به گزارش ایسنا، در چند ماه اخیر، شرکتهایی از جمله اسپیسایکس، گوگل و بلواوریجین همگی برنامههایی برای پرتاب ناوگانهای بزرگ، یا «صورتهای فلکی» از ماهوارهها به مدار پایین زمین مطرح کردهاند. این شبکهها به شیوهای مشابه رایانههای به هم پیوسته درون مراکز داده روی زمین عمل خواهند کرد که دادهها را در مقیاسی عظیم پردازش، ذخیره و منتقل میکنند. قرار دادن این «مراکز داده مداری» در فضا میتواند، از نظر تئوری، نگرانیها درباره مصرف انرژی و آب آنها و همچنین اشغال گسترده زمین را برطرف کند. ایده این است که این صورتهای فلکی بهجای افزایش هزینه برق روی زمین، از نور خورشید برای تأمین انرژی استفاده کنند و بهجای منابع آبی سیاره ما، با محیط طبیعی سرد فضا خنک شوند.
به نقل از نیچر، برای برخی، چنین راه حلی هرچه زودتر باید محقق شود. مراکز داده روی زمین به قدری از نظر زیست محیطی پرهزینه شدهاند که جوامع محلی و سیاستمداران در حال اقدام علیه آنها هستند. برای مثال، هیئت امنای یک ناحیه در ایالت میشیگان آمریکا هفته گذشته رأی داد که یک توقف یک ساله در تأمین آب برای مراکز داده بزرگ مقیاس اعمال شود تا این ناحیه بتواند اثرات یک تأسیسات برنامه ریزی شده را بررسی کند.
در حالی که شرکتها به کار روی طراحی ماهوارهها ادامه میدهند و برای دریافت مجوز پرتاب لابی میکنند، آنها در تلاشاند تا مراکز داده فضا محور را در چند سال آینده به واقعیت تبدیل کنند. با این حال، پژوهشگرانی که با نشریه نیچر صحبت کردهاند، معتقدند که تبدیل این فناوری علمی تخیلی به واقعیت زمان بیشتری خواهد برد.
این روند چگونه آغاز شد؟
گفتوگوها درباره مراکز داده مداری برای پشتیبانی از هوش مصنوعی چیز جدیدی نیست. در ماه سپتامبر سال ۲۰۲۴، مهندسان شرکت فناوری فضایی استارکلاود (Starcloud )در ردموند، واشینگتن، یک گزارش منتشر کردند و استدلال کردند که مراکز داده مداری قابل اجرا، از نظر اقتصادی مقرون به صرفه و برای تحقق ظرفیت هوش مصنوعی ضروری هستند. سپس در ماه نوامبر سال ۲۰۲۵، پژوهشگران غول فناوری گوگل پروژه سانکچر را معرفی کردند، با برنامهای برای اینکه روزی محاسبات یادگیری ماشینی را در فضا گسترش دهند.
اما به گفته کاتلین کرلی، که اقتصاد فضا را در دانشگاه جورج تاون در واشینگتن دیسی مطالعه میکند، این حوزه در ژانویه امسال کاملا منفجر شد. در آن زمان، شرکت هوافضا و فناوری اسپیسایکس متعلق به میلیاردر ایلان ماسک، که مقر آن در استاربیس تگزاس است، برنامههایی برای پرتاب یک میلیون ماهواره جهت تشکیل یک مرکز داده مداری اعلام کرد که عددی شگفتانگیز در مقایسه با حدود ۱۵ هزار ماهوارهای است که اکنون در مدار پایین زمین قرار دارند. در همین زمان، شرکت علوم و فناوری هوافضای چین نیز وارد رقابت شد و شرکت بلواوریجین متعلق به جف بزوس که در کنت، واشینگتن مستقر است، بعدها برای صورت فلکی خود درخواست ثبت کرد.
افزودن فشار برای انتقال مراکز داده به مدار، طرحی است که در ماه مارس توسط دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با عنوان «تعهد حفاظت از پرداختکنندگان» منتشر شد. شرکتهای هوش مصنوعی مانند گوگل، اوپن ایآی و ایکسایآی متعلق به ماسک این تعهد را امضا کردند و موافقت کردند که زیرساخت لازم را بسازند یا انرژی مورد نیاز مراکز داده خود را خریداری کنند تا از تحمیل هزینه به شهروندان آمریکایی جلوگیری شود. این توافق الزامآور نیست، اما اجرای آن پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در نوامبر نشان میدهد که مراکز داده به یک مسئله سیاسی تبدیل شدهاند که میتواند بر رأیدهندگان تأثیر بگذارد.
چالشهای ساخت مراکز داده در فضا چیست؟
برای موفقیت این پروژهها، باید چندین مانع مهندسی برطرف شود. یکی از آنها اطمینان از خنک شدن مناسب تجهیزات الکترونیکی ماهوارههاست. اگرچه فضا بسیار سردتر از زمین است، اما خلا نیز وجود دارد، به این معنی که گرمای شدید که عمدتا توسط تراشههای هوش مصنوعی تولید میشود، احتمالا به راحتی به طور طبیعی دفع نمیشود. فناوریهایی برای خنکسازی تجهیزات در فضا مانند رادیاتورهای حرارتی در ایستگاه فضایی بینالمللی وجود دارد، اما به گفته ایگور بارگاتین، مهندس مکانیک در دانشگاه پنسیلوانیا در فیلادلفیا، این فناوریها احتمالا بیش از حد سنگین هستند و در نتیجه هزینه پرتاب آنها برای مراکز داده مداری عملی نخواهد بود.
به گفته کن مای، دانشمند ارشد سیستمها در دانشگاه کارنگی ملون در پیتسبورگ، پنسیلوانیا، مانع دیگر تأثیر تابشهای شدید فضایی بر تراشههای هوش مصنوعی است. هنگامی که پروتونها و دیگر ذرات پرانرژی که تابش فضایی را تشکیل میدهند به این تراشهها برخورد میکنند، میتوانند یک بیت دودویی را از صفر به یک یا برعکس تغییر دهند و در نتیجه دادههای ذخیرهشده را مختل کنند. با این حال، در یک گزارش که سال گذشته منتشر شد، گروهی در گوگل اعلام کرد که تراشههای تریلیوم این شرکت در برابر تابش پرتو پروتون پایدار باقی ماندهاند. اما بارگاتین میگوید: اینکه چه میزان تابش قابل تحمل است، هنوز یک پرسش بیپاسخ است.
اگر تعداد ماهوارهها در مدار پایین زمین دو برابر شود، از منظر مدیریت ترافیک فضایی قطعا چالش بزرگی خواهیم داشت. به طور خاص پدیدهای به نام «اثر کسلر» وجود دارد که پیشبینی میکند با شلوغتر شدن مدار پایین زمین، برخوردها به صورت نمایی افزایش یابد زیرا زبالههای بیشتری تولید میشود و این میتواند برخی نواحی مداری را غیرقابل استفاده کند. ازدحام بیش از حد همچنین برای اخترشناسان نگرانکننده است، زیرا تصاویر فضایی آنها هماکنون نیز تحت تأثیر ماهوارهها قرار گرفته است. برای مثال، اگر برنامههای اسپیسایکس اجرا شود، طبق گزارش انجمن سلطنتی اخترشناسی در لندن، هر تصویر ثبتشده توسط تلسکوپ بسیار بزرگ در شیلی ۱۰ درصد از دادههای خود را از دست خواهد داد.
ساخت چنین مراکزی در فضا چقدر زمان میبرد؟
برخی شرکتها هماکنون در حال انتقال مدلهای هوش مصنوعی به فضا هستند؛ بهطوریکه استارکلاود نسخهای از دستیار هوش مصنوعی جمینای متعلق به گوگل را روی یکی از ماهوارههای خود اجرا میکند و شرکت هوافضای چینی آدااسپیس ۱۰ مدل هوش مصنوعی را در مدار مستقر کرده است.
هوش مصنوعی واقعا چقدر انرژی مصرف خواهد کرد؟
نهادهای نظارتی نیز بهسرعت در حال اقدام هستند. کمیسیون ارتباطات فدرال ایالات متحده، که بر ماهوارهها نظارت دارد، پیشنهاد ماهوارهای اسپیسایکس را پذیرفته و ظرف چند روز آن را برای نظر عمومی منتشر کرده است هرچند هنوز آن را تأیید نکرده است. در پایان ماه مارس، ماسک برخی جزئیات فنی درباره مرکز داده مداری اسپیسایکس را فاش کرد.
ماسک به طور علنی نسبت به مراکز داده فضا محور خوشبین بوده و در مجمع جهانی اقتصاد که اوایل امسال در داووس سوئیس برگزار شد، گفته است: ارزانترین مکان برای استقرار هوش مصنوعی فضا خواهد بود. و این ظرف دو سال تا حداکثر سه سال آینده محقق میشود. اما همین هفته گذشته، خبرگزاری رویترز فاش کرد که خود اسپیسایکس اعتماد کمتری به وقوع این اتفاق دارد. این شرکت در پروندهای پیش از عرضه اولیه سهام خود اعلام کرده که ابتکار محاسبات هوش مصنوعی مداری آن به فناوریهای اثبات نشده وابسته است و ممکن است به توجیهپذیری تجاری نرسد.
برخی پژوهشگران معتقدند اگر مراکز داده مداری قرار باشد روزی محقق شوند، مسیر طولانی در پیش است. بارگاتین میگوید: پنج سال احتمالا بهترین سناریوی ممکن است، از نظر من. کرلی نیز زمانبندی طولانیتری را برای گسترش مراکز داده در فضا مشابه آنچه روی زمین رخ داده، پیشبینی میکند و میگوید: واقعا فکر نمیکنم که این اتفاق دستکم تا ۱۰ سال آینده رخ دهد. احتمالا ۱۵ یا ۲۰ سال طول بکشد.
انتهای پیام
