حجتالاسلام والمسلمین جواد قلییان امیری در گفتوگو با ایسنا در تشریح دیدگاه اسلام نسبت به اضطراب، اظهار کرد: در آموزههای دینی ما، اضطراب حالتی روانی است که از ضعف در ایمان، بیاعتمادی به تقدیر الهی و در نهایت دوری از یاد خدا نشأت میگیرد. قرآن کریم در آیه شریفه «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، در سوره رعد، آیه ۲۸ به روشنی بیان میکند که آرامش حقیقی، تنها در سایهٔ اتصال قلبی به پروردگار حاصل میشود.
وی افزود: برخلاف رویکردهای صرفاً روانپزشکی که اضطراب را واکنشی رفتاری یا ناشی از تغییرات شیمیایی مغز قلمداد میکنند، در اسلام، ریشهٔ اصلی اضطراب در گسست ارتباط انسان با خداوند و ترس ناشی از ناپایداریهای دنیوی تبیین میشود. از منظر اخلاق و عرفان اسلامی، اضطراب نشانهای از فقدان «یقین» و «اعتماد» به رحمت بیکران الهی است.
این مدرس حوزه و دانشگاه، ریشههای دینی اضطراب را در چهار مورد خلاصه کرد و گفت: ضعف در توکل و عدم باور به مدیریت الهی بر جهان، وابستگی مفرط به مظاهر مادی و نتایج دنیوی، ارتکاب گناه و دوری از طهارت روحی که منجر به قساوت قلب و دلتنگی میشود و فقدان ذکر و یاد خدا در بطن زندگی روزمره، ازجمله ریشههای دینی اضطراب است. بر همین اساس، درمان اضطراب در اسلام، پیش از هر چیز با تقویت پیوند معنوی با خداوند و تکیه بر آرامش درونی مؤمن آغاز میشود.
قلییان امیری به نقش بقاع متبرکه و فضاهای روحانی در تعدیل اضطراب اشاره کرد و افزود: بقاع متبرکه، مانند حرمهای مطهر امامان و امامزادگان، ترکیبی منحصربهفرد از محیط مادی مقدس و بار معنوی عمیق هستند که تأثیر شگرفی بر روان انسان دارند. این تأثیر را میتوان در دو سطح بررسی کرد. سطح اول جنبه روانی شناختی است که در آن محیط آرام، معماری موزون، نورپردازی مناسب، عطر دلنشین، و آوای دعا و قرائت قرآن، همگی باعث کاهش تحریکات عصبی و ایجاد واکنشهای آرامسازی در فرد میشوند و از طرفی، حضور در میان زائران و مؤمنان دیگر، حس تعلق خاطر و همدلی را تقویت کرده و نوعی حمایت اجتماعی را به فرد القا میکند که به طور چشمگیری اضطراب را کاهش میدهد. همچنین فضای زیارتی، احساس خروج از زمان معمول و روزمرگی را به فرد میدهد و مغز را به سمت یک حالت «آرامش معنوی و مراقبهای» سوق میدهد.
وی با اشاره به جنبهٔ معنوی و ایمانی بقاع متبرکه، خاطرنشان کرد: بقاع متبرکه در باور دینی، جلوهگاه رحمت الهی و مکانی برای تجدید عهد با خداوند و اولیای او هستند. این احساس حضور در مکانی مقدس، عمیقترین حس امنیت وجودی را به انسان میبخشد، از طرفی دیگر توجه به اولیای الهی و تمایل به پالایش معنوی نفس، احساس گناه و بیارزشی را که از منشأهای اصلی اضطراب محسوب میشوند، کاهش میدهد. همچنین فضاهای معنوی، یادآور مقصد نهایی انسان و امید به رحمت بیکران خداوند هستند و این یادآوری، نگرانیهای مربوط به آینده را به میزان قابل توجهی کم میکند. حاصل این دو سطح تأثیر، دستیابی به تعادل متعادل میان جسم و روح است، همان حالتی که در روانشناسی مدرن از آن بهعنوان «آرامش معنوی پایدار» یاد میشود.
نقش باورهای دینی و اعمال عبادی در تعدیل اضطراب
این مدرس حوزه و دانشگاه، به نقش کلیدی باورها و اعمال عبادی در فضاهای معنوی اشاره کرد و ادامه داد: در این محیطهای روحانی، باورهای دینی و اعمال عبادی نقش فعالی در کاهش اضطراب ایفا میکنند، زیرا هر کدام از آنها سازوکارهای روانی مشخصی را فعال میسازند. اعتماد کامل به تدبیر خداوند، اضطراب ناشی از احساس عدم کنترل را از بین میبرد. فردی که متوکل است، احساس میکند، حتی اگر نتایج امور دنیوی ناپایدار باشد، حمایت الهی همواره شامل حال او است.
قلییان امیری افزود: از دیگر نقشهای باورهای دینی در کاهش اضطراب، جستجو برای یافتن واسطههای قرب الهی مانند اهلبیت(ع)، حس امید و پذیرش را در فرد افزایش داده و اضطراب را به یک امید فعال تبدیل میکند. همچنین پذیرش آرام و منطقی ارادهٔ الهی، مانع درگیری ذهن با افکار وسواسگونهٔ «ای کاش» و «چرا» میشود و ذهن را از چرخهٔ معیوب اضطراب آزاد میسازد.
وی با اشاره به نقش کلیدی اعمال عبادی در کاهش اضطراب، بیان کرد: خود زیارت، یک تجربهٔ رواندرمانی جمعی است، که حس تعلق، همدلی و تخلیهٔ هیجانی را در فضایی امن و مقدس برای فرد فراهم میآورد و از طرفی این اعمال، فرایندی برای ابراز هیجانات در پیشگاه خداوند هستند، مانند یک گفتوگوی آزاد که منجر به تخلیهٔ روانی و افزایش آرامش میشود. همچنین تمرکز ذهن، تنظیم تنفس، و ذکر زبانی در نماز، باعث تنظیم نوروشیمی مغز و کاهش ترشح هورمونهای استرس میشود. هنگامی که این اعمال عبادی در فضای معنوی انجام شوند، اثرگذاری آنها چند برابر میشود، زیرا هم ذهن و هم محیط پیرامون، در هماهنگی کامل برای ایجاد آرامش قرار میگیرند.
این مدرس حوزه و دانشگاه تصریح کرد: از دیدگاه اسلام، اضطراب نهتنها یک حالت روانی، بلکه نشانهای از ضعف در ارتباط انسان با منبع مطلق اطمینان، یعنی خداوند متعال است. فضاهای معنوی و بقاع متبرکه، با ترکیب محیط مادی آرامشبخش و یادآوری بار معنوی یاد خدا، میتوانند به طور چشمگیری اضطراب را کاهش دهند. باورها و اعمال عبادی در این اماکن مقدس، موجب فعال شدن سازوکارهای روانی ایمانی مانند توکل، امید، تخلیهٔ هیجانی و تمرکز ذهن میشوند، که در مجموع، ذهن و قلب انسان را به سوی سکینه و آرامش درونی سوق میدهند.
انتهای پیام
