دوم اردیبهشت (۲۲ آوریل) در تقویم جهانی بهعنوان «روز زمین پاک» نامگذاری شده است؛ روزی که صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه تلنگری است برای یادآوری تعهد فراموششده انسان نسبت به تنها زیستگاه شناختهشدهاش در کیهان. پیدایش این روز به ۱۹۷۰ میلادی بازمِیگردد؛ زمانی که گیلورد نلسون، سناتور آمریکایی و فعال محیط زیست، پس از مشاهده فاجعه دلخراش نشت نفت در سواحل کالیفرنیا، ایدهای را برای آموزش و آگاهیبخشی عمومی درباره محیط زیست مطرح کرد. این ابتکار عمل، میلیونها نفر را در سراسر جهان همصدا کرد تا نسبت به پیامدهای مخرب توسعه بیضابطه صنعتی، آلودگی هوا، مصرف بیرویه سموم شیمیایی و تخریب زیستگاهها واکنش نشان دهند و به این ترتیب، جنبش مدرن زیستمحیطی متولد شد.
هدف اصلی از نامگذاری این روز، ارتقای آگاهی عمومی درباره چالشهای زیستمحیطی و ترویج فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی برای نسلهای آینده است. امروزه، زمین با بحرانهای درهمتنیده و بیسابقهای مواجه است. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب شیرین، فرونشست زمین و انباشت غیرقابل کنترل پسماندهای پلاستیکی، زنگ خطری جدی برای بقای حیات در این سیاره به شمار میرود. در این میان، خاک بهعنوان بستر اصلی حیات و امنیت غذایی، به شدت در معرض آسیبهای ناشی از فعالیتهای انسانی، از صنعتیسازی تا عملیاتهای مخرب قرار گرفته است.
در کشور ما نیز، همزمان با این روز جهانی، لزوم توجه به بحرانهای بومی محیط زیست اهمیتی دوچندان مییابد. از معضل مدیریت پسماندها که چهره طبیعت را مخدوش کرده است، تا بحرانهای عمیقتری نظیر خشکسالی و آلودگیهای شیمیایی خاک، همگی نیازمند اقداماتی عاجل و هماهنگ هستند. گزارش پیشرو به مناسبت روز زمین پاک، ضمن بررسی ابعاد مختلف مدیریت محیط زیست از نگاه کلان اجرایی، به واکاوی تخصصیتر آسیبهای وارده بر پیکره زمین میپردازد تا مسیر دستیابی به راهکارهای عملی برای صیانت از این میراث مشترک روشنتر شود.
توسعه غیراصولی بلای جان خاک اصفهان
داریوش گلعلیزاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان به مناسبت فرارسیدن دوم اردیبهشت، روز زمین پاک، به ایسنا با تأکید بر لزوم صیانت از محیط زیست اظهار میکند: ما تنها یک زمین داریم و حق نداریم با بهرهبرداری غیرخردمندانه، حیات نسلهای آینده را مورد تهدید قرار دهیم. همانگونه که در اصل ۵۰ قانون اساسی به درستی قید شده است، تأمین نیازهای هر نسل باید به گونهای باشد که نسلهای آتی دچار مشکل نشوند.
وی پیرامون مهمترین تهدیدات سلامت خاک در اصفهان میافزاید: تخلیه مواد سمی، شیمیایی و ضایعات، حیات زمین و بهویژه میکروارگانیسمها و بافت خاک را به شدت تهدید میکند. تخلیه فاضلابهای حاوی آلایندهها نظیر فلزات سنگین و همچنین مصرف سموم و کودهای شیمیایی، آسیبهای جبرانناپذیری به همراه دارد. از آنجا که خاک مهمترین عامل تولید غذا در جهان است، زنده بودن آن باید همواره در اولویت قرار گیرد.
مدیرکل محیط زیست استان اصفهان با اشاره به پیامدهای توسعه غیراصولی صنعت بیان میکند: هرگونه توسعهای که خارج از معیارها و ملاحظات محیطزیستی اتفاق بیفتد، این تهدیدات را به همراه خواهد داشت. بازسازی خاک فرایندی بسیار علمی است که تولید آن چند صد سال زمان میبرد و گاهی بازگشت خاک به حالت عادی غیرممکن است. ما در تلاشیم با همکاری صنایع، در راستای اجرای قانون حفاظت از خاک، دستورالعملهایی را ملاک عمل قرار دهیم تا ورود آلایندهها به حداقل برسد.
گلعلیزاده درباره وضعیت سایتهای دفن پسماند و خطر نفوذ شیرابهها توضیح میدهد: در حال حاضر مراکز دفع پسماند مکلف هستند از طریق چاههای گمانهزنی، نمونهبرداریهای فصلی انجام دهند تا نفوذ احتمالی آلایندهها به سفرههای آب زیرزمینی تحت پایش قرار گیرد. رویکرد اساسی سازمان، حرکت از دفن پسماند به سمت دفع اصولی است؛ به این معنا که تنها پسماندهایی که امکان بازیافت ندارند با استفاده از تکنولوژیها و پوششدهی ژئوممبران دفع شوند تا ارتباط مواد با لایههای پایینتر خاک به حداقل برسد.
وی با بیان اینکه وضعیت استان اصفهان در زمینه مراکز پسماند نسبتاً مطلوب، اما نیازمند ارتقا است، خاطرنشان میکند: باید تولید پسماند شیمیایی و خانگی را به حداقل برسانیم و با استفاده از فناوریهای نوین، مدیریت بهینهای در بازیافت داشته باشیم. با توجه به اصل کمیابی منابع، باید بهرهوری را در تمامی حوزهها از جمله مصرف انرژی افزایش دهیم. بیش از ۹۴ درصد تولید انرژی کشور مبتنی بر سوختهای فسیلی است که انتشار گازهای گلخانهای و تشدید گرمایش جهانی را در پی دارد.
مدیرکل محیط زیست استان اصفهان درباره معضل مصرف پلاستیک بیان میکند: در کشوری نفتی، ممنوعیت کامل پلاستیک دشوار است، اما میتوانیم آن را مدیریت کنیم. پراکندگی پلاستیک در حاشیه جادهها و اراضی پیرامونی شهرها بسیار نگرانکننده است؛ موادی که در نهایت وارد زنجیره غذایی ما شده و به حیات وحش آسیب میرسانند. این معضل نیازمند تغییر رفتار از طریق فرهنگسازی، همچنین اعمال قانون است، چرا که آلودگی محیط زیست مستقیماً بر سلامت انسان تأثیر گذاشته و هزینههای سنگینی را به بخش درمان تحمیل میکند.
گلعلیزاده در ارزیابی وضعیت زیرساختهای بازیافت و تفکیک زباله از مبدأ اذعان میکند: واقعیت این است که ما در زمینه تفکیک زباله بسیار عقب هستیم. اگر زیرساختهای لازم برای تفکیک، انتقال و مراکز بازیافت فراهم نشود، این طرحها شکست خورده و برای مردم عادیسازی میشود. اگرچه تلاشهای خوبی صورت گرفته، اما پیشرفتها چندان محسوس نیست. ما در اداره کل محیط زیست استان سعی داریم مراکز بازیافت را مکانیزه کرده و آنها را به مراکز آموزشی تبدیل کنیم.
وی درباره برنامههای پاکسازی روز زمین پاک میافزاید: روز پنجشنبه (سوم اردیبهشت) با همکاری مردم، پاکسازی نمادین در محور فرودگاه اصفهان انجام میشود. البته این حرکتهای نمادین نباید جایگزین وظایف دستگاههای مسئول شود، همچنین برنامههای متعددی از جمله درختکاری و پاکسازی در شهرستانهایی نظیر آران و بیدگل با همکاری فرمانداران تدارک دیده شده است.
مدیرکل محیط زیست استان اصفهان در پایان با اشاره به برآورد خسارتهای محیطزیستی ناشی از جنگ در سطح استان و کشور تأکید میکند: ما مکاتباتی را انجام دادهایم تا برآوردهای لازم صورت گیرد. اکنون فرصت مناسبی است تا پیشرفت را از دل بازسازیها استخراج کنیم. بهعنوان مثال، در بازسازی کارخانههایی نظیر فولاد، باید کلیه معیارهای محیطزیستی و هوشمندسازی مصرف انرژی لحاظ شود. ضروری است استاندار اصفهان دستورالعملی ابلاغ کنند تا با توجه به محدودیتهای منابع آب، برق و گاز، این الزامات در دل مهندسیِ ساختوسازها و بازسازی صنایع به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
تغییرات اقلیمی دستساز بشر، عامل بحرانهای سهگانه اصفهان
زهرا کیهمایون، عضو هیئت علمی رشته زمینشناسی دانشگاه پیامنور استان اصفهان و نماینده این دانشگاه در کنسرسیوم علمیپژوهشی دانشگاههای استان اصفهان در حوزه محیط زیست به ایسنا با اشاره به بحرانهای سهگانه این استان اظهار میکند: امروز اصفهان با سه بحران شدید زیستمحیطی شامل خشکسالی(کمبود آب)، آلودگی هوا و فرونشست زمین مواجه است که در ایجاد هر سه بحران، انسان نقش اصلی را ایفا میکند؛ به عبارت دیگر، تغییرات اقلیمی ایجاد شده توسط بشر، عامل اصلی این بحرانهاست.
وی با اشاره به شعار امسال روز زمین پاک با عنوان «قدرت ما، سیاره ما» (Our Power, Our Planet) که بر حفاظت هر روزه از محیط زیست سیاره زمین تأکید دارد، میافزاید: متأسفانه با اندک میزان بارش با دوره بازگشتهای طولانی در حوضه آبریز زایندهرود، بحرانها به فراموشی سپرده میشوند و دوباره تنها با کاهش حجم آب سد، فرا رسیدن روزهای آلوده یا ایجاد شکستگی در بناهای تاریخی، بحث رفع بحرانها برای چند روزی داغ میشود. این در حالی است که برای رفع این مشکلات باید برنامهای درازمدت تدوین و حفاظت از محیط زیست به برنامه هر روزه شهروندان و مسئولان شهر بدل شود.
این عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور استان اصفهان در بخش دیگری از صحبتهای خود به پیامدهای زیستمحیطی انفجارها اشاره و بیان میکند: با توجه به اینکه تمرکز بمبارانها در شهر اصفهان بر تخریب سازهها و ساختمانها بوده است و با در نظر داشتن خشکی و رطوبت اندک خاک به واسطه خشکسالیهای طولانی و افت شدید آبهای زیرزمینی، احتمال پدیده تخریب گسترده خاک اندک است. معمولاً انفجارها در مناطق غیرشهری بیشترین تأثیر را بر تخریب لایه سطحی خاک و افقهای بالای آن دارند، اما در مناطق شهری با توجه به مقیاس انفجارها و نیز وجود سازهها، محدوده این تخریبها کمتر است.
کیهمایون ادامه میدهد: بهطور کلی، تغییرات حاصل از عملیاتهای نظامی در خاک به سه دسته تغییرات فیزیکی، مورفولوژیکی و شیمیایی طبقهبندی میشوند. تغییرات فیزیکی بهصورت تراکم خاک توسط وسایل نقلیه زنجیری آشکار شده و تغییرات در خواص مورفولوژیکی نیز خود را در حذف افقهای خاک در طول ساخت استحکامات نظامی و مخلوط کردن خاکها نشان میدهد.
وی با بیان اینکه بیشترین آسیب معمولاً ناشی از گلولهها و بمبهای منفجر شده است، خاطرنشان میکند: اختلاط و حرکت مواد فاز جامد خاک، نوعی از آشفتگی خاک را با عنوان «آشفتگی بمب» ایجاد میکند. انفجار گلولهها و بمبها منجر به تشکیل خاکهایی با دهانههایی با مشخصات O-A-(B)-C میشود. علاوه بر این، آلودگی شیمیایی خاکها توسط سوخت، فلزات سنگین و ورود مواد منفجره نیتروآروماتیک، ارگانوفسفره، عناصر رادیواکتیو و دیوکسینهای حاصل از علفکشها، بر آشفتگیهای فیزیکی و مورفولوژیکی خاک میافزاید.
این عضو هیئت علمی دانشگاه نماینده دانشگاه پیامنور در کنسرسیوم محیط زیست دانشگاههای استان اصفهان یادآور میشود: در مقیاسهای وسیع و برای دههها، خاکهای مناطق جنگی و نظامی به شدت با ترکیبات سمی، عمدتاً مواد منفجره، مهمات و بقایای آنها که حاوی مواد خطرناکی از جمله آنتیموان (Sb)، سرب (Pb)، اورانیوم (U)، ۲،۴-دینیتروتولوئن (DNT) و ۲،۴،۶-ترینیتروتولوئن (TNT) هستند، آلوده و این ترکیبات که در برابر تجزیه بیولوژیکی یا بازیافت مقاوماند، به یک منبع آلودگی بالقوه مضر برای سلامت انسان و محیط زیست تبدیل میشوند.
کیهمایون بر نقش کلیدی نهادهای علمی تأکید کرده و میگوید: یکی از اهداف مهم دانشگاهها تمرکز بر آموزش نسل جوان جوامع است. دانشگاه پیامنور با رویکرد آموزش ترکیبی (حضوری و مجازی) و با گسترهای به پهنای ایرانزمین، با داشتن بیشترین تعداد دانشجو در سطح کشور توانسته است نسل جوان کشور را تا دورترین نقاط و در هر زمان آموزش دهد. وجود رشتههای متعدد، پایاننامههای تحصیلات تکمیلی و پروژههای تحقیقاتی انجام شده در این زمینه از افتخارات این دانشگاه است.
وی اضافه میکند: حضور اعضای هیئت علمی متخصص و انجام طرحهای پژوهشی با هدف ارتباط با صنعت و جامعه در زمینه حفاظت از محیط زیست، نشاندهنده عزم جدی این دانشگاه در صیانت از منابع زیستمحیطی کشورمان است. در همین راستا، برگزاری همایشها و رویدادهای علمی مرتبط، از جمله سلسله همایشهای ملی آموزش محیط زیست که توسط کرسی یونسکو در دانشگاه پیامنور برگزار میشود، توانسته است نقش مؤثری در آموزش و ترویج آگاهی عمومی و تخصصی در بیشتر نقاط کشور داشته باشد.
به گزارش ایسنا، گره کور معضلات زیستمحیطی، تنها با برنامههای نمادین در مناسبتهایی چون «روز زمین پاک» باز نخواهد شد. عبور از این بحرانهای درهمتنیده، نیازمند پیوندی عمیق میان «قانونگذاری و مدیریت قاطع اجرایی» و «پژوهشهای دقیق علمی» است. تا زمانی که تفکیک زباله از مبدأ به یک الزام و فرهنگ عمومی تبدیل نشود و تا وقتی که خطرات پنهان فرسایش و آلودگی خاک نادیده گرفته شوند، روند تخریب متوقف نخواهد شد.
در نهایت، روز زمین پاک یادآوری این نکته کلیدی است که فرصت ما برای درمان زخمهای این سیاره و خاک آسیبدیده آن بسیار اندک است. پاسداری از محیط زیست، نه یک ژست روشنفکرانه، بلکه شرط قطعی بقای نسلهای آینده است؛ رسالتی که تحقق آن از تغییر رفتارهای کوچک فردی در قبال زبالهها آغاز شده و تا اصلاح سیاستهای کلانِ توسعهای و صنعتی امتداد مییابد. زمین پاک، سهم آیندگان است؛ سهمی که امروز در دستان ما به امانت گذاشته شده است.
انتهای پیام
