امروز رباط شرف نمونهای زنده از معماری ایرانی اسلامی است. آجرکاریها، تزئینات گچبری و طراحی دقیق آن، هر یک روایتگر بخشی از تاریخ، فرهنگ و ذوق ایرانیاند. این بنا در حاشیه جاده قدیم نیشابور–سرخس و روستای شورلق قرار دارد و به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار میراث فرهنگی کشور شناخته میشود؛ سازهای که تلفیق خاصی از استحکام نظامی و زیبایی هنری را به نمایش میگذارد.
یک باستانشناس و پژوهشگر حوزه معماری تاریخی، رباط شرف را یکی از نمونههای شاخص معماری دوران سلجوقی دانست و گفت: این بنای تاریخی در عین حال که از بیرون ظاهری مستحکم و دفاعی دارد، در فضای داخلی ویژگیهایی شبیه به یک کاخ مجلل را به نمایش میگذارد.
ابوالفضل زاهدی، در گفت و گو با ایسنا با اشاره به ویژگیهای معماری این اثر افزود: رباط شرف از دور بیشتر شبیه یک قلعه به نظر میرسد. دیوارهای بلند و برجهای پیرامونی، حس امنیت و استحکام را القا میکنند، اما با ورود به بنا، فضای داخلی کاملاً متفاوت است و مخاطب با مجموعهای از تزئینات، فضاهای معماری منظم و ساختاری روبهرو میشود که بیشتر یادآور یک کاخ است.
وی خاطرنشان کرد: این ترکیب نشان میدهد معماران سلجوقی تلاش کردهاند همزمان به نیازهای امنیتی و رفاهی کاروانها پاسخ دهند.
زاهدی در ادامه با اشاره به پیشینه تاریخی این بنا اظهار کرد: بررسی کتیبههای موجود نشان میدهد که ریشههای رباط شرف به اوایل سده ششم هجری قمری و حدود سال ۵۰۸ هجری بازمیگردد. با این حال، شواهد نشان میدهد که پیش از بنای فعلی نیز کاروانسرای قدیمیتری در این محل وجود داشته که بقایای آن هنوز در بخش جنوبشرقی مجموعه و روبهروی ایوان ورودی دیده میشود و احتمالاً مربوط به قرون اولیه اسلامی است.
این پژوهشگر حوزه معماری تاریخی افزود: بر اساس نظر آندره گدار معمار و باستانشناس فرانسوی، این بنا در سال ۵۴۸ هجری قمری و در جریان حمله ترکان آغوز آسیب جدی دید، اما به دلیل موقعیت مهم آن در مسیر جاده ابریشم، یک سال بعد یعنی در سال ۵۴۹ هجری قمری، با هزینه شخصی شرفالدین ابوطاهر بن سعدالدین علی القمی بازسازی شد. او از چهرههای سیاسی دوره سلجوقی و از نزدیکان دربار سلطان سنجر بود و مدتی نیز حکومت مرو را برعهده داشت.
زاهدی، بیان کرد: بنایی که امروز از رباط شرف باقی مانده، نمونهای از اوج هنر و مهندسی دوره سلجوقی است و نشان میدهد بانی آن با نگاه دقیق و امکانات مالی قابل توجه، اثری ماندگار ایجاد کرده است.
مهمترین ویژگیهای رباط شرف
وی یکی از مهمترین ویژگیهای رباط شرف را تفاوت آن با دیگر کاروانسراهای دوره سلجوقی عنوان کرد و گفت: این بنا با ابعاد ۱۰۹ متر طول و ۶۳ متر عرض، از نظر طراحی فضایی با بسیاری از کاروانسراهای همدوره خود تفاوت دارد. برخلاف الگوی رایج یک حیاط مرکزی، رباط شرف دارای دو صحن مجزا است که هر کدام کارکرد مشخصی دارند.
این باستانشناس توضیح داد: صحن نخست به شکل مستطیل طراحی شده و در دو سوی ورودی آن، تالارهای باریک و بلندی برای استقرار نگهبانان و خدمه در نظر گرفته شده است. در دو سوی دیگر این حیاط نیز ایوانهایی ساخته شده که به دیوارهای بیرونی راه دارند و هر یک شامل دو اتاق هستند.
وی ادامه داد: پس از این بخش، دالانی با سردری بلند، بازدید کننده را به حیاط دوم هدایت میکند. این دالان دو مسیر فرعی نیز دارد که یکی به مسجد و دیگری به تالاری مستطیل شکل منتهی میشود. حیاط دوم به شکل مربع طراحی شده و در مرکز آن حوض بزرگی قرار دارد. در انتهای این حیاط، ایوان اصلی بنا دیده میشود و پشت آن نیز فضایی چهارگوش با سه در ساخته شده است. روبهروی این ایوان، شاهنشین مجموعه قرار دارد که به احتمال محل استقرار و پذیرایی از افراد صاحب منصب بوده است.
زاهدی، درباره ساختار و ویژگیهای رباط شرف گفت: طرح داخلی این کاروانسرای تاریخی نشان دهنده برنامهریزی دقیق برای پذیرش مسافران با شرایط گوناگون است. در سمت راست شاهنشین، اصطبل و در سمت چپ، اتاقهای خصوصی و حیاطهای اختصاصی برای مهمانان ویژه تعبیه شده است.
زاهدی در توضیح بخش مذهبی این بنا افزود: وجود دو مسجد در رباط شرف از نکات قابل توجه آن است. یکی از مساجد در سمت چپ دالان ورودی به حیاط اول قرار دارد و دو ورودی به دالان دارد. مسجد دوم نیز در سمت چپ دالان ورودی به حیاط دوم قرار گرفته و دارای دو محراب است. این مساجد با کتیبههای گچی و گلی تزئین شدهاند که از برجستهترین نمونههای هنر گچبری در سده ششم هجری به شمار میروند.
وی ادامه داد: بنای رباط شرف دارای شش برج است؛ چهار برج هشتضلعی در حیاط دوم و دو برج دیگر در حیاط اول قرار دارند. محور اصلی بنا از جنوبشرقی به شمال غربی امتداد دارد که نشان میدهد معمار در طراحی، جهت قبله را با دقت تمام لحاظ کرده است. در این راستا، سردر ورودی حیاط دوم، ایوان و شاهنشین همراستا با قبله ساخته شدهاند.
زاهدی درباره ارزش هنری این اثر تاریخی نیز تصریح کرد: آنچه رباط شرف را از دیگر کاروانسراهای دوره سلجوقی متمایز میکند، هنر آجرچینی و گچبریهای زیبای آن است. در حالی که در بسیاری از کاروانسراها آجرچینی ساده و تکراری دیده میشود، در رباط شرف تقریباً تمامی دیوارها، گنبدها و طاقها با طرحهای پیچیده و هندسی تزئین شدهاند. گچبریهای کتیبههای محرابهای دو نمازخانه نیز از شاهکارهای هنر ایرانی در قرن ششم هجری محسوب میشوند.
این پژوهشگر آثار تاریخی خاطرنشان کرد: رباط شرف در بیستم خردادماه سال ۱۳۲۱ با شماره ۳۵۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و یکی از کهنترین بناهای ملی کشور است.
انتهای پیام
