این رفتار نه تنها به گردش بسیار سریع اطلاعات نادرست کمک می‌کند، بلکه در شرایط بحرانی مثل جنگ و شرایط آتش بس که آبستن بسیاری از اتفاقات مختلف است، می‌تواند انسجام اجتماعی را به شدت تهدید کند.

روان‌شناسی فوروارد: چرا کاربران محتوا را بازنشر می‌کنند؟

برای درک این رفتار، باید به محرک‌های روانی آن نگاه کرد:

نیاز به تأیید اجتماعی: بسیاری از کاربران با فوروارد کردن مطالب «داغ»، می‌خواهند در گروه خود «به‌روز» یا «آگاه» به نظر برسند.

سوگیری تأییدی: (Confirmation Bias)افراد تمایل دارند مطالبی را که با باورهای قبلی آن‌ها همسو است، بدون بررسی بپذیرند و منتشر کنند.

احساس فوریت کاذب: بسیاری از پیام‌های شایعه‌گونه با استفاده از عباراتی مانند «فوری»، «برای همه بفرستید» یا «جان یک نفر در خطر است»، حس فوریت ایجاد می‌کنند تا فرصت تفکر منطقی را از کاربر بگیرند.

کاهش مسئولیت‌پذیری: فضای دیجیتال به دلیل ناشناخته بودن مخاطب نهایی، نوعی گمنامی ایجاد می‌کند که باعث می‌شود فرد نسبت به عواقب انتشار یک مطلب احساس مسئولیت کمتری داشته باشد.

شکاف بین «تولیدکننده محتوا» و «فورواردکننده ناآگاه»

آمارها نشان می‌دهند که نرخ تولید محتوای اصیل در برابر حجم عظیم بازنشرها، بسیار ناچیز است. در واقع، تعداد اندکی تولیدکننده (گاه با اهداف مغرضانه) محتوایی را ایجاد می‌کنند و خیل عظیمی از «فورواردکنندگان ناآگاه» آن را به ویروسی دیجیتال تبدیل می‌کنند. این عدم تقارن باعث می‌شود که یک شایعه در عرض چند دقیقه به میلیون‌ها نفر برسد، در حالی که اصلاحیه یا حقیقت، به‌دلیل جذابیت کمتر، هرگز به همان اندازه دیده نمی‌شود.

پیامدهای بحرانی در جامعه ایران

در جامعه ایران، به‌دلیل پیوندهای عاطفی قوی و استفاده گسترده از پیام‌رسان‌ها، این پدیده ابعاد خطرناک‌تری پیدا می‌کند:

بحران در شرایط بحران: در زمان وقوع حوادث (مانند جنگ زلزله، همه‌گیری‌ها یا تنش‌های سیاسی)، انتشار شایعات مختلف، یا اطلاعات غلط امنیتی می‌تواند منجر به رفتارهای جمعی خطرناک، وحشت عمومی و ناکارآمدی نهادهای مدیریت بحران شود.

تخریب سرمایه اجتماعی: انتشار اخبار جعلی درباره اشخاص یا نهادها، اعتماد عمومی را که ستون فقرات هر جامعه است، به شدت فرسایش می‌دهد.

قطبی‌سازی جامعه: الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی و رفتار فوروارد کردن، باعث می‌شود افراد فقط در «حباب‌های اطلاعاتی» خود بمانند و نسبت به واقعیت‌های دیگر جوامع یا نگاه‌های مخالف، بیگانه و خشمگین شوند.

راهکارها و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی

برای مقابله با این روند، نیازمند تغییر پارادایم از «فوروارد هیجانی» به «فوروارد مسئولانه» هستیم:

پیش از فوروارد کردن هر مطلب، از خود بپرسیم: «آیا منبع این خبر معتبر است؟»، «آیا این مطلب مستند است؟» و «آیا انتشار این مطلب به نفع جامعه است؟»

آموزش سواد دیجیتال باید از سطوح پایه (مدارس) تا سطح عمومی در رسانه‌ها انجام شود تا کاربران بیاموزند چگونه اخبار جعلی (Fake News) را از اخبار واقعی تشخیص دهند.

شبکه‌های اجتماعی باید ابزارهایی برای نشانه‌گذاری مطالب تایید نشده یا شایعات ایجاد کنند.

ترویج فرهنگ «صبر خبری»: جامعه باید به این بلوغ برسد که انتشار اخبار تاییدنشده، نه تنها نشانه آگاهی نیست، بلکه نوعی «آلودگی اطلاعاتی» است.

نتیجه‌گیری

پدیده فوروارد کورکورانه، یک آسیب‌ مدرن از تعامل انسان با تکنولوژی است. در شرایطی که اطلاعات سریع‌تر از حقیقت حرکت می‌کند، مسئولیت اخلاقی هر کاربر در بازنشر مطالب، فراتر از یک انتخاب شخصی و یک «حق شهروندی» است که باید با «مسئولیت مدنی» همراه باشد. تنها با نهادینه کردن تفکر انتقادی در میان کاربران است که می‌توان از تبدیل شدن فضای مجازی به بستری برای تخریب جامعه جلوگیری کرد.

همیشه یک بازنشر کننده آگاه باشیم.

یادداشت از: خسرو کنعانی، فعال رسانه‌ای و رئیس سازمان جهاد دانشگاهی آذربایجان شرقی

انتهای پیام