همزمان با ۲۵ اردیبهشت، روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی، مسئله حفظ و تقویت زبان فارسی در برابر تغییرات گسترده فضای مجازی و رواج واژههای بیگانه بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در سالهای اخیر، شبکههای اجتماعی علاوه بر ایجاد شیوههای تازه ارتباطی، تأثیر قابل توجهی بر ساختار و واژگان زبان فارسی گذاشتهاند؛ موضوعی که نگرانی بسیاری از کارشناسان زبان و ادبیات فارسی را به همراه داشته است.
در همین راستا و در گفتوگو با زیبا اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید رجایی تهران، به بررسی نقش فردوسی در حفظ هویت و زبان فارسی، تهدیدهای نوظهور علیه این زبان در فضای مجازی و راهکارهای تقویت ارتباط نسل جوان با ادبیات کلاسیک پرداختیم. که در ادامه متن آن را میخوانیم:
زیبا اسماعیلی در خصوص نقش فردوسی در حفظ و تداوم زبان فارسی اظهار کرد: فردوسی یکی از شخصیتهای بسیار تأثیرگذار در تداوم فرهنگی ماست؛ این تداوم فرهنگی باعث زنده ماندن زبان شده و در واقع، تداوم زبان از طریق ادبیات و فرهنگ اتفاق افتاده است.
استاد دانشگاه شهید رجایی ادبیات و آثار ادبی را اهرمی برای حفظ زبان فارسی دانست و گفت: یکی از مهمترین نکاتی که در مورد زبان و پاسداشت آن مطرح میشود، این است که ادبیات و آثار ادبی میتوانند مانند اهرمی برای حفظ زبان عمل کنند؛ کاری که فردوسی در قرن چهارم انجام داد، دقیقاً همین بود.
وی تصریح کرد: فردوسی به نوعی هویت ایرانی را بازسازی کرد؛ او وقتی شاهنامه را نوشت، در واقع هویت ایرانی را که در معرض تهاجم فرهنگی آن روزگار بود، احیا کرد که این اثر، نقش مهمی در مقاومت فرهنگی جامعه آن زمان داشت.
اسماعیلی در خصوص نقش فردوسی در فرهنگ ایرانی افزود: فردوسی فرهنگ ایرانی پیش از اسلام را به دوره اسلامی منتقل کرد؛ اگر تلاشهای فردوسی نبود، شاید پیوند میان فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و امروز وجود نداشت.
این استاد ادبیات در خصوص نقش شاهنامه در فرهنگ ایرانی اظهار کرد: او با آفرینش شاهنامه توانست فرهنگ ایرانی را به دوره اسلامی متصل کند و اگر امروز این همه جلوه از فرهنگ ایرانی در فرهنگ ما دیده میشود، به خاطر کار بزرگ فردوسی است.
وی افزود: فردوسی با خدمت به هویت و فرهنگ ایرانی، ساختارهای زبانی را تثبیت کرد و تداوم زبان از طریق ادبیات اتفاق افتاد؛ ابتدا بخشهای فرهنگی احیا شد و بعد واژگان و ساختارهای زبانی تثبیت شدند و همه اینها به حفظ زبان فارسی منجر شد.
اسماعیلی شبکههای اجتماعی را یکی از تهدیدات مهم برای زبان فارسی دانست و گفت: یکی از مهمترین مسائل امروز، شبکههای اجتماعی است؛ در گذشته، تهاجم از بیرون کشور اتفاق میافتاد و مقابله با آن آسانتر بود؛ اما امروز تهاجم، پنهان و نرم است و به همین ترتیب، مقابله با آن سختتر.
استاد دانشگاه شهید رجائی تصریح کرد: شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و فیسبوک، چون بر پایه زبان انگلیسی تعریف شدهاند، به طور طبیعی توجه مخاطب را به محتواهای مبتنی بر زبانهای خارجی، بهویژه انگلیسی، جلب میکنند که این مسئله، رقابت را برای زبان فارسی در این فضاها دشوار میکند.
وی در خصوص وجود فارسی غیر رسمی در شبکههای اجتماعی اظهار کرد: در فضای مجازی و حتی شبکههای ایرانی، پدیدهای به نام «فارسی غیررسمی» دیده میشود؛ در این نوع نوشتار، املای کلمات شکسته شده و ساختارهای زبانی نیز آسیب میبینند و اشتباهات متداول میشود.
اسماعیلی افزود: برای فارسی مجازی، هنوز استاندارد رسمی تدوین نشده و نهاد مشخصی هم آن را به رسمیت نشناخته است؛ ما برای فارسی معیار استاندارد داریم اما، برای فضای مجازی چنین استانداردی وجود نداشته و نظارتی هم برآن وجود ندارد.
این استاد ادبیات در خصوص آسیبهای تاثیرگذار بر زبان فارسی افزود: علاوه بر فارسی مجازی، مهاجرت نخبگان زبان و ادبیات فارسی، شاعران و نویسندگان، باعث کاهش تولید محتوای عمیق در این حوزه شده است؛ همه این عوامل دست به دست هم دادهاند تا فضای آشفتهای در شبکههای مجازی شکل گرفته که به ساختار زبانی ما آسیب میزند.
وی با بیان اینکه یکی از مشکلاتی که امروز در شبکههای اجتماعی دیده میشود، رواج واژههای بیگانه است، گفت: این مسئله را میتوان در چند سطح بررسی کرد. در یک سطح، ورود واژههایی مطرح است که اساساً بیگانه محسوب میشوند؛ برای مثال به جای «پسندیدن» از واژه «لایک» استفاده میشود. با گذشت زمان، واژههای فارسی مانند «پسندیدن»، «دوست داشتن» یا «مورد پذیرش بودن» بخشی از ظرافت و کارکرد دقیق خود را از دست میدهند.
اسماعیلی افزود: تهدید بزرگتر در سطح ساختار زبانی رخ میدهد؛ برای نمونه عباراتی مانند «صبح چت کردیم» یا «این پست رو شیر کن»، توسط کاربران به کار میرود. چنین کاربردهایی در سطح ساختاری، زبان را دچار آمیختگی میکند.
استاد ادبیات دانشگاه شهید رجائی این تهدیدات را محدود به فضای مجازی ندانست و گفت: اهمیت این مسئله تنها به فضای مجازی محدود نمیشود؛ مشکل زمانی جدیتر میشود که این واژهها و ساختارها از فضای مجازی به زبان روزمره مردم، گفتار روزانه و حتی نوشتهها و متون عمومی راه پیدا میکنند؛ اگر این روند نادیده گرفته شود و برای آن سیاستگذاری مناسبی صورت نگیرد، در نهایت با زبانی آمیخته مواجه خواهیم شد.
وی افزود: لازم است برای این مسئله، تمهیداتی اندیشیده شود؛ از جمله اینکه نسل جوان با توجه به سلیقه و ذوق امروز خود، مورد توجه قرار گیرد. در حوزه فرهنگ نمیتوان چیزی را تحمیل کرد، بلکه باید با تولید محتوای متناسب با زمانه و تقویت ساختارهای فرهنگی، شرایطی فراهم کرد که زبان فارسی برای جوانان و نوجوانان جذاب و پذیرفتنی باشد.
اسماعیلی در خصوص ارتباط نسل جوان با شاهنامه و متون کلاسیک فارسی گفت: ما آثار ادبی بسیار فاخری مثل شاهنامه، مثنوی، گلستان و بوستان سعدی داریم؛ اینها آثار ارزشمند و بزرگی هستند اما، روایتهای خطی و بلند دارند و برای لذت بردن از آنها، مخاطب باید آماده باشد، متمرکز باشد و زمان کافی داشته باشد.
این استاد ادبیات تصریح کرد: نسل امروز به دلیل سیطره فضای مجازی، بازیهای رایانهای، فیلمها و ویدئوهای کوتاه، دائماً با سرگرمیهایی مواجه است که تمرکز را از او میگیرد؛ برای اینکه او را با آثاری مثل شاهنامه آشتی بدهیم، نیاز به برنامهریزی خوب در بخش سینما و تولیدات فرهنگی داریم.
وی در خصوص این راهکارها ادامه داد: در سالهای گذشته، آثاری مثل ارباب حلقهها و هری پاتر موفق بودهاند، چون از مضامینی استفاده کردهاند که در حماسهها و اسطورههای ما هم وجود داشته است اما، آنها را به شکل امروزی و با جذابیتهای بصری ارائه کردهاند؛ اگر ما هم بتوانیم فیلم، بازی رایانهای، انیمیشن یا حتی محتوای کوتاه برای شبکههای اجتماعی بر اساس داستانهای شاهنامه و آثار مهم خودمان بسازیم، قطعاً اثرگذار خواهد بود.
اسماعیلی حمایت نهادهای مربوطه را امری مهم دانست و گفت: این کارها باید مورد تشویق قرار گیرند؛ وقتی کارهای خلاقانهای در جامعه انجام میشود، باید توسط نهادهای بالادستی حمایت و تشویق شود تا برای دیگران هم انگیزه ایجاد کند؛دمثلاً اگر جوانانی تئاتر خیابانی بر مبنای شاهنامه اجرا میکنند یا داستانهای شاهنامه را با موسیقیهای جوانپسند ارائه میدهند، باید تشویق شوند تا دیگران هم وارد این عرصه شوند.
استاد دانشگاه شهید رجائی در خصوص نقش دانشگاهها در تقویت زبان فارسی بین جوانان اظهار کرد: یکی از مهمترین کارهایی که در مراکز آموزشی باید انجام شود، تغییر رویکرد در آموزش و تدریس زبان و ادبیات فارسی است. وقتی زبان و ادبیات فارسی را مطرح میکنیم، باید با توجه به وضعیت امروز دانشآموزان و دانشجویان، رویکرد آموزش را تغییر دهیم.
وی با اشاره به ظرفیت دانشگاهها افزود: ما در دانشگاهها، ظرفیت قابل توجهی در این زمینه داشته و دانشجویان خوبی داریم که در حوزههای فرهنگی فعالاند؛ اگر آنها را در گروهها و دستهها سازماندهی کنیم و به سمت تولید محتوای فرهنگی ببریم، اتفاق بزرگی رخ میدهد.
اسماعیلی تصریح کرد: اگر نهادهای فرهنگی دانشگاه در این زمینه فعال شوند و تولید محتوای بصری مثل فیلم کوتاه، انیمیشن و دیگر تولیدات را به عنوان یکی از رویکردهای اصلی خود قرار دهند، دانشگاه میتواند هر روز بیشتر در حفظ و تقویت زبان فارسی اثرگذار باشد؛ میتوانیم با این کار حتی ساختارهای کهنه و قدیمی زبان فارسی را احیا کرده و اگر آموزش را به سمت استفاده از فناوری ببریم، قطعاً میتوانیم تغییر قابل توجهی در این زمینه ایجاد کنیم.
این استاد ادبیات در خصوص نقش رسانه ملی در ترویج فرهنگ ایرانی گفت: صداوسیما هنوز یکی از مهمترین نهادها در زمینه زبان و فرهنگ ایرانی است؛ صداوسیما هم باید به سمت ترویج فعال فرهنگ ایرانی و زبان فارسی حرکت کند و برنامههایش را به گونهای ارائه دهد که برای نسل جوان هم جذاب باشد.
وی در خصوص تدوین و اجرای سیاست زبانی در فضای وب گفت: ما در فضای رسمی، نوشتهها را بر اساس معیارهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر میکنیم، اما در فضای وب چنین سیاست زبانی نداریم؛ اگر با همکاری نهادهایی مثل فرهنگستان، سیاست زبانی در فضای وب تدوین و اجرا شود و اجرای آن مورد نظارت قرار بگیرد، بسیاری از تهدیدهایی که از جانب فضای مجازی به زبان فارسی وارد میشود، کنترل و اصلاح میشود.
انتهای پیام
