حسین معینآبادی در گفتوگویی تفصیلی با ایسنا با تشریح ریشههای تاریخی فرهنگ سیاسی ایران، نقش نیروهای اجتماعی در برابر تهدیدهای خارجی و ضرورت بازنگری در حکمرانی، تأکید کرد: نخبگان سیاسی باید با نگاهی آیندهمحور تصمیم بگیرند، حتی اگر چنین تصمیمهایی در کوتاهمدت با واکنشهای انتقادی یا احساسی مواجه شوند.
وی معتقد است: جامعه ایرانی در طول تاریخ نشان داده که در برابر دشمن خارجی رفتاری متفاوت از اعتراضات داخلی دارد و همین موضوع یکی از سرمایههای مهم ملی به شمار میرود.
معینآبادی در توضیح پیشینه تاریخی شکلگیری فرهنگ مقاومت در ایران، به تجربه جنگهای متعدد طی هزاران سال اشاره کرد و گفت: این موجب شده تمدن ایرانی نهتنها از بین نرود، بلکه در کنار چند تمدن بزرگ جهان همچون چین و مصر، تداوم سیاسی و فرهنگی خود را حفظ کند.
دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شهید باهنر کرمان، یادآور شد: ایران در این مسیر بهطور همزمان از دو ابزار بهره گرفته است؛ قدرت سخت، یعنی توان نظامی و دفاعی و قدرت نرم، یعنی فرهنگ، معناسازی و بازتولید هویت. این دو ابزار مهمترین عامل تداوم یکی از معدود تمدنهای باستانی زنده امروز هستند.
به باور این دکترای سیاسی، هرگاه ایران در موضع ضعف نظامی قرار گرفته، جامعه از طریق بازتولید فرهنگی و هویتی مسیر بقا را پیدا کرده است.
وی این فرآیند را یک هوشمندی تاریخی مینامد که تمدن ایرانی را از نابودی حفظ کرده است و در تبیین این موضوع نمونههای متعددی را برمیشمارد که از دوران باستان تا امروز امتداد یافته و نشاندهنده همین الگوی رفتاری است.
این دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شهید باهنر کرمان سپس این بحث را وارد دوران معاصر کرد و گفت: همین ظرفیت تاریخی را میتوان در جنگ هشتساله با عراق، جنگ ۱۲روزه، جنگ رمضان و رخدادهای مشابه مشاهده کرد. جامعه ایران در این موقعیتها حتی زمانی که با نارضایتیهای داخلی روبهرو بوده، در برابر تهدید خارجی بهگونهای عمل کرده که نوعی وحدت ملی شکل گرفته است. این موضوع الگوی تکرارشونده رفتار سیاسی ایرانیان است.
شکاف جامعه و دولت، گسلی که استمرار یافته است
این تحلیلگر سیاسی در ادامه به موضوع فاصله جامعه و دولت پرداخت و گفت: به تعبیری یکی از چالشهای ممتد در تاریخ ایران شکاف میان جامعه و دولت بوده است.
وی توضیح داد: این شکاف محصول یک دوره مشخص نیست و یکی از زمینههای اصلی انقلاب اسلامی بود و در دورههای مختلف بروز و استمرار یافته است.
به اعتقاد وی، با وجود این شکاف، جامعه ایرانی هنگام مواجهه با تهدید خارجی رفتاری متفاوت نشان میدهد.
معینآبادی گفت: جامعه حتی اگر منتقد وضعیت داخلی باشد، در برابر قدرت خارجی تشخیص میدهد که دشمن بیرونی بهدنبال منافع او نیست و همین تشخیص موجب میشود از همراهی با دشمن پرهیز کند. این موضوع یکی از رفتارهای ریشهدار جامعه ایرانی است.
معینآبادی توضیح داد: در رویدادهای اخیر نیز همین الگو مشاهده شد، بهرغم آنکه دشمنان تلاش کردند از اختلافات داخلی و فضای پس از دیماه بهرهبرداری کنند، محاسباتشان غلط از آب درآمد. تصور میکردند که با ایجاد خسارتهای امنیتی یا اقتصادی، جامعه به خیابان میآید و عملاً ادامهدهنده فشار خارجی میشود، اما واقعیت برخلاف این تصور پیش رفت. به استناد دادههای رسمی، در این حملات بیش از ۲۰۰۰ شهروند جان باختند و بیش از ۲۷۰ میلیارد دلار به زیرساختها آسیب وارد شد، ولی جامعه نهتنها بهسمت همراهی با دشمن نرفت، بلکه در سطوح مختلف از حفظ ثبات کشور حمایت کرد.
به گفته این دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شهید باهنر کرمان، این رفتار نوعی هوشمندی تاریخی است که نباید آن را نادیده گرفت و در روزهای تنش، پشتیبانی مردمی از دیپلماسی، حمایت از نیروهای میدانی، همراهی گسترده در سطح اجتماعی و همچنین تابآوری نسبت به تبعات روانی بحران، بخش مهمی از این مقاومت را تشکیل داد.
خطر بهرهبرداری خارجی و ضرورت اصلاح حکمرانی
با این حال، وی تأکید کرد: صرف اتکا به این رفتار تاریخی کافی نیست و باید شکاف دولت-جامعه را بهطور ریشهای مورد بازنگری قرار داد.
معینآبادی هشدار داد: استمرار این شکاف میتواند بهانههایی برای سوءاستفاده خارجی از جمله فشارهای حقوق بشری یا سیاسی ایجاد کند.
وی به برگزاری جلسه شورای حقوق بشر سازمان ملل درباره ایران اشاره کرد و گفت: هرچند این روند به اجماع جهانی علیه ایران منجر نشد، اما نشاندهنده فرصتهایی است که بهواسطه مشکلات داخلی به دست مخالفان میافتد.
این تحلیلگر علوم سیاسی با اشاره به تجربه کشورهایی مانند صربستان اظهار کرد: موضوع حقوق بشر گاهی میتواند بستری برای اقدامات بعدی قدرتهای جهانی باشد، بنابراین باید پیش از آنکه چنین مسائلی تبدیل به بحران شود، در زمینه حکمرانی بازنگری کرد.
تفاوت رفتار جامعه در دورههای مختلف
در بخش دیگری از گفتوگوی ایسنا، معینآبادی به نمونههای تاریخی از رفتار مردم ایران در دورههای مختلف اشاره کرد و گفت: این نشان میدهد که الگوی رفتار جامعه وابسته به کیفیت حکمرانی بوده است.
وی از حمله متفقین به ایران زمانی که ارتش ظرف سه روز سقوط کرد و مردم همراهی نکردند یاد کرد و ادامه داد: در مقابل، ماجرای تلاش روستاییان عشایری برای دفاع از حریم هوایی در جنگ رمضان، نشانهای از اعتماد و همسویی بیشتر جامعه با حکمرانی است.
این استاد علوم سیاسی با اشاره به رفتارهای اخیر مردم در بحرانهای چندلایه، افزود: اشکال متفاوتی از مقاومت و همراهی در جامعه دیده شد، از حضور شبانه مردم در خیابانها گرفته تا همکاری در عرصه میدانی و حتی پشتیبانی از تلاشهای دیپلماتیک، این ظرفیت اجتماعی باید پاس داشته شود و از دست نرود.
نگاه به آینده فراتر از احساسات
معینآبادی در ادامه از نقش نخبگان سیاسی یاد کرد و گفت: نخبگان سیاسی باید متفاوت از جامعه بیندیشند. شور عمومی نباید آنها را از دیدن آینده بازدارد.
وی معتقد است: ممکن است جامعه در لحظه تحت تأثیر هیجانات یا برداشتهای احساسی باشد، اما نخبگان موظفاند بر اساس تحلیل بلندمدت تصمیم بگیرند؛ حتی اگر این تصمیمها در کوتاهمدت با مخالفت روبهرو شود.
این دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شهید باهنر کرمان از تجربه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ یاد کرد و گفت: این تجربهای بود که نشان داد نخبگان در برخی شرایط واقعیتهایی را میبینند که ممکن است عموم جامعه در لحظه قادر به درک آن نباشند.
وی اضافه کرد: نخبگان سیاسی باید از این ظرفیت برخوردار باشند که تصمیمهای سخت بگیرند، تصمیمهایی که شاید در ابتدا حتی با اعتراض یا نارضایتی مواجه شود اما در بلندمدت به نفع کشور و مردم خواهد بود.
معینآبادی برای روشنتر کردن این مفهوم، تجربه فرانسه در دوران جنگ جهانی دوم را مثال زد و یادآوری کرد: زمانی بخش زیادی از جامعه فرانسه از مارشال پتن (طرفدار مصالحه با آلمان) حمایت میکرد، درحالیکه ژنرال مارشال دوگل تنها بود و بر مقاومت تأکید داشت. در نهایت تاریخ نشان داد دیدگاه دوگل درست بود. این نمونه نشان میدهد که نخبگان باید ظرفیت ایستادن در برابر موج عمومی را داشته باشند.
همزمانی دیپلماسی و بازدارندگی
وی با بیان این نکته که سیاست عرصه محبوبیتطلبی نیست، تأکید کرد: نخبگان سیاسی باید وظیفه خود را در حفظ کشور چه از مسیر دیپلماسی و چه در صورت ضرورت از مسیر تقویت بازدارندگی انجام دهند.
به گفته این تحلیلگر سیاسی، در شرایط امروز هر دو ابزار لازماند، دیپلماسی ادامه جنگ است با روش دیگر و جنگ ادامه دیپلماسی است با روش دیگر.
معینآبادی با اعتقاد به اینکه اکنون زمان تمرکز بر دیپلماسی است اما قابلیت میدانی نیز باید حفظ شود، اظهار کرد: اگر مسیر تفاهم روشن شد، نخبگان نباید از واکنشهای احساسی برخی گروههای اجتماعی دچار نگرانی شوند.
وی گفت: در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله بریتانیا و فرانسه، رهبران سیاسی گاهی مجبور شدهاند در برابر فشارهای افکار عمومی بایستند و تصمیمهایی اتخاذ کنند که شاید در کوتاهمدت محبوب نباشد، اما منافع ملی را تأمین کند.
کاهش شکاف دولت-جامعه و حرکت بهسوی حکمرانی آیندهنگر
در پایان این گفتوگو با ایسنا، معینآبادی بر ضرورت اصلاح حکمرانی، کاهش شکاف دولت-جامعه، پاسداشت سرمایه اجتماعی، تقویت وحدت ملی و اتخاذ سیاستهای آیندهنگر از سوی نخبگان تأکید کرد و گفت: هدایت کشور باید با نگاه به منافع بلندمدت باشد، حتی اگر در لحظه با انتقاد روبهرو شود.
انتهای پیام
