، توجه زیادی جلب نمیکند و زمانی که آثارش آشکار میشود، معمولاً دیر شده است.
رئیس مرکز پژوهشی آب و محیطزیست شرق، بر نقش پوشش گیاهی تأکید و خاطرنشان کرد: کاهش پوشش گیاهی نه تنها فرسایش را تشدید میکند، بلکه چرخه طبیعی نفوذ آب را مختل کرده و به افزایش دما و کاهش رطوبت خاک میانجامد.
وی اظهار کرد: در مناطق مرتفع و دامنههای جنوبی بینالود و کوهسرخ، چرای بیرویه دام، بوتهکنی و کاهش تراکم پوشش مرتعی به یکی از علل اصلی ضعیف شدن ساختار خاک تبدیل شده است. این روند موجب شده خاک سست شود، توان نگهداری رطوبت را از دست بدهد و در برابر بارشهای سنگین، بهشدت آسیبپذیر شود.
بارش امسال هم قادر به جبران نیست
خراسان رضوی درگیر یک بحران دوگانه و کمسابقه است، از یک سو فرونشست زمین به دلیل اضافه برداشت از چاهها و عدم تغذیه طبیعی آبخوانها در حال گسترش است و از سوی دیگر، فرسایش خاک توان زمین را برای نگهداری آب کاهش داده است.
یک کارشناس علوم و مهندسی آب و کارشناس ارشد سازههای آبی، گفت: دو پدیده فرونشست زمین و فرسایش خاک در یک چرخه معیوب یکدیگر را تقویت میکنند؛ خاک فرسوده آب را نگه نمیدارد، آبخوانها تغذیه نمیشوند، کشاورزی پرمصرف ادامه پیدا میکند و در نهایت برداشتها بیشتر میشود. این چرخه تا زمانی که اصلاح نشود، سرعت فرونشست را در استان افزایش خواهد داد.
سید نوید نبوی با اشاره به بارشهای سال آبی جاری تأکید کرد: افزایش بارشها اگرچه شرایط کوتاهمدت را بهبود داده، اما نمیتواند کسری انباشته سفرههای زیرزمینی را جبران کند.
وی بیان کرد: سالها برداشت بیش از حد از آبخوانها باعث شده لایههای زیرزمینی فشرده شوند و حتی اگر دهها برابر بارشهای امسال نیز رخ دهد، این لایهها دیگر قابلیت بازگشت به حالت اولیه را ندارند.
نبوی بیان کرد: یکی از مشکلات اصلی در بسیاری از شهرستانهای استان این است که بارشها اغلب رگباری و کوتاهمدت هستند و چنین بارشهایی فرصتی برای نفوذ در خاک ندارند. در نتیجه، بخش قابل توجهی از بارش به صورت رواناب از منطقه خارج میشود.
وی بر اهمیت آبخیزداری به عنوان مهمترین رویکرد علمی برای کاهش فرسایش خاک و افزایش تغذیه آبخوانها تأکید کرد و گفت: سازههای آبخیزداری از جمله بندهای خاکی، سنگی-ملاتی، گابیون و پخش سیلاب میتوانند سرعت روانابها را کاهش دهند، فرصت نفوذ را افزایش دهند و ذرات رس را تثبیت کنند.
این کارشناس ارشد سازههای آبی، اظهار کرد: در بسیاری از مناطق استان، اجرای گسترده آبخیزداری میتواند نرخ فرسایش را ۳۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد و همزمان موجب افزایش قابل توجه تغذیه سفرهها شود.
وی یادآور شد: در برخی مناطق تجربههای موفق آبخیزداری در گذشته نشان داده است که چگونه میتوان با صرف هزینههای محدود، بازدهی بالایی در کاهش تخریب خاک و افزایش ذخیره آب ایجاد کرد.
نبوی با اشاره به اینکه اصلاح الگوی کشت یکی از مهمترین عوامل کنترل بحران است، تصریح کرد: تداوم کشت محصولات پرآببر مانند چغندرقند، ذرت، یونجه یا صیفیجات در مناطق کمآب نهتنها امکانپذیر نیست، بلکه به تشدید بحران کمک میکند.
اگر الگوی کشت به سمت محصولاتی با نیاز آبی کمتر مانند پسته، زعفران، زیره، عناب یا گیاهان دارویی سوق یابد، فشار بر سفرهها کاهش مییابد. بدون اصلاح الگوی کشت، هیچ برنامهای برای کنترل فرونشست یا حفاظت از آبخوانها پایدار نخواهد بود.
این کارشناس علوم و مهندسی آب گفت: یکی از مهمترین راهکارها، کنترل برداشتهای غیرمجاز از چاههاست. در برخی مناطق مانند قوچان، تعداد چاههای غیرمجاز یا چاههای با مصرف بیش از پروانه، بسیار بیشتر از حد قابل تحمل آبخوانهاست. چنین وضعیتی سبب میشود حتی اگر بارندگی افزایش یابد یا طرحهای آبخیزداری اجرا شود، باز هم برداشت بیش از حد تمام دستاوردها را خنثی میکند.
نبوی پیشنهاد داد؛ سیستم پایش هوشمند چاهها و اعمال نظارت شدیدتر در شهرستانهای بحرانی مانند نیشابور، سبزوار و کاشمر به طور جدی دنبال شود.
وی همچنین به نقش مردم اشاره کرد و گفت: افزایش آگاهی عمومی درباره پیامدهای فرونشست بسیار ضروری است. بسیاری از مردم تصور میکنند فرونشست یک مسئله محدود به دشتهای دورافتاده است، در حالی که آثار آن به تدریج به روستاها، بخشهای کشاورزی، شهرها و زیرساختهای اصلی میرسد.
وی هشدار داد: اگر اکنون اقدامات جدی صورت نگیرد، پنج تا 10 سال آینده برخی از دشتهای استان ممکن است دیگر قابلیت کشاورزی نداشته باشند و زیرساختهایی مانند خطوط گاز و آب در معرض خطر جدی قرار گیرند.
بحران فرونشست زمین در خراسان رضوی یک مسئله تکبعدی نیست؛ بلکه شبکهای از عوامل طبیعی و انسانی آن را تغذیه میکند و مقابله با آن نیز نیازمند نگاه اکوسیستمی و هماهنگ میان بخشهای مختلف است. این استان سالها از ظرفیت طبیعی خود عقب افتاده و اکنون با پدیدهای مواجه است که نهتنها قابل بازگشت نیست، بلکه اگر مهار نشود، میتواند زیرساختها، امنیت غذایی، منابع آب و حتی قابلیت سکونت برخی مناطق را بهطور جدی تهدید کند.
بارشهای اخیر اگرچه امید ایجاد کردهاند، اما کارشناسان تأکید میکنند که این بارشها نسبت به خسارات وارد شده تنها نقش مُسکن دارند و برای درمان، باید به سراغ اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشتها، توسعه آبخیزداری، مدیریت چرای دام و احیای پوشش گیاهی رفت. آینده خراسان رضوی در گرو تصمیماتی است که امروز گرفته میشود؛ اگر اقدامهای ساختاری و پایدار با همکاری دولت، دانشگاهها، جوامع محلی و بخش کشاورزی صورت گیرد، میتوان از گسترش بحران جلوگیری و بخشی از توان اکولوژیکی استان را حفظ کرد، اما اگر روند فعلی ادامه یابد، فرونشست میتواند به بزرگترین تهدید زیستی و اقتصادی منطقه در دهههای آینده تبدیل شود.
انتهای پیام
فرونشست زمین؛ بحران خاموشی که زیرساختها، کشاورزی و آینده خراسان را تهدید میکند
ایسنا/خراسان رضوی فرونشست زمین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و زیرساختی کشور تبدیل شده و خراسان رضوی از جمله استانهایی است که شدت این بحران در آن طی یک دهه اخیر افزایش چشمگیری داشته است. در بسیاری از شهرستانهای این استان، از جمله نیشابور، تربتحیدریه، سبزوار، گناباد، کاشمر، خواف و حتی دشتهای اطراف مشهد، سرعت فرونشست اکنون به مرحلهای رسیده که کارشناسان آن را «ابرچالش خاموش» توصیف میکنند
