برای بسیاری از مردم، مصرف این گیاهان فراتر از یک وعده غذایی بلکه یک آیین سلامتی است. یک شهروند در بازار محلی کرج در محدوده چهار راه دانشکده در گفت و گو با ایسنا گفت: ما هر سال منتظر فرا رسیدن اردیبهشت هستیم تا والک و شنگ به بازار بیاید. این گیاهان هدیه طبیعت زیبای کوهستان هستند. میدانیم برخلاف سبزیهای شهری، بدون کود و سم رشد کردهاند و البته قیمتهای خاص خود را دارند.
وی افزود: رنگ و بوی این گیاهان بخشی از هویت و ذات فرهنگ سنتی تغذیهای ما در بهار است و نمیتوان از وجود آنها صرف نظر کرد.
رنج کوهستان و تامین معیشت
فروشندگان، این کار را شغلی دشوار عنوان میکنند که با توجه به استقبال شهروندان ضروری است. یکی از فروشندگان محلی اظهار کرد: مردم از دیدن سبزیهای تمیز و متنوع این فصل لذت میبرند و برای بسیاری از آنها خرید سبزیهای کوهی یک سنت دیرینه است.
وی ادامه داد: ما برای چیدن این گیاهان صبح زود یا عصرها به ارتفاعات میرویم که ممکن است راه صعب العبور داشته باشد. خوب چیدن و فروختن این گیاهان یک منبع درآمد فصلی است.
این فروشنده در پاسخ به اینکه آیا در هنگام چیدن خود را به حفاظت از آنها موظف میدانند، گفت: اگر این گیاهان نباشند قطعا سالهای بعد بازاری نخواهیم داشت. امسال باران خوبی بارید و رویش این گیاهان هم بهتر بوده است اما چون بخشی از درآمد زندگیمان به آنها وابسته است، باید در چیدن آنها اندازه را رعایت کرد.
چالش حفظ و احیا، مرز میان بهرهبرداری و تخریب
آنچه که مشخص است به اعتقاد کارشناسان، مصرف سنتی این گیاهان به تنهایی ممکن است تهدید کننده نباشد، اما برداشت تجاری انبوه و روشهای غلط مثل برداشت ریشهای میتواند به حفظ و بقای این گیاهان آسیب بزند.
از این رو آموزش به برداشتکنندگان برای باقی گذاشتن بخشی از گلها جهت بذرپاشی و آگاهیبخشی به خریداران برای عدم استقبال از گیاهانی که با ریشه و خاک عرضه میشوند، میتواند در این زمینه به بقای این سنت و تداوم بخشندگی و پایداری البرز در اردیبهشتهای آینده کمک کند.
گیاهان خوراکی معروف البرز در اردیبهشت
فروشنده دیگری در بازار محلی کرج در مورد انواع گیاهان کوهی گفت: والک معروفترین گیاه بهاری البرز بهویژه در شمیرانات است که برای پخت برنج با نام والکپلو استفاده میشود و طعمی شبیه به سیر و پیاز دارد. کنگر هم گیاهی خاردار است که پس از پاک کردن، در تهیه خورش کنگر یا به صورت مخلوطی با ماست مصرف میشود.
وی ادامه داد: ریواس با ساقههای ترش و آبدار هم به صورت خام و هم در خورش و شربت استفاده میشود و شنگ گیاهی با برگهای باریک که معمولاً به صورت خام با سرکه و نمک یا در آش استفاده میشود.
این فروشنده بیان کرد: غازیاغی گیاهی که بیشتر در پخت آش، کوکو و یا به عنوان سبزی پلو استفاده میشود و تره کوهی که طعمی تندتر از تره معمولی دارد و در انواع آش و نانهای محلی به کار میرود. پیچک نوعی پیازچه وحشی که در مناطق مرتفع البرز میروید و عطر بسیار قوی دارد.
این فروشنده افزود: زمان فراوانی این گیاهان از اواسط فروردین تا اواخر اردیبهشت است و توسط بومیان چیده شده و در حاشیه جادههای کوهستانی مانند جاده چالوس و هراز یا بازارهای سنتی به فروش میرسند.
احترام به برکت کوهستان
البرزی یکی از خریداران است او در این باره گفت: این گیاهان اگر چیده میشوند، نباید دور ریخته شوند، این گیاهان برکت کوهستان و طبیعت بینظیر ما هستند و فقط یک سبزی ساده نیستند. اگر این سبزیها را میچینیم و یا میخریم ، باید به اندازه نیاز باشد و از فروشندهای بخریم که گیاه را با ریشه از خاک بیرون نکشیده است.
صالحی یک زن خانوار در حالی که کیسهای از این سبزیجات را در دست دارد، گفت: طعم ریواس و کنگر محلی ما بینظیر است، اما چون این سبزیها خاص هستند، به نظرم باید فرهنگی ایجاد شود که مردم به بودن همیشگی آنها هم فکر کنند و محلهای رویش آنها تخریب نشود.
رجب زاده فروشنده کهنسالی است، وی گفت: در گذشته فقط بومیها میدانستند که کجا و چطور این سبزیها را بچینند؛ یعنی باید ساقه را برید و ریشه را در خاک گذاشت تا سال بعد دوباره سبز شود. اما هستند افرادی ناوارد بوده و گیاه را از ریشه درمیآورند.
وی تاکید کرد: کوه سفره پر برکت ما است ما باید طوری بچینیم که برای بچههایمان هم بماند. وجود گل یا ریشه همراه با گیاه مثل والک یا پیاز کوهی، نشانه مرغوبیت نیست، بلکه نشانه تخریب محل رویش آنها است.
وضعیت ذخیرهگاههای گیاهی استان را چگونه است؟
حمزه مشایخی رئیس اداره حفاظت و مدیریت زیستگاههای محیط زیست استان البرز در پاسخ به این سوال و ارزیابی وضعیت کنونی و گونههای در خطر گفت: از میان ۹۵۰ گونه رستنی که در استان البرز شناسایی شدهاند (۱۱ درصد گونههای کشور)، تعداد ۲۱۲ گونه گیاهان دارویی،۱۶ گونه گیاهان انحصاری و ۱۴۰ گونه گیاهان در معرض انقراض و خطر و آسیبپذیری گزارش شدهاند.
وی افزود: گونههایی چون ریواس، کنگر و والک توسط افراد سودجو و به شکل گسترده از سطح مراتع و کوهها چیده شده و برای فروش عرضه میشوند.
مشایخی با اشاره به تاثیر برداشت غیر اصولی بر چرخه زیستی، ادامه داد: برداشت بیرویه و غیراصولی گیاهان دارویی نهتنها تنوع زیستی را به خطر انداخته، بلکه موجب کاهش چشمگیر جمعیت گونههای بومی و قرار گرفتن برخی از آنها در فهرست گونههای در معرض انقراض شده است، ضمن اینکه با تخریب و کاهش منبع غذایی برای جانوران گیاه خوار، بقای آنها و چرخه حیات را تهدید میکنند.
خلاءهای قانونی و بازدارندگی
وی در خصوص اینکه آیا قوانین فعلی و جریمههای تعیین شده برای برداشت تجاری و انبوه گیاهان بومی، بازدارندگی کافی را دارند، مطرح کرد: برداشت گیاهان مرتعی باید براساس ضوابط قانونی ابلاغشده انجام گیرد. مطابق ماده ۲۵ مکرر قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز (مصوب ۱۴۰۰)، برداشت غیرمجاز محصولات فرعی جنگلی و مرتعی، حمل، خرید، فروش یا نگهداری آنها، جرم محسوب شده و با متخلفان بهشدت برخورد قانونی خواهد شد.
مشایخی خاطرنشان کرد: بر اساس قانون شکار و صید نیز هر گونه تخریب، بوته کنی و چرای غیر مجاز دام در مراتع در داخل مناطق چهار گانه ممنوع و مستوجب جریمه و تعقیب کیفری است.
رئیس اداره حفاظت و مدیریت زیستگاههای محیط زیست استان البرز، تصریح کرد: در استان البرز عملیات بیولوژی، کپه کاری، بذرکاری، مدیریت چرا در مراتع و مبارزه با آفات بیماری گیاهی برای مقابله با انقراض گیاهان با همکاری منابع طبیعی انجام شده است و گشتها و پایشهای مشترک به صورت ثابت و سیار بین محیط زیست و منابع طبیعی جهت حفاظت از رویشگاههای طبیعی صورت میگیرد.
وی ادامه داد: همچنین با وجود عرصه های حساس منطقه حفاظت شده البرز مرکزی که به میزان ۶۴ هزار هکتار از این منطقه درشهرستان کرج واقع شده است تعداد چهار پاسگاه و نیروهای حفاظتی بطور شبانه روزی و یک واحد محیط بانی بهصورت فصلی عرصه های منطقه حفاظت شده را رصد و کنترل میکنند.
تفاوت برداشت معیشتی و سودجویی تجاری
مشایخی در پاسخ به اینکه مرز بین برداشت سنتی و محدود جوامع محلی با بهرهبرداری تجاری و مخرب کجاست، گفت: برداشتهای سنتی و محدود گیاهان خوراکی و دارویی مراتع در سالهای اخیر از یک فعالیت محدود و معیشتی، به رفتاری گسترده و تجاری تبدیل شده است. زمانی که سرعت برداشت از سرعت رشد و تکثیر گیاهان بیشتر شود، ذخایر طبیعی به تدریج کاهش یافته و این روند میتواند ساختار زیستی اکوسیستمهای طبیعی را دچار تغییر کند.
وی یادآور شد: افزایش جمعیت بهرهبرداران روستایی و عشایری در کنار گسترش تقاضا برای گیاهان دارویی و خوراکی موجب شده تا برداشت گونههایی مانند کنگر، ریواس و گیاهای دارویی و صنعتی نیز از حالت مصرف محلی خارج شده و به برداشتهای وسیع و بازارمحور تبدیل شود.
نقش آموزش و جایگزینهای اقتصادی
وی با تاکید بر آموزش جوامع محلی و تبدیل این تهدید به یک فرصت اقتصادی پایدار، افزود: آموزش جوامع محلی در زمینه حفاظت مشارکتی وتوسعه پایدار و بیان حفظ مناطق و منابع طبیعی با توصیه و تاکید بر منافع ناشی از توسعه اکوتوریسم و طبیعت گردی در این زمینه موثر است. ضمن اینکه کشت گیاهان دارویی و تولید فراوردههای آن میتواند بهعنوان یک ضرورت ملی در چارچوب یک برنامه مشخص و جامع، خودکفایی دارویی، اشتغال و توسعه بخش کشاورزی را به دنبال داشته و عامل مهمی برای ارزآوری کشور باشد.
رئیس اداره حفاظت و مدیریت زیستگاههای محیط زیست استان البرز، تصریح کرد: ترویج این امر باید از طریق وزارت جهاد کشاورزی مورد پیگیری قرار گیرد.
مسئولیت اجتماعی شهروندان و گردشگران
مشایخی گفت: چیدن گیاهان و سبزیهای کوهی و صحرایی، تفاوتی با بریدن درختان جنگلی ندارد و به همان میزان و شاید بیشتر موجب فقر پوشش گیاهی و فرسایش خاک و افزایش وقوع سیل و رانش در عرصههای طبیعی میشود.
وی افزود: مردم محلی و کوهنوردان و بعضاً سایر افرادی که ملاحظهکارتر هستند فقط بخش هوایی گیاه، برگ و ساقه و گل را میچینند و میپندارند که این کار زیانی در پی ندارد. اما، واقعیت این است که حتی این کار هم موجب اختلال جدی در رشد و زادآوری گیاه میشود. از طرفی فرسایش را نیز در پی خواهد داشت.
مشایخی یادآور شد: با توجه به کمبود نیروهای حفاظتی در منابع طبیعی و همچنین محیط زیست این امر نیازمند همکاری سایر شهروندان مسئولیت پذیر بوده که در مواقع ضروری میتوانند ضمن اطلاع به پاسگاههای محیط بانی مستقر در مناطق حفاظت شده از طریق سامانههای ۱۵۰۴ منابع طبیعی و ۱۵۴۰ سازمان حفاظت محیط زیست موارد را مورد پیگیری قرار دهند.
انتهای پیام
