اقلیم متنوع این استان، از دشتهای وسیع گرفته تا ارتفاعات سر به فلک کشیده و مناطق کویری، بستری ایدهآل برای رویش و تکثیر طیف وسیعی از گیاهان دارویی، صنعتی و خوراکی فراهم آورده است. این ظرفیت خدادادی، خراسان رضوی را به یکی از مهمترین رویشگاههای گیاهان دارویی خاص و کمیاب در سطح کشور تبدیل کرده است، گیاهانی مانند زعفران، آنغوزه، زیرسبز و سیاه و... که هر کدام خواص درمانی و پتانسیل اقتصادی منحصر به فرد خود را دارند.
شهرستانهای متعدد استان، از جمله گناباد، کاشمر، کوهسرخ، نیشابور، تربتحیدریه، سبزوار، بجستان و قوچان، هر کدام به تناسب موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی خود، در پرورش و بهرهبرداری از این موهبت طبیعی نقش برجستهای ایفا میکنند. این مناطق، با درک عمیق از ارزش این میراث طبیعی، گامهای مؤثری در جهت توسعه کشت و فرآوری گیاهان دارویی برداشتهاند، تلاشی که نه تنها به حفظ گونههای ارزشمند کمک میکند، بلکه چشمانداز روشنی برای اشتغالزایی و رونق اقتصادی پایدار در این خطه زرخیز ترسیم مینماید.
گیاهان دارویی، با خواص درمانی متعدد و کاربردهای صنعتی گسترده، از یک سو پاسخی به نیازهای رو به رشد بخش سلامت و از سوی دیگر، فرصتی برای ایجاد ارزش افزوده در صنایع تبدیلی و تکمیلی محسوب میشوند. استان خراسان رضوی با شناسایی بیش از ۱۵۰ گونه گیاه دارویی و تأیید قابلیت کشت آنها و در حال حاضر با کشت تجاری حدود ۴۵ گونه در سطحی بالغبر ۱۲ هزار هکتار، گامهای خوبی در بهرهبرداری بهینه از این ظرفیت برداشته است.
گیاهان دارویی و ظرفیت بیبدیل شهرستانها
هرچند کشت و فرآوری گیاهان دارویی فرصتهای طلایی را پیش روی شهرستانهای استان قرار داده است، اما بر ضرورت حفظ و حراست از منابع طبیعی وحشی نیز تأکید میشود.
یک پژوهشگر گیاهان دارویی و کارآفرین با بیان اینکه خراسان رضوی، از دیرباز به عنوان یکی از غنیترین رویشگاههای طبیعی ایران شناخته شده است، گفت: خراسان رضوی به لحاظ تنوع زیستی گیاهی، از جایگاه ویژهای در کشور برخوردار است.
محمد شاکری، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: شرایط اقلیمی متفاوت در شهرستانهای مختلف استان، امکان رویش گونههای دارویی متنوعی را فراهم کرده است. دامنههای شمالی رشته کوههای هزار مسجد و بینالود تا دشتهای مستعد تربتحیدریه و کوهپایههای کاشمر و گناباد، هر منطقه ویژگیهای خاص خود را در پرورش گیاهان دارویی دارد.
شهرستانهایی چون گناباد، کاشمر، کوهسرخ، نیشابور، تربتحیدریه، سبزوار، بجستان و قوچان، در خط مقدم بهرهبرداری از این ظرفیت قرار دارند. این مناطق، با بهرهگیری از دانش سنتی و رویکردهای نوین کشاورزی، توانستهاند جایگاه ویژهای در تولید و فرآوری گیاهان دارویی در سطح استان و کشور کسب کنند.
شاکری در این باره توضیح داد: در هر کدام از این شهرستانها، پتانسیلهای ویژهای وجود دارد. به عنوان مثال، نیشابور و تربتحیدریه به دلیل اقلیم مناسب، تمرکز ویژهای بر کشت زعفران و گل محمدی دارند که هر دو از محصولات استراتژیک استان محسوب میشوند. زیره سبز و سیاه نیز در مناطق گرمتر جنوب استان، مانند بجستان و گناباد، رونق خوبی یافته است. آویشن، نعناع فلفلی، کاسنی، شیرینبیان، خاکشیر و بادرنجبویه نیز در بخشهای مختلف استان به صورت کشت و یا برداشت از رویشگاههای طبیعی یافت میشوند.
وی اظهار کرد: بر اساس آخرین آمار منتشر شده از سوی نهادهای متولی، شاهد رشد چشمگیر در حوزه گیاهان دارویی خراسان رضوی هستیم به طوری که بیش از ۱۵۰ گونه گیاه دارویی در استان شناسایی شده که قابلیت کشت آنها تأیید شده است.
این پژوهشگر گیاهان دارویی خاطرنشان کرد: از این میان، حدود ۴۵ گونه به صورت تجاری در سطح استان کشت میشود و وسعت اراضی زیرکشت گیاهان دارویی به حدود ۱۲ هزار هکتار رسیده است. این رقم، نشان از رشد قابل توجه نسبت به سالهای گذشته و عزم جدی استان برای توسعه این بخش اقتصادی است.
وی از زعفران، زیره سبز و سیاه، گل محمدی، آویشن، نعناع فلفلی، کاسنی، شیرینبیان، بادرنجبویه، خار مریم و ...به عنوان مهمترین گیاهان دارویی در استان نام برد و خاطرنشان کرد: هرکدام از این گیاهان خواص دارویی خاص خود را دارند.
شاکری با اعلام اینکه سالیانه میزان قابل توجهی از این گیاهان پس از فرآوری صادر میشوند، تصریح کرد: چشمانداز توسعه گیاهان دارویی در خراسان رضوی بسیار امیدوارکننده است. طبق برنامه توسعه استان تا سال ۱۴۰۸، هدفگذاری شده است که سطح زیرکشت این محصولات به بیش از ۲۰ هزار هکتار افزایش یابد و سهم این محصولات در صادرات غیرنفتی استان دو برابر شود.
چالش برداشت بیرویه و مسئولیت اجتماعی
در کنار تمام فرصتهای اقتصادی که گیاهان دارویی برای خراسان رضوی به ارمغان میآورند، یک چالش جدی زیستمحیطی نیز وجود دارد که نیازمند توجه همگانی است.
یک محقق گیاهان دارویی با ابراز نگرانی از وضعیت برخی گیاهان که در آستانه انقراض قرار دارند، گفت: متأسفانه، با توجه به تورم فزاینده در بخش مواد غذایی و همچنین افزایش علاقه به استفاده از محصولات طبیعی، شاهد هجوم گسترده به طبیعت و برداشت بیرویه گیاهان دارویی و خوراکی وحشی، به ویژه در فصل بهار هستیم. این اقدام، عواقب جبرانناپذیری برای اکوسیستمهای طبیعی دارد.
جلال قدوسی با برشمردن خدمات اکولوژیک پوششهای گیاهی، تأکید کرد: هرچه تنوع زیستی گیاهی در یک منطقه بیشتر باشد، پایداری، پویایی و قدرت تولید آن پوشش گیاهی افزایش مییابد. گیاهان وحشی، نه تنها در تولید اکسیژن، ترسیب کربن، تعدیل آب و هوا، جلوگیری از فرسایش خاک، جلوگیری از سیلاب و کاهش آلودگی نقش حیاتی دارند، بلکه ذخایر ژنتیکی ارزشمندی محسوب میشوند که متعلق به همه نسلها هستند.
قدوسی هشدار داد: بسیاری از گیاهانی که به عنوان سبزی صحرایی یا گیاه دارویی برداشت میشوند، توسط دامها خورده نمیشوند؛ بنابراین، برداشت بیرویه آنها توسط انسان، اثر چرای مفرط را تشدید کرده و طبیعت را عاری از پوشش گیاهی و مستعد فرسایش میکند. ما حق نداریم برای مصارف شخصی، این ذخایر ارزشمند را تخریب کنیم.
این پژوهشگر گیاهان دارویی، حفظ پوشش گیاهی را وابسته به پایداری سرزمین و سلامت منابع آب و خاک دانست و افزود: هر یک از ما به عنوان شهروندان این سرزمین، مسئولیت اجتماعی داریم که از تخریب طبیعت کشورمان جلوگیری کنیم. فرهنگسازی، آموزش و اطلاعرسانی در خصوص اهمیت گیاهان دارویی و معرفی روشهای صحیح برداشت و کشت گیاهان دارویی، گامهای اساسی در حفظ این میراث گرانبها خواهند بود.
در فصول بهار و تابستان، شاهد افزایش برداشت بیرویه گیاهان خوراکی و دارویی وحشی توسط برخی افراد هستیم که این امر میتواند پیامدهای زیستمحیطی ناگواری از جمله فرسایش خاک، کاهش تنوع زیستی و تخریب اکوسیستمهای طبیعی را به دنبال داشته باشد. لذا، پرداختن به این موضوع امری ضروری است تا ضمن معرفی ظرفیتهای اقتصادی، اهمیت حفظ این ذخایر طبیعی به عنوان میراثی برای نسلهای آینده نیز تبیین گردد.
قدوسی ابراز امیدواری کرد که با همکاری همهجانبه مسئولان، کارشناسان، رسانهها و عموم مردم، بتوان ضمن بهرهبرداری بهینه و پایدار از ظرفیتهای گیاهان دارویی در شهرستانهای خراسان رضوی، از ذخایر طبیعی وحشی نیز به بهترین شکل محافظت کرده و این گنجینه ارزشمند را برای نسلهای آینده حفظ نماییم.
ضرورت حفاظت از گنجینه طبیعی سبزوار؛ از مراتع تا گیاهان دارویی
گستره وسیع و تنوع زیستی شهرستان سبزوار، ذخیرگاهی ارزشمند از منابع طبیعی و گیاهان دارویی را در خود جای داده که حفاظت از آنها، نقشی حیاتی در اکوسیستم منطقه و توسعه اقتصادی پایدار ایفا میکند.
رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سبزوار، با اشاره به گستردگی و اهمیت روزافزون حفاظت از عرصههای منابع طبیعی این شهرستان، بر لزوم توجه ویژه به پتانسیلهای زیستمحیطی و اقتصادی سبزوار تأکید کرد.
عباسعلی کیانیفرد، در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه شهرستان سبزوار با وسعتی بالغ بر ۷۱۰ هزار هکتار، بیش از ۶۰۰ هزار هکتار از اراضی خود را به عنوان عرصههای ملی شامل جنگلهای طبیعی، تاغزارهای دستکاشت، مراتع و دیگر منابع طبیعی در خود جای داده است، خاطرنشان کرد: این گستره وسیع، نه تنها از نظر اکولوژیکی حائز اهمیت است، بلکه مخزن ارزشمندی از گیاهان دارویی کمیاب و پرکاربرد محسوب میشود که حفظ و حراست از آنها، وظیفهای همگانی است.
کیانیفرد در ادامه به ظرفیتهای پنهان این شهرستان در حوزه گیاهان دارویی اشاره کرد و گفت: سبزوار به دلیل شرایط اقلیمی منحصربهفرد، بستر مناسبی برای رشد گونههای متنوعی از گیاهان دارویی با خواص درمانی و اقتصادی فراوان است. این گیاهان که بخش مهمی از طب سنتی را تشکیل میدهند، امروزه جایگاه ویژهای در صنایع داروسازی، آرایشی و بهداشتی و حتی صنایع غذایی یافتهاند. با این حال، بعضأ برداشت بیرویه، چرای نامناسب غیر مجاز و عدم مدیریت پایدار، این گنجینه طبیعی را با تهدید جدی مواجه ساخته است.
وی رمز موفقیت در حفاظت از این منابع گرانبها را در مشارکت عمومی دانست و تأکید کرد: حفظ منابع طبیعی مسئولیتی همگانی است و همکاری مردم، تشکلهای مردمی و جوامع محلی میتواند نقش مهمی در جلوگیری از تخریب این عرصهها داشته باشد.
رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان سبزوار افزود: آموزش و افزایش آگاهی عمومی در خصوص ارزش این منابع، حمایت از طرحهای توسعه پایدار، تدوین برنامههای مدیریتی جامع برای مراتع و گیاهان دارویی و همچنین تقویت زیرساختهای حفاظتی، از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به صیانت از گنجینه سبزوار کمک شایانی نمایند.
کیانیفرد ابراز امیدواری کرد: با همکاری مسئولان، جوامع محلی و عموم شهروندان، بتوان گامی مؤثر در جهت حفظ، احیا و بهرهبرداری پایدار از منابع طبیعی و گیاهان دارویی شهرستان سبزوار برداشت تا این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده نیز پایدار بماند.
کوهسرخ؛ زیستگاه پرورش یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی کشور
در بین شهرستانهای خراسان رضوی کوهسرخ، با برخورداری از شرایط اقلیمی منحصر به فرد، به مرکزی برای پرورش یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی کشور، آنغوزه شیرین، تبدیل شده است. این منطقه با معرفی الگوی کشت نوین و پایدار، نه تنها گامی مؤثر در جهت رفع معضل کمآبی برداشته، بلکه افقهای روشنی را برای افزایش درآمد خانوارها و تقویت اقتصاد روستایی ترسیم کرده است.
طرح کشت گیاه دارویی و اقتصادی آنغوزه در شهرستان کوهسرخ، به عنوان نمونهای موفق از رویکردهای نوین در بهبود کیفیت زندگی و تقویت اقتصاد محلی، معرفی و اجرایی شده است. این طرح، با هدف تغییر الگوی کشت و مقابله با بحران کمآبی، در دستور کار قرار گرفته است.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان کوهسرخ، با اشاره به ظرفیتهای بیبدیل این منطقه در عرصه کشاورزی، گیاهان دارویی را گنجینهای راهبردی و پیشران توسعه پایدار شهرستان دانست و اظهار کرد: کوهسرخ به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی منحصربهفرد، توپوگرافی خاص و تنوع زیستی ویژه، خاستگاه طبیعی و بستری فوقالعاده برای رشد گونههای متنوع گیاهان دارویی است.
حجت صفرنژاد، در گفت و گو با ایسنا با تأکید بر اینکه تغییر الگوی کشت از محصولات سنتیِ آببر به سمت گیاهان دارویی، ضرورتی اجتنابناپذیر است، افزود: در شرایطی که با بحرانهای اقلیمی و کمآبی دست و پنجه نرم میکنیم، گیاهان دارویی برای سازگاری با اقلیم، جایگاه ویژهای یافتهاند. این گیاهان، به ویژه در اراضی دیم، شیبدار و کمبرخوردار که امکان کشت محصولات زراعی معمولی در آنها فراهم نیست، پتانسیل فوقالعادهای دارند. آنها نه تنها نیاز آبی بسیار اندکی دارند، بلکه با ریشهدوانی عمیق و تثبیت خاک، سدی مستحکم در برابر فرسایش آبی و خاکی بوده و حافظ سرمایههای طبیعی و آیندگان این خطه هستند.
مدیر جهاد کشاورزی کوهسرخ، از کوهسرخ به عنوان تنها رویشگاه گیاه دارویی آنغوزه شیرین در کسور نام برد و اظهار کرد: این شهرستان خاستگاه منحصر به فردترین نوع آنغوزه شیرین در کشور است. این گیاه تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه هویت اقتصادی منطقه است. کوهسرخ اکنون با ۳۰۰ هکتار کشت زراعی، پیشرو در استان خراسان رضوی است و با دارا بودن ۲۲ هزار هکتار رویشگاه مرتعی، رتبه نخست کشوری را در تولید این گیاه در اختیار دارد.
وی با اشاره به کاربردهای گسترده این گیاه در طب سنتی و نوین گفت: خواص بینظیر صمغ این گیاه در تنظیم سیستم هاضمه، پاکسازی رودهها، دفع انگلهای گوارشی، اثرات خلطآوری، ضد یبوست و اشتهاآوری، آن را به محصولی استراتژیک با ارزش افزوده بسیار بالا تبدیل کرده است. این ویژگیها، تقاضای جهانی برای آنغوزه را همواره در سطح بالایی نگه داشته است.
صفرنژاد، تغییر در رویکرد تجاریسازی این محصول را ضروری دانست و تصریح کرد: نباید به برداشت و فروش خام این محصول بسنده کرد. اولویتِ اصلی در مدیریت جهاد کشاورزی، تمرکز بر ایجاد زیرساختهای فرآوری، پالایشگاهی و تولید اسانس است. با فرآوری آنغوزه در داخل شهرستان، ارزش افزوده آن چندین برابر شده و سود اصلی این زنجیره ارزش به جای دلالان، نصیب خودِ کشاورزان و تولیدکنندگان محلی میشود.
وی با تأکید بر اینکه باید کوهسرخ را از یک تأمین کننده مواد اولیه، به قطب تولید فرآوردههای دارویی و اسانس آنغوزه تبدیل کرد، اظهار کرد: توانمندسازی روستاییان و ایجاد درآمدهای پایدار، اولویت اصلی ما در برنامههای توسعهای است. کشت زراعی گیاهان دارویی، به ویژه آنغوزه در اراضی شخصی کشاورزان، نه تنها معیشت خانوارها را دگرگون کرده، بلکه با ایجاد فرصتهای شغلی مستقیم و غیرمستقیم در مراحل برداشت، فرآوری و بستهبندی، سد محکمی در برابر مهاجرت به حاشیه شهرها ایجاد نموده است.
مدیر جهاد کشاورزی کوهسرخ افزود: کاشت این گیاه در اراضی کمبازده شخصی، به کشاورزان اجازه میدهد تا با صرف کمترین هزینه و آب، به درآمدی پایدار دست یابند که این امر به ثبات جمعیت در روستاها و حفظ بافت سنتی و فرهنگی ما کمک شایانی میکند.
ضرورت رویکرد علمی و صیانتی در توسعه گیاهان دارویی مهولات
شهرستان مهولات با تکیهبر اقلیم منحصربه فرد خود، گامهای بلندی به سوی تحول در صنعت کشاورزی برداشته است. به طوری که گذار از شیوههای سنتی به سمت کشاورزی علمی و دانشبنیان، از برنامههای جامع این شهرستان برای تبدیل مهولات به یکی از قطبهای استراتژیک تولید و فرآوری گیاهان دارویی بوده است.
مدیر جهاد کشاورزی شهرستان مهولات، با اشاره به ظرفیتهای ممتاز اقلیمی و خاکی این منطقه برای کشت گیاهان دارویی، بر لزوم اتخاذ رویکردی علمی و پایدار در توسعه و حفاظت از این منابع تأکید کرد.
حسن باشی، با بیان اینکه این گیاهان گنجینههایی ارزشمند برای ارتقای سلامت عمومی و تقویت اقتصاد محلی هستند، شناسایی، ترویج کشت اصولی و حراست از این ثروتهای طبیعی را از اولویتهای اصلی این مدیریت برشمرد.
باشی در تشریح اهمیت محصولات دارویی شهرستان، از زیره سبز، زعفران و... به عنوان یکی از مهمترین محصولات اقتصاد کشاورزی منطقه نام برد و افزود: هر یک از محصولات شهرستان با بهرهمندی از خواص، پتانسیل بالایی برای تنوعبخشی به درآمد کشاورزان دارند و مدیریت جهاد کشاورزی با هدف افزایش ارزش افزوده، حمایت از فرآوری این محصولات را با جدیت دنبال میکند.
مدیر جهاد کشاورزی مهولات ضمن تأکید بر ضرورت توازن میان بهرهبرداری و حفاظت از منابع طبیعی، توسعه بدون حفظ ذخایر ژنتیکی را ناپایدار دانست و اظهار کرد: صیانت از این میراث طبیعی برای جلوگیری از انقراض گونهها، ایجاد امنیت اقتصادی پایدار برای نسلهای آینده و حفظ تعادل اکوسیستم در برابر فرسایش خاک، یک وظیفه حیاتی است.
باشی، نقشه راه مدیریت جهاد کشاورزی را بر سه محور اصلی برگزاری دورههای آموزشی تخصصی برای انتقال دانش نوین از کاشت تا فرآوری به کشاورزان؛ حمایت ویژه از ایجاد واحدهای فرآوری و بستهبندی در شهرستان به منظور کوتاه کردن دست واسطهها و حفظ ارزش افزوده در منطقه و اعمال نظارت دقیق بر نحوه برداشت گیاهان خودرو برای جلوگیری از تخریب مراتع و بهرهبرداریهای غیراصولی استوار دانست.
وی دستیابی به چشمانداز تبدیل مهولات به قطب علمی و اقتصادی گیاهان دارویی را در گرو تعامل و مشارکت نزدیک کشاورزان و فعالان این حوزه با مدیریت جهاد کشاورزی دانست و آمادگی این مجموعه را برای حمایت از طرحهای دانشبنیان در این زمینه اعلام کرد.
گرچه خراسان رضوی با بهرهگیری از تنوع اقلیمی منحصر به فرد خود، از دشتهای حاصلخیز تا ارتفاعات سردسیر و مناطق کویری، به یکی از قطبهای اصلی تولید گیاهان دارویی در ایران تبدیل شده است اما برداشت بیرویه گیاهان دارویی و خوراکی وحشی در فصل بهار، علاوه بر تهدید انقراض گونهها، باعث تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک و کاهش تنوع زیستی میشود.
حفظ تعادل بین بهرهبرداری اقتصادی و حفاظت از منابع طبیعی، نیازمند فرهنگسازی عمومی، آموزش روشهای صحیح برداشت و نظارت دقیقتر است. توسعه کشتهای زراعی منظم و قراردادی، بهترین راهکار برای کاهش فشار بر رویشگاههای طبیعی و تضمین پایداری اکوسیستمهاست.
موفقیت در این مسیر مستلزم تلفیق دانش بومی با فناوریهای نوین، سرمایهگذاری در زیرساختهای فرآوری و ایجاد مشارکت همگانی میان مسئولان، کارشناسان و مردم است تا گنجینه گیاهان دارویی خراسان رضوی، نه تنها به عنوان پیشران اقتصادی، بلکه به عنوان میراثی حفاظتشده برای آیندهای پایدار باقی بماند.
انتهای پیام
