به گزارش ایسنا، جنوبگان بهعنوان جنوبیترین و دورافتادهترین قاره کره زمین، یکی از بکرترین و ناشناختهترین پهنههای جغرافیایی جهان به شمار میرود. این قاره که مساحتی بیش از ۱۴ میلیون کیلومتر مربع را در بر میگیرد، از اروپا بزرگتر است و پنجمین قاره بزرگ جهان پس از آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی محسوب میشود. بیش از ۹۸ درصد سطح جنوبگان را یخهای دائمی پوشاندهاند؛ یخهایی که در برخی نواحی ضخامت آنها به بیش از ۴ کیلومتر میرسد و حدود ۷۰ درصد آب شیرین ذخیرهشده روی زمین را در خود جای داده است.
اهمیت جنوبگان تنها در وسعت یخها و شرایط منحصربهفرد محیطی آن خلاصه نمیشود؛ این قاره نقش حیاتی در تنظیم سامانه اقلیمی زمین دارد. جریانهای اقیانوسی پیرامون جنوبگان، بهویژه جریان مدور جنوبگان (ACC)، بزرگترین و قدرتمندترین جریان اقیانوسی جهان است که در تبادل حرارتی زمین، چرخش آبهای عمیق و پایداری اقلیم جهانی نقش اساسی ایفا میکند. به همین دلیل هرگونه تغییر در یخپوشهای جنوبگان میتواند پیامدهای مستقیم بر سطح آب دریاها، تغییرات آبوهوایی و امنیت غذایی کشورها داشته باشد.
از منظر علمی، جنوبگان آزمایشگاهی طبیعی برای پژوهشهای بینرشتهای در حوزههای اقلیمشناسی، اقیانوسشناسی، زمینشناسی، زیستبومهای قطبی و مطالعه تغییرات بلندمدت زمین است. این منطقه بهدلیل فاصله از فعالیتهای انسانی و آلودگیهای صنعتی، یکی از بهترین نقاط جهان برای پایش تغییرات اقلیمی و مطالعه فرآیندهای طبیعی در وضعیت نزدیک به حالت اولیه زمین به شمار میآید.
علاوه بر اهمیت اقلیمی، جنوبگان در دهههای اخیر به دلیل منابع بالقوه آب شیرین، ذخایر احتمالی انرژی و موقعیت ژئوپلیتیکی در مسیرهای آینده کشتیرانی نیز مورد توجه کشورها قرار گرفته است. همکاریهای بینالمللی در قالب معاهده جنوبگان، چارچوبی برای پژوهش صلحآمیز و حفاظت محیطی این منطقه فراهم کرده و حضور علمی کشورها را به شاخصی مهم از توان پژوهشی و جایگاه آنها در عرصه علم جهانی تبدیل کرده است.
با توجه به این ویژگیها، جنوبگان نه تنها منطقهای ویژه برای علوم زمین، بلکه عرصهای راهبردی برای آینده پژوهش، مدیریت منابع و تصمیمسازیهای کلان محیطزیستی در جهان محسوب میشود.
با توجه به اهمیت این منطقه و ضرورت حضور ایران در آن، محققان یکی از مراکز تحقیقاتی و مطالعات حوزه اقیانوسشناسی با همکاری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی، کتاب اطلس جنوبگان را منتشر کردند. محققان این مرکز تحقیقاتی از روند سهسالهای گفتند که به شکلگیری زمینههای حضور پررنگ ایران در جنوبگان و انتشار «اطلس جنوبگان» انجامیده است.
مهیار مجیدینیک، کارشناس گروه مطالعات جغرافیای محیطی این مرکز مطالعات تخصصی حوزه اقیانوس شناسی در گفتوگو با ایسنا، در توضیح روند تهیه و انتشار این اثر علمی، اظهار کرد: برای صحبت درباره این کتاب لازم است به حدود سه سال پیش برگردیم؛ زمانی که نخستینبار مذاکراتی را با محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی داشتیم و در این جلسات موضوع حضور کشور در منطقه جنوبگان مطرح شد.
وی افزود: در آن زمان محققان مرکز ملی جنوبگان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی، دغدغههایی را درباره کمبود حمایتها و کمرنگ بودن بحث حضور ایران در جنوبگان مطرح کردند و معتقد بودند اهمیت این حوزه هنوز در سطح کشور جا نیفتاده است.
مجیدی نیک ادامه داد: با توجه به ظرفیت موجود در پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و حمایتهایی که مسئول وقت این مرکز تحقیقاتی داشتند، شورای عالی اقیانوسشناسی کشور نیز در محور حضور ایران در جنوبگان فعال شد تا این موضوع در آن شورا که مجموعهای از تمامی ارگانها و سازمانهای دریایی کشور است، مطرح شود و زمینهسازیهای لازم برای حضور کشور در این منطقه صورت گیرد.
این محقق ادامه داد: در این مدت جلسات و نشستهای متعدد و کارشناسی برگزار شد و ارزیابیهای مختلفی مورد بررسی قرار گرفت تا در نهایت به این مرحله رسیدیم که این خواست در کشور وجود دارد که در سالها و دهه پیشرو ایران بتواند در جنوبگان حضور داشته باشد؛ چه به صورت مشترک با کشورهای همپیمان و پیشرو در منطقه جنوبگان و چه به صورت مستقل.
به گفته وی، برنامهریزی کشور بر این اساس انجام گرفته که در آینده نه چندان دور، با تکیه بر ساخت کشتیها و ایجاد ایستگاههای تحقیقاتی، ایران بتواند حضور پررنگ و مؤثری در زمینههای علمی و تحقیقاتی در جنوبگان داشته باشد.
این کارشناس ابراز امیدواری کرد که با نگاه آیندهنگرانهای که در سطح کشور وجود دارد، در سالهای آینده و توسط نسلهای آینده از ظرفیتهایی که حضور در منطقه جنوبگان را برای ایران فراهم میکند، بهرهبرداری لازم صورت گیرد.
جزئیات سه جلدی اطلس جنوبگان تشریح شد
مجیدینیک درباره محتوای کتاب اطلس جنوبگان، خاطر نشان کرد: این کتاب در سه جلد تهیه شده که جلد اول آن با عنوان «جنوبگان؛ سرمایه پنهان» است که در آن به موضوعاتی همچون ضرورت و اهمیت حضور ایران در منطقه جنوبگان، زیرساختهای کشورهای فعال در منطقه و سوابق آنها، پروژههای اجرا شده توسط پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و همچنین محققانی که به این منطقه اعزام شدهاند و همچنین برنامههایی که برای حضور در این منطقه میتواند داشته باشد، پرداخته شده است.
وی افزود: جلد دوم و سوم این مجموعه در خصوص اطلس جغرافیای محیطی جنوبگان است. جنوبگان، منطقهای است که از قاره اروپا نیز بزرگتر و یکی از قارههای بزرگ دنیا است و ظرفیت خوبی در حوزههایی چون بهرهبرداری از جمله آبهای آشامیدنی و حتی امنیت غذایی دارد.
مجیدینیک ادامه داد: از این حیث ما در جلد دوم و سوم، این بحثهای جغرافیایی، بحثهای اقیانوسشناسی و هواشناسی را با جزئیات دقیق و کلی بررسی کردیم و امیدواریم انتشار این کتاب، نقطه شروعی باشد برای بحث حضور کشور در آن منطقه جنوب.
روش تهیه اطلس جنوبگان
این محقق حوزه اقیانوسشناسی درباره شیوه تهیه بخش اطلس این مجموعه، توضیح داد: دادههای این اطلس حاصل مطالعات کتابخانه، تصاویر ماهواره و دادههای مدلسازی بوده است. در این کتاب نتایج مطالعاتی را که در گذشته از سوی محققان کشور انجام شده، گردآوری کردیم و یک اطلس جامع در خصوص جغرافیای جنوبگان، خلیجها، خورها، مسیرهای ورود و خروجی، کانالها، آبراهها، شرایط جوی و شرایط اقیانوسی، ایستگاههای تحقیقاتی، اسکلهها و باراندازها را با جزئیات در سطح قاره جنوبگان بررسی کردیم.
وی افزود: کتاب و کلیاتش و تحقیقاتش در این مرکز مطالعاتی صورت گرفته و با همکاری پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی فیباشابک و انتشار عمومی آن پیگیری شد.
انتهای پیام
