از کلانشهرها گرفته تا کوچکترین روستاها، ردپای این هنر در کارگاههای سنتی و خانگی دیده میشود و مجموعه این تلاشها، تصویری غنی از جایگاه پرچمدوزی در فرهنگ مردم این منطقه ترسیم میکند.
در بسیاری از مناطق، پرچمدوزی با محلههایی گره خورده که سالهاست در تهیه لوازم آیینی و مذهبی تخصص دارند. کوچههای اطراف اماکن مقدس، میزبان کارگاههایی بودهاند که اغلب به صورت خانوادگی اداره میشدهاند. در روزهای نزدیک به ماههای محرم، صفر یا مناسبتهای مذهبی دیگر، پارچههای مشکی بر داربستهای چوبی پهن میشدند و صدای چرخهای سنگین خیاطی، فضا را پر از شور و هیجان آمادهسازی برای مراسم عزاداری و سوگواری میکرد. این کارگاههای سنتی، قلب تپنده آیینها بودهاند.
امروزه، با وجود تغییر ابزارها، گسترش فناوریهای نوین مانند چاپ دیجیتال و دگرگونی شیوههای کار، پرچمدوزی در برخی مناطق خراسان رضوی همچنان زنده و پویاست. این حرفه در برخی نقاط استان، ردپای خاص خود را حفظ کرده و مردم با آغاز مناسبتهای آیینی، دوباره به سراغ کارگاههای قدیمی میروند تا با خرید یا سفارش پرچمهای جدید، بخشی از آیینهای مشترک فرهنگی خود را زنده نگه دارند. این تداوم، گواهی است بر اینکه پرچمدوزی صرفاً یک شغل نیست؛ بلکه رشتهای نامرئی است که مردمان این سرزمین را به گذشته فرهنگی، هویت آیینی و باورهای مشترکشان پیوند میدهد.
علیاکبری خلیلی، پژوهشگر فرهنگ بومی خراسان، در گفتوگو با ایسنا درباره ریشه، استمرار و کارکردهای اجتماعی این حرفه، توضیح داد: پرچم در فرهنگ ایرانی همیشه جایگاه ویژهای داشته است؛ پرچمهای عزاداری، پرچمهای مذهبی، پرچمهای آیینی و در دورههای جدیدتر، پرچمهای ملی که در روزهای خاص مورد استفاده قرار میگیرند.
وی خاطرنشان کرد: در گذشته پرچمدوزی بیشتر وابسته به مراسم محرم و صفر بود؛ یعنی خانوادهای که نذر داشت، یا مسجد و هیئتی که میخواست برای عزاداری آماده شود، سفارش پرچم میداد. پرچمدوزها معمولاً چند هفته قبل از ماه محرم، تماموقت کار میکردند تا همه سفارشها تمام شود.
این پژوهشگر فرهنگ بومی خراسان، ادامه داد: هنوز هم این ریتم فصلی وجود دارد؛ محرم و صفر همچنان پرکارترین دوره سال برای فعالان این حوزه است. بسیاری از پرچمدوزها در خراسان رضوی سفارشهای ماه محرم را از شهرها و روستاهای مختلف استان دریافت میکنند و حتی از استانهای همجوار نیز مشتری دارند. در این دوره، اغلب بازار پارچه فروشان مشهد با افزایش تقاضای خرید پارچههای مشکی، قرمز، سبز و… روبهرو میشود.
خلیلی، گفت: بیشتر در مشهد چند نسل از خانوادهها به شکل پیوسته پرچمدوز بودهاند. اینها تنها دوختن یک پارچه را انجام نمیدهند؛ بلکه نقش و طرحهای مذهبی را با دانشی که طی سالها کسب کردهاند انتخاب میکنند، خوانشهای سنتی رنگها را میشناسند و از شیوههای قدیمی نوشتنگاری مذهبی روی پارچه آگاهاند.
وی اضافه کرد: علیرغم ورود دستگاههای چاپ دیجیتال، کارگاههای سنتی کم نشدهاند؛ بلکه بسیاری از آنها کار خود را با ترکیب روشهای دستی و ماشینی ادامه دادهاند. برخی طرحها همچنان به صورت دستدوز تهیه میشود؛ مخصوصاً طرحهایی که ارزش معنوی بالایی دارند یا برای هیئتهای بزرگ در نظر گرفته شدهاند؛ اما در کنار این کارگاههای سنتی، کارگاههای بزرگتری نیز به وجود آمدهاند که با دستگاه چاپ مختلف پرچم تولید میکنند و توان پاسخگویی به سفارشهای بسیار بالا را دارند.
این پژوهشگر فرهنگ بومی خراسان، خاطرنشان کرد: در ماههای اخیر با توجه به اتفاقاتی که در کشور افتاده، پرچمدوزی در خراسان رضوی تنها محدود به مناسک مذهبی نبوده و مناسبتهای اجتماعی، فرهنگی و ملی نیز بر آن تأثیر گذاشته است. یکی از مهمترین این موارد، افزایش تقاضا برای پرچم ایران است.
خلیلی در اینباره گفت: پرچم ملی همیشه مورد استفاده بوده، اما در شرایط اجتماعی یا رویدادهای مهم، میزان مراجعه به طور قابل توجهی بالا میرود. بر اساس گزارشهای منتشر شده در ماههای اخیر نیز بسیاری از کارگاههای پرچمدوزی خراسان رضوی مراجعه مردم برای خرید پرچم ایران افزایش پیدا کرده است.
پرچمدوزی در خراسان فقط یک پیشه اقتصادی نیست
وی ادامه داد: پرچمدوزی در خراسان فقط یک پیشه اقتصادی نیست؛ یک میراث زنده فرهنگی است. در گذشته بسیاری از پرچمها توسط هنرمندان خوشنویس و نقاش تولید میشد و برای برخی هیئتها، دوختن یک پرچم میتوانست ماهها طول بکشد. امروز سرعت کار بیشتر شده، اما هنوز هم سفارشهای خاص باعث میشود که کارگاهها با احترام و وسواس خاصی کار کنند.
این پژوهشگر فرهنگ بومی خراسان، اظهار کرد: پرچمها حامل معنا هستند. برای مردم خراسان، به خصوص با سابقه پررنگ آیینهای مذهبی، هر پرچم یک نشانه و یک پیام است. وقتی فردی برای خانهاش پرچم میخرد، یا وقتی هیئتی پرچم جدید سفارش میدهد، یا وقتی مغازهای پرچم ایران نصب میکند، اینها فقط خرید یک کالا نیست؛ بلکه نوعی مشارکت در یک تجربه مشترک فرهنگی است.
وی خاطرنشان کرد: در بررسی تاریخ شفاهی این حرفه، بسیاری از فعالان قدیمی پرچمدوزی معتقدند که ارزش معنوی کار آنها بزرگتر از سود مالی آن است. بعضی از آنها خاطرات جالبی از سفارشهای خاص بازگو میکنند؛ از پرچمهایی که برای عزاداری در روستاها تهیه میشد و نسلها در همان روستا باقی میماند تا پرچمهای بزرگی که دهها نفر باید آن را حمل میکردند و برای مناسک خاص آماده میشد. برخی پرچمدوزها حتی خودشان را خادمان فرهنگ میدانند.
خیلی ادامه داد: البته با وجود این ریشههای سنتی، صنعت پرچم در خراسان رضوی وارد دوران جدیدی شده است. دستگاههای مدرن، نرمافزارهای طراحی گرافیک و روشهای نوین چاپ باعث شدهاند که کارگاهها بتوانند در مقیاس وسیع تولید کنند.
وی گفت: این تحول، برخلاف تصور، موجب حذف سبک قدیمی نشده است؛ بلکه نوعی همنشینی سنت و مدرنیته به وجود آمده است. برخی طراحیها همچنان دستی انجام میشود، برخی دوختها هنوز سوزنی و سنتی هستند، اما چاپهای گسترده و انبوه نیز برای نیازهای عمومی در دسترس است.
پرچمدوزی در خراسان رضوی یک سرمایه فرهنگی ملموس است و باید برای حفظ آن تلاش کرد. بسیاری از هنرهای سنتی دیگر به دلیل بیتوجهی یا تغییر الگوهای مصرف کمرنگ شدهاند، اما پرچمدوزی به دلیل پیوند مستقیم با باورها و مناسک مردم، همچنان قدرتمند باقی مانده است. تا زمانی که مردم برای عزاداری، برای مراسم ملی و برای رویدادهای اجتماعی به پرچم نیاز دارند، این حرفه زنده خواهد ماند. این تنها یک کار اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی مردم خراسان است.
انتهای پیام
