افشین صندوقدار، رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی، در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه آینده استفاده از هوش مصنوعی در مسائل پژوهشی ایران علیرغم چالشها روشن و امیدوارکننده است، گفت: ما در آستانه تحولی عظیم قرار داریم که میتواند روشهای سنتی پژوهش را دگرگون کرده و افقهای تازهای برای حل مسائل پیچیده کشور بگشاید.
وی با اشاره به نقش محوری مرکز راهبری در این مسیر، افزود: مأموریت ما صرفاً انجام چند پروژه پژوهشی نیست؛ وظیفه داریم با ایجاد هماهنگی، انسجام و جهتدهی راهبردی به فعالیتهای پراکنده هوش مصنوعی در جهاددانشگاهی و گام بعدی در سطح کشور، از موازیکاری جلوگیری کرده و منابع محدود را در مسیرهای اولویتدار متمرکز کنیم.
محدودیتهای زیرساختی، فنی، اقتصادی و نهادی؛ موانع اصلی رشد
صندوقدار، محدودیتهای پیشِ روی توسعه هوش مصنوعی در کشور را در چهار حوزه زیرساختی، فنی و دادهای، اقتصادی و مالی، و نهادی و حقوقی دستهبندی کرد.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی، نخستین و شاید مهمترین مانع را محدودیتهای زیرساختی دانست و اظهار کرد: نبود دسترسی آسان و مقرونبهصرفه به پردازندههای گرافیکی قدرتمند (GPU) و زیرساختهای ابری مناسب، یکی از موانع اصلی پیش روی پژوهشگران جوان است. بسیاری از ایدههای نوآورانه بهدلیل ناتوانی در تأمین زیرساخت محاسباتی، در همان مراحل اولیه متوقف میشوند.
وی در ادامه به محدودیتهای فنی و دادهای اشاره کرد و خاطرنشان کرد: داده، سوخت موتور هوش مصنوعی است، اما متأسفانه بسیاری از دادههای ارزشمند کشور یا در سیلوهای سازمانی محبوس هستند و یا با کیفیت مناسب جمعآوری نشدهاند. نبود «حاکمیت داده» ملی و فقدان سازوکارهای اشتراکگذاری امن دادهها، بزرگترین مانع فنی بر سر راه پروژههای کلان هوش مصنوعی است. همچنین ضعف در تولید دانش فنی بومی و وابستگی به مدلهای خارجی، آسیبپذیری ما را افزایش میدهد.
صندوقدار سومین محدودیت را مسائل اقتصادی و مالی برشمرد و تأکید کرد: تحقیقات هوش مصنوعی بهویژه در سطوح مرزی دانش هزینهبر است. نبود سازوکارهای مناسب تأمین مالی خطرپذیر (Venture Capital) برای ایدههای نوپا، یکی از نقاط ضعف اقتصاد دانشبنیان کشور است.
وی چهارمین محدودیت را که کمتر به آن پرداخته شده، محدودیتهای نهادی و حقوقی دانست و افزود: نبود مقررات شفاف و بهروز در حوزههایی مانند مالکیت فکری بر روی مدلهای هوش مصنوعی، مسئولیت مدنی در قبال خطاهای سیستمهای هوشمند، و حریم خصوصی دادهها، فضای ابهامآلودی ایجاد کرده که ریسک فعالیت را افزایش و انگیزه سرمایهگذاری را کاهش میدهد.
جهاددانشگاهی؛ پلی میان پژوهش، آموزش و فرهنگ برای غلبه بر چالشها
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان با بهرهگیری از ظرفیتهای جهاد دانشگاهی بر این محدودیتها فائق آمد، گفت: پاسخ در ماهیت منحصربهفرد جهاد دانشگاهی بهعنوان یک نهاد انقلابی، علمی و فرهنگی نهفته است؛ نه یک دانشگاه صِرف است و نه یک نهاد صنعتی محض، بلکه ترکیبی بدیع از پژوهش، آموزش و فرهنگ که میتواند پلی میان این حوزهها ایجاد کند.
صندوقدار با تأکید بر نقش «هاب نوآوری» مرکز راهبری، بیان کرد: ما باید حلقه مفقوده میان ظرفیتهای علمی و نیازهای واقعی کشور را پر کنیم و با عبور از نگاه جزیرهای، بهسوی یک اکوسیستم پژوهش ملی یکپارچه و هوشمند حرکت کنیم. من امید دارم این مرکز نیز مانند پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (SID) بتواند در کشور مؤثر و برای دانشجویان و جامعه علمی بسیار اثربخش باشد.
پیشنهاد ایجاد «ابررایانه ملی هوش مصنوعی» توسط جهاددانشگاهی
افشین صندوقدار با اشاره به راهکارهای رفع محدودیتهای زیرساختی، گفت: جهاد دانشگاهی با سابقه طولانی خود در ایجاد و راهاندازی مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاههای پیشرفته، میتواند نسبت به ایجاد یک ابررایانه ملی هوش مصنوعی یا حداقل یک شبکه متمرکز از زیرساختهای محاسباتی قابل اشتراک اقدام کند.
وی افزود: این زیرساخت میتواند بهصورت اشتراکی در اختیار تمام پژوهشگران و دانشگاههای سراسر کشور قرار گیرد و مشکل دسترسی به قدرت محاسباتی را برای همیشه حل کند. نمونه این اقدام در دنیا با عنوان «پردازش ابری ملی» برای تحقیقات هوش مصنوعی وجود دارد و جهاد دانشگاهی با روحیه جهادی خود میتواند پیشگام این حرکت در ایران باشد.
نقش جهاددانشگاهی بهعنوان «امین داده» در حوزههای اولویتدار
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی در خصوص رفع محدودیتهای فنی و دادهای، خاطرنشان کرد: جهاد دانشگاهی میتواند با ایفای نقش «امین داده» و با رعایت بالاترین استانداردهای امنیتی و حریم خصوصی، اقدام به ایجاد پایگاههای داده مرجع و استاندارد در حوزههای اولویتداری همچون پزشکی، سلامت، کشاورزی و علوم انسانی کند.
صندوقدار با بیان اینکه جهاد با اعتباری که در میان نهادهای مختلف دارد، میتواند اعتماد سازمانهای دادهدار را جلب کرده و آنها را به اشتراکگذاری دادههای خود در یک محیط امن ترغیب کند، اظهار کرد: این کار، گنجینهای عظیم از دادههای باکیفیت را در اختیار پژوهشگران قرار خواهد داد. همچنین مرکز ما میتواند با تعریف پروژههای کلان و راهبردی، به تولید دانش فنی بومی در زمینههایی مانند پردازش زبان فارسی و بینایی کامپیوتر بومی کمک کرده و وابستگی به مدلهای خارجی را کاهش دهد.
ایجاد صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر تخصصی هوش مصنوعی
وی در ادامه به رفع محدودیتهای اقتصادی پرداخت و تأکید کرد: جهاد دانشگاهی با شبکه گسترده پارکهای علم و فناوری و مراکز رشد خود در سراسر کشور، میتواند بستری مناسب برای تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی هوش مصنوعی فراهم آورد.
صندوقدار افزود: ایجاد صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر تخصصی هوش مصنوعی با مشارکت جهاد دانشگاهی و بخش خصوصی، میتواند مشکل تأمین مالی هستههای نوپا را حل کند. برگزاری رویدادها و نمایشگاههای تخصصی برای ارتباط هرچه بیشتر پژوهشگران با صنعتگران و سرمایهگذاران، از دیگر اقداماتی است که در دستور کار مرکز ما قرار دارد.
تدوین پیشنویس قوانین هوش مصنوعی متناسب با شرایط بومی ایران
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی در حوزه رفع محدودیتهای نهادی و حقوقی، بیان کرد: جهاد دانشگاهی با بهرهگیری از ظرفیتهای پژوهشی خود در حوزه علوم انسانی و حقوق، میتواند پیشنویس قوانین و مقررات مورد نیاز را تهیه و برای تصویب به مراجع ذیصلاح ارائه دهد.
صندوقدار با اشاره به تشکیل کارگروه ویژه مطالعات تطبیقی حقوق و اخلاق هوش مصنوعی در این مرکز، گفت: این کارگروه وظیفه دارد با مطالعه تجربیات موفق و ناموفق کشورهای دیگر، بستههای پیشنهادی سیاستی و قانونی متناسب با شرایط بومی ایران را تدوین کند. تعامل نزدیک با کمیسیونهای تخصصی مجلس شورای اسلامی و معاونت حقوقی ریاستجمهوری، از جمله برنامههای ما برای نهادینهسازی این پیشنهادهاست.
چشمانداز هوش مصنوعی بومی و توانمندساز در خدمت حل مسائل واقعی کشور
وی در ادامه سخنان خود با تأکید بر چشمانداز مرکز متبوعش، اظهار کرد: چشمانداز ما برای آینده، ایرانی است که در آن هوش مصنوعی نه یک کالای لوکس و وارداتی، بلکه یک ابزار بومی، توانمندساز و فراگیر در خدمت حل مسائل واقعی کشور و ارتقای کیفیت زندگی مردم است.
صندوقدار افزود: تحقق این چشمانداز، نیازمند عزم ملی و همکاری همهجانبه همه نهادهاست. مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی، بهعنوان بخش کوچکی از این پیکره عظیم، آمادگی کامل خود را برای ایفای نقش پیشران و هماهنگکننده در این مسیر پرافتخار اعلام میدارد. راه دشوار است، اما با توکل بر خداوند متعال، پشتیبانی مقام عالیترین مقام کشور و با همت بلند پژوهشگران و نخبگان ایرانی، این مسیر را هموار و پرافتخار خواهیم پیمود.
رهنمودهای رهبری، فصلالخطاب فعالیتهای هوش مصنوعی در کشور
صندوقدار در پاسخ به سؤالی درباره الزامات مسئولیتپذیری در کاربردهای حساس هوش مصنوعی در پژوهشهای حوزههای سلامت، اقتصاد و نظامی، گفت: این پرسش به یکی از حساسترین و راهبردیترین ابعاد توسعه هوش مصنوعی در کشور اشاره دارد که امروزه در سطح جهان نیز بهعنوان یک دغدغه اصلی مطرح است.
وی افزود: در مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاد دانشگاهی، ما بهخوبی واقفیم که هوش مصنوعی در حوزههای حساسی همچون سلامت، اقتصاد و امنیت ملی، نه یک ابزار ساده، بلکه عاملی تأثیرگذار است که میتواند پیامدهای عمیق و گاه غیرقابل بازگشتی بر جای بگذارد. به همین دلیل، مسئولیتپذیری در این عرصه را نه یک شعار، که یک الزام عملیاتی و شرعی برای خود میدانیم.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی با تأکید بر جایگاه رهنمودهای مقام معظم رهبری، خاطرنشان کرد: پیش از پرداختن به الزامات، لازم میدانم تأکید کنم که رهنمودهای مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی) در خصوص هوش مصنوعی، فصلالخطاب تمامی فعالیتهای ماست. ایشان با تأکید بر اینکه «باید کاری کنیم که حداقل به ده کشور اول دنیا در این مسئله برسیم»، بر ضرورت دستیابی به اقتدار علمی و فناوری در این حوزه تأکید کردهاند.
اقتدار علمی بدون پایبندی به اخلاق، به آسیبهای جبرانناپذیر منجر میشود
افشین صندوقدار با تأکید بر لزوم مسئولیتپذیری در کاربردهای حساس هوش مصنوعی، گفت: این اقتدار، بدون پایبندی به اصول اخلاقی و مسئولیتپذیری، نهتنها حاصل نمیشود، که میتواند به آسیبهای جبرانناپذیر نیز منجر گردد.
در حوزه سلامت، خروجی هوش مصنوعی تنها یک توصیه برای پزشک است
وی در تشریح الزامات مسئولیتپذیری در حوزه سلامت، افزود: مسئولیتپذیری برای ما معنایی روشن دارد. سازمان بهداشت جهانی شش اصل کلی تعریف کرده است: حفظ استقلال و تصمیمگیری انسانی، ارتقای سطح سلامت و ایمنی، تضمین شفافیت و توضیحپذیری، پرورش مسئولیتپذیری، تضمین شمول و برابری، و ارتقای هوش مصنوعی پاسخگو.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی با اشاره به الزامی بودن رعایت این اصول در پروژههای پزشکی مرکز، خاطرنشان کرد: مهمترین اصل، حفظ عاملیت و نظارت انسانی است؛ بدین معنا که خروجی سیستمهای هوشمند، صرفاً یک توصیه برای پزشک است و تصمیم نهایی همواره بر عهده انسان خواهد بود. همچنین الزام کردهایم که میزان خطا و عدم قطعیت مدلها بهصورت شفاف به پزشکان و بیماران اعلام شود تا از ایجاد اعتماد کاذب جلوگیری گردد.
قوانین سنتی ایران ظرفیت پاسخگویی به خسارات ناشی از الگوریتمها را ندارند
صندوقدار در خصوص حوزه اقتصاد و بانکداری، بیان کرد: پژوهشهای اخیر نشان میدهد که قوانین سنتی ایران از جمله قانون مسئولیت مدنی ۱۳۳۹ و قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، ظرفیت پاسخگویی به خسارات پیچیده ناشی از تصمیمگیری الگوریتمی و جرائم نوظهور دیجیتال را ندارند.
وی افزود: در پروژههای اقتصادی مرکز، الزام کردهایم که پیش از هرگونه بهکارگیری سیستمهای هوشمند در حوزههایی مانند امتیازدهی اعتباری یا تشخیص تقلب، چارچوب شفافی برای تعیین مسئولیت در قبال خطاهای احتمالی تدوین شود.
رئیس مرکز راهبردی پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی با اشاره به همکاری با اداره کل حقوقی جهاد دانشگاهی، اظهار کرد: در تلاشیم پیشنویس الگویی سهلایه برای تنظیم مسئولیت در حوزه هوش مصنوعی تهیه کنیم که شامل مسئولیت مطلق عرضهکنندگان سامانههای پرخطر، مسئولیت مبتنی بر تقصیر سنگین بهرهبرداران حرفهای، و مسئولیت کیفری اشخاص حقیقی و حقوقی است. این الگو میتواند مبنایی برای قانونگذاری آینده در این عرصه باشد.
پرهیز از خودکارسازی کامل تصمیمگیریهای حساس در حوزه نظامی
صندوقدار در ادامه به حوزه نظامی و امنیتی پرداخت و تأکید کرد: مسئولیتپذیری در این حوزه از هر حوزه دیگری حساستر است. استفاده از هوش مصنوعی در سیستمهای نظارتی، ارزیابی خطر، امنیت سایبری و کنترل هوشمند سامانهها، با چالشهایی همچون جعبهسیاه بودن روشهای یادگیری عمیق، نیاز به دادههای حساس و آسیبپذیری در برابر شرایط جدید همراه است.
وی با اشاره به همکاری با فراجای استان البرز، خاطرنشان کرد: در ماههای گذشته، روی برخی از موضوعات با همکاری فراجای استان البرز یک کار تحقیقاتی انجام شد که در نمونه آزمایشگاهی بسیار موفق و مورد تأیید واقع شد. اصل اساسی برای ما، پرهیز از خودکارسازی کامل تصمیمگیریهای حساس و حفظ حلقههای انسانی نظارت و کنترل است.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی با بیان تجربیات جهانی در این زمینه، افزود: سامانههای مجهز به هوش مصنوعی ممکن است بهدلیل سرعت پردازش بالا، واکنشهایی تولید کنند که از نظر انسانی غیرمنتظره باشد و این میتواند به چرخههای تشدید تنش منجر شود. از این رو، هرگونه پروژه با کاربردهای امنیتی، ملزم به طی مراحل دقیق ارزیابی ریسک و تأیید در سطوح عالی تصمیمگیری است.
نظام چندلایه کنترلی و نظارتی؛ راهکار مرکز برای جلوگیری از سوءاستفادهها
صندوقدار در پاسخ به پرسش چگونگی جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی، گفت: پاسخ ما در ایجاد یک نظام چندلایه کنترلی و نظارتی نهفته است.وی اولین لایه را دستورالعملهای داخلی سختگیرانه دانست و اظهار کرد: در مرحله تنظیم «دستورالعمل جامع اخلاقی و حقوقی پروژههای هوش مصنوعی» هستیم که پس از اتمام در شورای راهبردی مرکز به تصویب خواهد رسید. از آن پس، تمامی پژوهشگران مرکز و نمایندگان هوش مصنوعی در واحدها موظف به رعایت آن خواهند بود. این دستورالعمل، چهارچوبهای شفافسازی، مسئولیتپذیری و پاسخگویی را تبیین میکند.
دومین لایه را فرآیند ارزیابی ریسک پیش از اجرای پروژه عنوان کرد و افزود: هر پروژه در حوزههای حساس باید «گزارش ارزیابی ریسک و امنیت» را تهیه و به تأیید کارگروه ویژهای متشکل از متخصصان فنی، حقوقی و امنیتی برساند. این گزارش باید بهطور شفاف مشخص کند که چه دادههایی با چه سطح از حساسیتی جمعآوری میشوند، چه اقداماتی برای حفظ حریم خصوصی صورت گرفته، و در صورت بروز خطا، چه مکانیسمی برای پاسخگویی وجود دارد.
سومین لایه را نظارت مستمر حین اجرا برشمرد و خاطرنشان کرد: تمامی پروژههای حساس، موظف به ارائه گزارشهای دورهای به شورای راهبردی هستند و هرگونه انحراف از چهارچوبهای مصوب، بلافاصله پیگیری میشود. علاوه بر این، واحد نظارت و ارزیابی داخلی مرکز نیز بر روند اجرای پروژهها نظارت خواهد داشت.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی، در ادامه تشریح رویکردهای این مرکز، بر اهمیت همکاری با نهادهای ملی متولی بهعنوان چهارمین لایه نظام کنترلی و نظارتی تأکید کرد.
جهاددانشگاهی میتواند گروههای فعال در حوزه هوش مصنوعی را کنار هم جمع کند
صندوقدار با اشاره به تعامل نزدیک جهاددانشگاهی با نهادهای حاکمیتی و امنیتی کشور گفت: در بیشتر جلسات مرکز با برخی از مسئولان و در حاشیه بازدید از غرفههای جهاد دانشگاهی در نمایشگاههای مختلف، با اشاره به اقدامات خوب این نهاد در زمینه هوش مصنوعی، بر لزوم توسعه تیمهای تخصصی و بازاریابی محصولات تأکید شد.
وی افزود: مسئولان، جهاد دانشگاهی را نهادی میدانند که میتواند گروههای مختلف فعال در زمینه هوش مصنوعی را کنار هم جمع کرده و با ارتباط دادن آنها به یکدیگر، نتایج بسیار خوب و کاربردی برای رفع مشکلات کشور کسب کند.
رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: این تعامل، هم به شفافیت فعالیتهای ما میافزاید و هم اطمینان میدهد که پروژهها در چارچوب سیاستهای کلان امنیتی کشور پیش میروند.
صندوقدار در پایان با تأکید بر تعهد این مرکز به توسعه هوش مصنوعی مسئولانه، شفاف و انسانمحور، بیان کرد: ما بهخوبی آگاهیم که اعتماد عمومی به این فناوری، سرمایه اصلی توسعه پایدار آن است و این اعتماد، جز با پایبندی به اصول اخلاقی، مسئولیتپذیری و شفافیت کامل حاصل نخواهد شد. مسیر ما در این عرصه، با توکل بر خداوند متعال و پیروی از منویات رهبر فرزانه انقلاب، روشن و هموار است.
انتهای پیام
