به گزارش ایسنا، اقتصاد دانشبنیان در سالهای اخیر به یکی از ارکان اصلی تحول ساختار اقتصادی کشورها تبدیل شده و نقش مهمی در افزایش بهرهوری، ارتقای پیچیدگی صنعتی و خلق ارزش افزوده ایفا میکند. در این میان، شناخت دقیق حوزههای مختلف فناوری و بررسی عملکرد آنها در شاخصهای اقتصادی و نوآورانه، پیشنیاز طراحی سیاستهای مؤثر برای توسعه زیستبوم دانشبنیان به شمار میرود. تحلیل دستههای فناوری این امکان را فراهم میکند تا ظرفیتها، مزیتهای نسبی و چالشهای هر حوزه شناسایی شده و مسیرهای بهینه برای سرمایهگذاری، حمایتهای مالی و توسعه بازار مشخص شود.
بررسی ساختار فعالیت شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد توزیع فعالیتها و خلق ارزش در میان حوزههای مختلف فناوری یکسان نیست و برخی بخشها سهم پررنگتری در شکلدهی به اقتصاد دانشبنیان دارند. در این میان، حوزههایی مانند برق و الکترونیک، مواد شیمیایی و پلیمری پیشرفته، ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته و فناوری اطلاعات از مهمترین پیشرانهای این زیستبوم محسوب میشوند. هر یک از این حوزهها در شاخصهایی مانند تعداد شرکتها، اشتغال، درآمد، صادرات و جذب منابع مالی جایگاه متفاوتی دارند که بیانگر تفاوت در سطح بلوغ فناوری، ساختار بازار و الگوی تأمین مالی آنها است.
از سوی دیگر، بررسی شاخصهای کلیدی اقتصاد دانشبنیان نشان میدهد که برخی حوزههای فناورانه سخت، بهویژه صنایع مبتنی بر مواد پیشرفته، تجهیزات صنعتی و الکترونیک، نقش محوریتری در خلق ارزش اقتصادی و توسعه صنعتی دارند. در مقابل، برخی حوزهها مانند صنایع خلاق، خدمات تجاریسازی یا تجهیزات پزشکی هنوز سهم محدودتری در شاخصهای اقتصادی دارند و نیازمند توسعه زیرساختها، افزایش سرمایهگذاری و گسترش بازارهای داخلی و خارجی هستند.
در این میان، حوزه دارو و فرآوردههای حوزه تشخیص و درمان نیز بهعنوان یکی از بخشهای مهم اقتصاد دانشبنیان، طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی را تجربه کرده و با افزایش تعداد شرکتها، توسعه زیرحوزههای فناورانه و رشد صادرات، به تدریج جایگاه مهمی در زنجیره ارزش اقتصاد سلامت پیدا کرده است. بررسی روند فعالیت شرکتهای این حوزه و تحلیل زیرزیستبومهای آن میتواند تصویری روشن از ظرفیتهای فناورانه و فرصتهای توسعهای این بخش ارائه دهد.
بر همین اساس، این گزارش با هدف واکاوی دستههای فناوری در زیستبوم شرکتهای دانشبنیان، به بررسی وضعیت شاخصهای کلیدی اقتصادی، ساختار فعالیت شرکتها، روند رشد درآمدی و جایگاه صادراتی برخی از حوزههای فناورانه میپردازد. نتایج این تحلیل میتواند مبنایی برای سیاستگذاری دقیقتر و تقویت پیشرانهای اصلی اقتصاد دانشبنیان در کشور فراهم آورد.
حوزه ماشینآلات رتبه اول اشتغال و پلیمر رتبه اول میزان درآمد
شناخت دقیق حوزههای مختلف فناوری نقشی حیاتی در سیاستگذاری و تصمیم گیریهای راهبردی دارد. پیشرفت همپای بخشهای مختلف فناوری و خوشهسازی صنعتی در هر حوزه میتواند به افزایش سهم اقتصادی دانشبنیان در تولید ناخالص داخلی و ارتقای پیچیدگی صنایع منجر شود.
برق و الکترونیک رتبه اول جذب بیشترین تعداد شرکتهای دانشبنیان را دارد، ولی حوزه ماشین آلات و تجهیزات رتبه اول در میزان اشتغال به خود اختصاص داده است. مواد شیمیایی و پلیمری رتبه اول در میزان درآمد و حوزه دارو و درمان رتبه اول در سرانه وام دارد.
مقایسه وضعیت دستههای فناوری بر اساس جدول زیر نشان میدهد با وجود آنکه بیشترین تعداد شرکتهای دانشبنیان در حوزههای برق و نرمافزار هستند، بخش ماشینآلات و تجهیزات با ۲۷ درصد و نرمافزار با ۲۳ درصد، بیشترین سهم اشتغال را دارند. پردرآمدترین بخشها به ترتیب مواد شیمیایی و پلیمری با ۳۰ درصـد و نرمافزار با ۲۳ درصد هستند. همچنین سودآورترین حوزهها شامل مواد شیمیایی و پلیمری، ماشینآلات و تجهیزات، نرمافزار و برق و الکترونیک است که هر کدام بیش از ۱۰ درصد از کل دارایی و درآمد سالانه را دارند.
مقایسه نسبت وام به درآمد نشان میدهد که بخش نرمافزار با ۱۱ درصد کمترین و بخش صنایع خلاق با ۵۸ درصد بیشترین سهم را دارند. این نسبتها نشان دهنده تفاوت در نیاز به سرمایه و الگوهای تأمین مالی در بخشهای مختلف است.
| حوزه | تعدادشرکت | صادرات(میلیاردریال) |
| برق و الکترونیک | ۲۲۵۷ | ۱۸۸ |
| ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته | ۲۱۲۹ | ۸۶ |
| مواد شیمیایی و پلیمری پیشرفته | ۱۵۶۴ | ۲۲۵۲ |
| دارووفرآوردههایحوزهپیشرفتهودرمان | ۵۷۵ | ۸۶ |
| فناوریزیستی،کشاورزیوصنایع غذایی | ۴۹۷ | ۵۹ |
| خدمات تجاریسازی | ۴۸۳ | ۱ |
| تجهیزات پزشکی | ۳۹۴ | ۱۲ |
| صنایع خلاق و علوم انسانی | ۷۲ | ۰ |
| نرمافزار و فناوری اطلاعات | ۲۱۳۷ | ۶ |
بررسی شاخصهای کلیدی اقتصاد دانشبنیان نشان میدهد توزیع فعالیتها در میان دستههای مختلف فناوری یکسان نیست و برخی حوزهها نقش پررنگتری در شکلدهی به این بخش از اقتصاد دارند. بر اساس دادههای ارائهشده، حوزه «مواد شیمیایی و پلیمری پیشرفته» سهم قابل توجهی از شاخصهای اصلی را به خود اختصاص داده و در بسیاری از مؤلفهها از جمله درآمد، صادرات و میزان دریافت وام در جایگاه بالایی قرار دارد. این موضوع نشان میدهد که صنایع مبتنی بر مواد پیشرفته یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد دانشبنیان به شمار میروند.
در کنار آن، حوزه «ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته» نیز سهم بالایی در شاخصهایی مانند دارایی، صادرات و دریافت تسهیلات دارد و از نظر حجم فعالیت اقتصادی در میان بخشهای پیشرو قرار گرفته است. این روند حاکی از آن است که صنایع تولیدی با فناوری پیشرفته همچنان یکی از ارکان مهم توسعه اقتصاد دانشبنیان محسوب میشوند.
در بخش فناوری اطلاعات نیز با وجود سهم بالای شرکتها و نیروی انسانی، تمرکز اصلی بر تولید خدمات و نرمافزار بوده و سهم این حوزه در برخی شاخصهای مالی مانند صادرات یا ضمانتنامهها نسبت به برخی صنایع دیگر کمتر دیده میشود. این تفاوت میتواند نشاندهنده ماهیت متفاوت کسبوکارهای دیجیتال در مقایسه با صنایع سختافزاری و تولیدی باشد.
در مقابل، برخی حوزهها مانند «صنایع خلاق و علوم انسانی» یا «تجهیزات پزشکی» سهم بسیار محدودی در بسیاری از شاخصها دارند که بیانگر ظرفیتهای کمتر توسعهیافته در این بخشها است. کارشناسان معتقدند تقویت سیاستهای حمایتی، توسعه بازار و تسهیل دسترسی به منابع مالی میتواند به رشد این حوزهها کمک کند.
در مجموع، تصویر کلی دادهها نشان میدهد که اقتصاد دانشبنیان بیش از همه بر صنایع شیمیایی پیشرفته، ماشینآلات صنعتی و تا حدی فناوری اطلاعات تکیه دارد. استمرار رشد این بخشها و در عین حال تقویت حوزههای کمتر فعال میتواند به متوازنتر شدن ساختار اقتصاد دانشبنیان در سالهای آینده منجر شود.
تکیه دانشبنیانها بر حوزه فناورانه سخت
بر اساس دادههای مربوط به رتبهبندی شاخصهای کلیدی اقتصاد دانشبنیان، حوزههای مختلف فناوری از نظر عملکرد در شاخصهایی همچون شرکت، کارکنان، درآمد، صادرات، دارایی، تسهیلات و ضمانتنامه تفاوت محسوسی با یکدیگر دارند، به گونهای که در صدر این رتبهبندی، «فناوری برق و الکترونیک» قرار گرفته است که در تقریباً تمامی شاخصها جایگاه برتر (رتبه ۱ تا ۴) را به خود اختصاص داده و پیشروترین بخش اقتصاد دانشبنیان کشور محسوب میشود. این امر نشاندهنده گستردگی فعالیت شرکتهای این حوزه و تأثیر مستقیم آنها بر اشتغال، درآمد و تولید دانش فنی است.
پس از آن، «مواد شیمیایی و پلیمری پیشرفته» در رتبههای دوم تا سوم بیشتر شاخصها قرار دارد و از نظر صادرات و درآمد، عملکردی نزدیک به بخش برق و الکترونیک دارد. دادهها حاکی از آن هستند که این دو حوزه بیشترین سهم را در ایجاد ارزش اقتصادی فناورانه کشور دارند.
در جایگاههای میانی، «ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته» و «فناوری اطلاعات و نرمافزار» دیده میشوند که با قرار گرفتن در رتبههای سوم و چهارم، سهم قابل توجهی در توسعه صنعتی و دیجیتالی کشور دارند. حوزه فناوری اطلاعات با وجود رتبه نسبتاً بالایی در شاخص تعداد شرکتها و کارکنان، در شاخصهای مالی مانند درآمد و صادرات در جایگاهی میانه قرار گرفته است؛ موضوعی که نشاندهنده فضای رقابتی بالا و تمرکز بر تولید داخلی خدمات دیجیتال است.
در مقابل، بخشهای صنایع خلاق و علوم انسانی، خدمات تجاریسازی و تجهیزات پزشکی در پایینترین ردهها قرار دارند که بیانگر ضعف نسبی در شاخصهای اقتصادی و مالی آنهاست. این رتبهها میتواند بازتابی از نیاز این صنایع به حمایتهای بیشتر در زمینه سرمایهگذاری، تسهیلات مالی و زیرساختهای بازار باشد.
در جمعبندی، این دادهها نشان میدهد اقتصاد دانشبنیان ایران عمدتاً بر پایه حوزههای فناورانه سخت مانند الکترونیک، مواد پیشرفته و ماشینآلات صنعتی استوار است، در حالی که بخشهای نرم مانند علوم انسانی و خدمات تجاریسازی هنوز در حال رشد و نیازمند حمایت سیاستگذار برای تحقق ظرفیتهای بالقوه خود هستند.
انواع شرکتهای دانشبنیان در کدام دسته فناوریها فعالیت میکنند؟
بررسی انواع شـرکتهای دانشبنیان در هر بخش نشـان میدهد که ۸۵ درصد شرکتهای حوزه خدمـات تجاریسازی و ۸۱ درصد شرکتهای حوزه صنایع خلاق، نوپا هستند. در مقابل، در بخشهای ماشینآلات و تجهیزات و موادشیمیایی و پلیمری، شرکتهای نوآور و فناور بیشترین سهم را دارند. این تفاوت میتواند نشان دهنده مراحل مختلف توسعه و بلوغ در بخشهای مختلف اکوسیستم دانشبنیان باشد.
دسته فناوری دارو و فرآوردههای حوزه تشخیص و درمان
روند تجمعی شرکتهای دسته فناوری دارو و فرآوردههای حوزه تشخیص و درمان و دارای سابقه تایید دانشبنیان نشان میدهد در سال ۱۳۹۳ تعداد ۸۳ شرکت، در سال ۹۴ تعداد ۱۳۶ شرکت و در سال ۹۵ تعداد ۱۸۶ شرکت در حوزه دارویی تشکیل شد و این روند تا سال ۱۴۰۳ با شیب ملایمی ادامه داشت، به گونهای که در سال ۹۸ با ۲۸ درصد نرخ رشد شرکتها، تعداد این شرکتها به ۳۷۵ شرکت و در سال ۱۴۰۰ با نرخ رشد ۱۲ درصد تعداد شرکتهای دانشبنیان این حوزه به ۴۶۷ شرکت افزایش یافت. در سال ۱۴۰۲ نرخ رشد ۱۷ درصد تعداد شرکتهای این حوزه به ۶۲۰ شرکت و در سال ۱۴۰۳ با نرخ رشد ۴ درصد به ۶۶۷ شرکت بالغ شد.
از سال ۱۳۹۹ به دلیل عدم نوآوری و ارائه محصولات جدید برخی از شرکتهای دانشبنیان از گردونه دانشبنیانها حذف شدند. بر این اساس در سال ۱۳۹۹ تعداد ۱۰ شرکت، در سال ۱۴۰۰ تعداد ۲۳ شرکت، در سال ۱۴۰۱ تعداد ۱۹ شرکت و در سال ۱۴۰۲ تعداد ۹ شرکت از لیست دانشبنیانها حذف شدند. در سال ۱۴۰۳ تعداد ۲۸ شرکت از این لیست حذف شدند و کل شرکتهای دانشبنیان در حوزه دارویی به ۵۷۵ شرکت رسید.
دادههای ارائهشده در نمودار مقایسه شاخصهای کلیدی اقتصاد دانشبنیان در زیردستههای فناوری حوزه دارو و سلامت نشان میدهد که این بخش، اگرچه از نظر تعداد شرکتها تنوع بالایی دارد، اما تمرکز اصلی ارزش اقتصادی در چند زیرحوزه مشخص شکل گرفته است. بر اساس این آمار، «داروها، فرآوردهها و خدمات زیستی و تشخیصی» با بیشترین تعداد شرکت (۱۵۰ شرکت) و بالاترین سطح درآمد و درآمد دانشبنیان، پیشران اصلی این زیرزیستبوم محسوب میشود. سهم بالای این زیرحوزه در شاخصهای مالی نشاندهنده نقش محوری آن در زنجیره ارزش سلامت و تشخیص پزشکی است.
در رتبه بعد، حوزه «فرمولاسیونهای پیشرفته دارویی»، «مکملها و محصولات آرایشی-بهداشتی» قرار دارند که با وجود تعداد شرکت کمتر، از نظر دارایی، وام و ضمانتنامه عملکرد قابل توجهی دارند. این موضوع بیانگر سرمایهبر بودن این بخش و اتکای آن به زیرساختهای تولیدی و مالی گستردهتر است.
حوزه «تولید مواد اولیه سنتتیک دارویی و مکملها» نیز سهم معناداری در درآمد دانشبنیان دارد، اما تعداد محدودتر شرکتها در این بخش نشان میدهد فعالیتها بیشتر در اختیار بنگاههای تخصصی و متمرکز است. این تمرکز میتواند مزیت رقابتی فناورانه ایجاد کند، اما در عین حال ریسک وابستگی به تعداد محدودی بازیگر را نیز افزایش میدهد. در مقابل، حوزه «داروهای گیاهی» و «سایر محصولات پیشرفته حوزه تشخیص و درمان» با وجود سهم قابل توجه در اشتغال، در شاخصهای مالی در سطح پایینتری قرار دارند؛ امری که میتواند ناشی از مقیاس کوچکتر کسبوکارها یا محدودیت در دسترسی به بازارهای بزرگتر داخلی و صادراتی باشد.
در مجموع، تصویر کلی این نمودار نشان میدهد اقتصاد دانشبنیان حوزه دارو و سلامت بهطور فزایندهای به سمت زیرحوزههای زیستی، تشخیصی و فرمولاسیونهای پیشرفته حرکت کرده و بیشترین خلق ارزش در این بخشها اتفاق میافتد. کارشناسان معتقدند با هدایت هدفمند حمایتهای مالی و سیاستی، میتوان توازن بیشتری میان زیرزیستبومهای مختلف این حوزه ایجاد و ظرفیتهای کمتر فعال را به موتورهای جدید رشد تبدیل کرد.
نمودارهای ارائهشده از روند درآمدی شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد که این بخش طی سالهای اخیر مسیری کاملاً صعودی و باثبات را طی کرده و به یکی از پیشرانهای اصلی رشد اقتصادی مبتنی بر فناوری تبدیل شده است. بر اساس این دادهها، میانگین درآمد شرکتهای دانشبنیان از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ بهصورت مستمر افزایش یافته و از حدود ۸.۷ هزار میلیارد تومان به بیش از ۱۰۶ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رشد پیوسته بیانگر افزایش ظرفیت تولید، بلوغ بازار محصولات دانشبنیان و تقویت جایگاه این شرکتها در اقتصاد کشور است.
همچنین مقایسه دو خط «میانگین درآمد کل شرکتهای دانشبنیان» و «میانگین درآمد دستههای فناوری» نشان میدهد که اگرچه همه حوزههای فناورانه رشد داشتهاند، اما برخی دستهها با شیب تندتری حرکت کرده و فاصله درآمدی خود را با میانگین کل افزایش دادهاند. این روند حاکی از شکلگیری موتورهای درآمدی قدرتمند در بخشهایی خاص از زیستبوم دانشبنیان است.
نمودار، توزیع شرکتها بر اساس بازههای درآمدی تصویر دقیقتری از ساختار این اکوسیستم ارائه میدهد. طبق آمارها، ۱۵۳ شرکت دارای درآمدی بالاتر از ۱۴ هزار میلیارد تومان هستند که نشاندهنده شکلگیری هستهای از بنگاههای بزرگ و اثرگذار دانشبنیان است. در مقابل، ۳۰۳ شرکت درآمدی کمتر از ۴ میلیارد تومان دارند که بیانگر حضور گسترده شرکتهای کوچک و نوپا در این زیستبوم است.
میانگین درآمد محصولات دانشبنیان حدود ۳۲.۸ هزار میلیارد تومان و میانگین درآمد کل شرکتهای دانشبنیان حدود ۱۰۶.۸ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. این ترکیب آماری نشان میدهد اقتصاد دانشبنیان کشور همزمان از دو ویژگی مهم برخوردار است؛ از یکسو وجود شرکتهای بزرگ و درآمدزا که بار اصلی تولید و صادرات فناوری را بر دوش دارند و از سوی دیگر، حضور گسترده شرکتهای کوچکتر که نقش مهمی در نوآوری، اشتغالزایی و پویایی فناوری ایفا میکنند.
در مجموع، پیام اصلی این نمودارها روشن است؛ اقتصاد دانشبنیان ایران وارد فاز رشد پایدار شده، اما تداوم این مسیر نیازمند سیاستهایی هدفمند برای ارتقای شرکتهای کوچک به مقیاسهای بالاتر، تسهیل دسترسی به بازار و تقویت سرمایهگذاری در حوزههای فناورانه پیشرو خواهد بود.
صادرات حوزه دارویی
دادههای ارائهشده در زمینه وضعیت صادرات شرکتهای دانشبنیان در حوزه دارو و فرآوردههای تشخیص و درمان حکایت از روندی رو به رشد اما با نوسانات محدود دارد. بر این اساس ارزش صادرات شرکتهای دانشبنیان این حوزه از ۶۱.۵ میلیون دلار در سال ۱۴۰۱ به ۸۶ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ افزایشی معنادار که بیانگر رشد تقاضا برای محصولات دانشبنیان ایرانی در بازارهای خارجی و بهبود توان رقابتی شرکتهای فعال در بخش سلامت است.
در میان گروههای مختلف، شرکتهای دارای صادرات بیشتر از سال قبل بیشترین سهم را به خود اختصاص دادهاند. این گروه در سال ۱۴۰۳، با ۳۰ شرکت فعال و مجموع صادرات ۴۸.۸۳ میلیون دلار، حدود ۵۷ درصد کل صادرات بخش را رقم زدهاند. این موضوع نشاندهنده تثبیت موقعیت شرکتهای با سابقه صادراتی و رشد تدریجی سهم آنها از بازار جهانی است. در مقابل، شرکتهای با صادرات کمتر از سال قبل با ۱۳ شرکت و ارزش ۳۷.۵ میلیون دلار حضور دارند که کاهش نسبی عملکردشان میتواند ناشی از نوسانات بازار جهانی دارو، محدودیتهای تحریمی یا رقابت شدید بینالمللی باشد.
از سوی دیگر، شرکتهای بدون سابقه صادرات یا تازهصادرکنندهها سهم بسیار کوچکی از کل صادرات دارند؛ با وجود رشد تدریجی تعداد این شرکتها، مجموع صادرات آنها در سال ۱۴۰۳ کمتر از یک میلیون دلار بوده است. این امر نشان میدهد ورود بازیگران جدید به عرصه صادرات دارویی هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و نیازمند حمایت هدفمند دولت در زمینه تسهیل صادرات، آموزش استانداردهای بینالمللی و فراهمسازی زیرساختهای لجستیکی است.
صادرات شرکتهای دانشبنیان حوزه دارو و تشخیص و درمان طی سه سال اخیر رشد قدرتمندی را تجربه کرده و بخش دارویی ایران بهتدریج در حال تبدیل شدن به یکی از صادرکنندگان مهم محصولات دانشبنیان منطقه است. این روند اگر با توسعه بازارهای جدید در آسیا و آفریقا و تثبیت برندهای ایرانی همراه شود، میتواند جایگاه بینالمللی اقتصاد دانشبنیان سلامت کشور را بهطور چشمگیر ارتقاء دهد.
انتهای پیام
