ملایر، شهری که ارگ باستانی نوشیجان سند هویت این شهر در دوران مادهاست و خانههای تاریخی منصوری و لطفعلیان، راویان معماری غنی گذشته، امروز در تلاش است تا نفس تازهای به کالبد فرسوده بافت تاریخی خود ببخشد. اما این تلاشها با موانعی چون کمبود بودجه، پیچیدگیهای حقوقی روبروست.
این بناهای باشکوه، تنها آجر و گلی روی هم چیده شده نیستند، بلکه ریشههای هویتی ملتی هستند که در گذر هزاران سال، فرهنگ و تمدن خود را بر این خاک بنا نهادهاند.
امروز، این میراث ارزشمند در معرض فرسودگی و فراموشی قرار گرفته و تلاش برای احیای ۱۱۰ هکتار بافت تاریخی ملایر، در حالی دنبال میشود که چالشهای مالی و حقوقی سایهای سنگین بر این مسیر انداخته است.
در این میان، اهمیت حفظ این گنجینههای معماری و فرهنگی، فراتر از جاذبههای گردشگری، به عنوان تضمینکننده هویت ملی و تداوم سکونت در آینده، بیش از پیش نمایان میشود.
به گفته رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ملایر این شهرستان دارای ۳۶۰ اثر تاریخی است که از این تعداد، ۲۱۲ اثر ثبت ملی شده و ۱۴۸ اثر آن واجد ارزش است.
ابراهیم جلیلی افزود: ملایر ۱۱۰ هکتار بافت با ارزش تاریخی دارد که ۲۵ اثر در این بافت وجود دارد که ۱۰ اثر ثبت ملی شده و ۱۵ اثر واجد ارزش است.
جلیلی همچنین به ثبت ۱۸ میراث ناملموس، وجود دو پایگاه ملی نوشیجان و دستکند و یک موزه استانی اشاره کرد و گفت: ۱۹ درصد آثار تاریخی استان در شهرستان ملایر قرار دارد.
ملایر؛ نیازمند صیانت از هویت کهن در گذر مدرنیته
داریوش صفاری، معاون برنامهریزی و توسعه فرمانداری ویژه ملایر در نشست تخصصی حافظان و اعضای انجمنهای میراث فرهنگی شهرستان ملایر با اشاره به اهمیت تبادل تجربه برای حفظ شهرمان، بیان کرد: بسیاری از شهرهای اروپایی برای خود تاریخسازی میکنند، در حالی که ما با تاریخی ۴۰۰۰ ساله، اگر نتوانیم آن را حفظ کنیم، حافظان خوبی برای کشور نبودهایم.
وی میراث فرهنگی را مترادف با هویت و فرهنگ جامعه دانست و آن را در هنر دست استادکاران منبتکار، باغات انگور با نشان جهانی، لهجههای محلی، رسومات و بناهای تاریخی خلاصه کرد.
معاون برنامهریزی و توسعه فرمانداری ویژه ملایر تأکید کرد: وظیفه ما تنها حفظ این میراث نیست، بلکه انتقال آن به نسلهای بعد نیز رسالت تاریخی ماست.
وی به ارگ نوشیجان به عنوان نمادی از هویت اشاره کرد و گفت: اگر نتوانیم آن را حفظ کنیم، هویت خود را حفظ نکردهایم.
صفاری در ادامه به وضعیت دوگانه ملایر پرداخت و گفت: نه آنقدر شهرمان مدرن شده است که یک گردشگر با نگاه مدرن به شهر نگاه کند و نه اینکه توانستیم بافت تاریخی خود را حفظ کنیم.
وی سرمایهگذاران را عنصری مهم در توسعه شهری دانست اما خواستار مطالبهگری مسئولان از آنان شد تا ساخت و سازها با بافت تاریخی شهر همخوانی داشته باشد.
صفاری با انتقاد از یکسانسازی شهرها که منجر به از دست رفتن هویت میشود، افزود: امروز آن بافت قدیمی شهر ملایر را نداریم. شهر را به آپارتمان فروختیم، هویت منطقه را به یک سرمایهگذار فروختیم.
معاون برنامهریزی و توسعه فرمانداری ویژه ملایر رسالت انجمنهای میراث فرهنگی و مردم را در حفظ این میراث برای نسلهای آینده، کاری بزرگ توصیف کرد.
احیای بافت تاریخی ملایر با مشوقهای اقتصادی و مشارکت مردم دنبال شود
عباس خدابخشیان، معاون هماهنگی امور عمرانی فرمانداری ویژه ملایر نیز با اشاره به اینکه ۱۱۰ هکتار از اراضی شهر ملایر بافت تاریخی است، گفت: احیای این بافت نیازمند مشوق است و نمیتوان با ایجاد محدودیت، مردم را به بازآفرینی آن وادار کرد.
وی با بیان اینکه در حقوق قانونی اشخاص نیز نمیتوان محدودیت ایجاد کرد، افزود: تنها در مورد آثار ثبت ملی محدودیت وجود دارد و باید ضوابط را بهگونهای تسهیل کرد که آرامش در بافتهای تاریخی عملاً احساس شود.
خدابخشیان با تأکید بر لزوم فراهم شدن بستر مناسب برای سرمایهگذاران اظهار کرد: اگر تنها محدودیت ایجاد شود و زمینه لازم برای سرمایهگذاری فراهم نشود، در نهایت بافت تاریخی به سمت فرسودگی و تبدیل شدن به مخروبه پیش خواهد رفت.
استقبال شهرداری از طرحهای احیای بافت تاریخی ملایر
مجید فرجی، شهردار ملایر با تأکید بر اهمیت حفظ میراث فرهنگی منطقه گفت: این هویت برای مردم ملایر بسیار مهم است و باید حفظ شود.
وی با اشاره به اینکه مسائل مالی و اقتصادی برای شهرداریها اهمیت بالایی دارد، افزود: در برخی موارد در یک پروژه، بودجه کافی وجود ندارد و اگر آورده مردم نیز در نظر گرفته نشود، کار متوقف میشود.
شهردار ملایر از هر ایده و طرحی که به احیای بافت تاریخی کمک کند استقبال کرد و گفت: باید از حضور مردم در محدوده بافت و فضاهای عمومی استفاده شود.
وی یکی از مهمترین مشکلات را خالی شدن سکنه در بافتهای میانی و تاریخی دانست و افزود: در این مناطق کسی حاضر به سرمایهگذاری نیست.
فرجی با اشاره به لزوم استفاده از الگوی محرک توسعه، احیای بازار تاریخی شهر، کاروانسراهای خیابان شهید وفایی و ایجاد فضاهای میدانگاهی را از جمله پیشنهادهای شهرداری عنوان کرد.
شهردار ملایر تصریح کرد: در بافت تاریخی، پروژهمحوری اهمیت دارد و باید بتوانیم برای مردم شهر اقتصاد را پویا کنیم.
وی با مقایسه ملایر با شهرهایی مانند یزد، میبد و تبریز تصریح کرد: در آن شهرها، ثروت شهری به احیای بافت تاریخی کمک کرده است و ملایر نیز ناگزیر است از طریق پروژههایی مانند پارک مینیورلد و بام ملایر، زمینه ایجاد گردشگری و ثروت را برای احیای بافت تاریخی فراهم کند.
شهردار ملایر همچنین با اشاره به اینکه این شهر با ۲۲۲۲ هکتار مساحت و ۱۱۰ هکتار بافت تاریخی یکی از ۱۶۸ شهر ثبتشده در ایران در حوزه بافت تاریخی است، گفت: ملایر آثار تاریخی بسیاری دارد و باید با نگاه مشارکتی و اقتصادی از این ظرفیتها حفاظت شود.
فرجی تعارض میان حفاظت از حقوق تاریخی و حقوق مالکان را چالش اصلی این حوزه دانست و راهحل را بازآفرینی مشارکتی عنوان کرد.
به گفته فرجی، برای حل مشکلات بافت تاریخی باید مشوقهایی مانند انتقال حق توسعه، تغییر کاربری، ایجاد اقامتگاه بومگردی، وام کمبهره برای مرمت، تخفیف در عوارض پروانه و هزینه نظام مهندسی و حتی معاوضه ملک در نظر گرفته شود.
فرجی همچنین پیشنهاد ایجاد منطقه ویژه صنایع دستی، احیای مرواربافی برای بانوان و راهاندازی بازارچه هفتگی شب جمعه را از جمله برنامههای اقتصادی مؤثر برای رونق بافت تاریخی ملایر مطرح کرد.
حفظ میراث فرهنگی نیازمند مشارکت همگانی است
اسحاق ترکاشوند، معاون میراث فرهنگی استان همدان با تأکید بر اهمیت میراث فرهنگی به عنوان ریشههای هویت تاریخی، خواستار مشارکت فعال مردم و انجمنهای دوستداران میراث فرهنگی در حفاظت از این امانت ارزشمند شد.
ترکاشوند، میراث فرهنگی را کتابی دانست که تاریخ بر صفحات آن نوشته شده و به جای کلمات، با زبان معماری، رنگها و نقوش سخن میگوید.
وی این میراث را ریشههای سترگ ملت ایران خواند که در طول تاریخ و حتی در هجمههای اخیر، همچنان سبز و استوار باقی مانده است.
معاون میراث فرهنگی استان همدان، با اشاره به اینکه میراث فرهنگی همواره در معرض تهدید فرسودگی و بیتوجهی مردم و مسئولان قرار دارد، بر نقش حیاتی اعضای انجمن دوستداران میراث فرهنگی تأکید کرد و آنان را «نگهبانان تاریخ» نامید.
وی از آنان خواست تا با آگاهیبخشی، حفاظت و صیانت از این گنجینه، آن را به نسلهای آینده منتقل کنند تا آنان نیز به این ریشههای سترگ خود ببالند.
ترکاشوند با بیان اینکه حفظ این آثار به تنهایی امکانپذیر نیست، به آمار بناهای تاریخی اشاره کرد و گفت: ما در استان همدان ۱۸۰۰ بنای تاریخی و در ملایر ۳۶۰ اثر تاریخی داریم.
وی کمبود نیروی حفاظتی را یک چالش جدی برشمرد و افزود: در استان همدان ۳۶ یگان حفاظت و در ملایر تنها ۳ نفر وجود دارد که این تعداد نمیتواند پاسخگوی حفاظت از این حجم از میراث فرهنگی باشد.
ترکاشوند وظیفه حفاظت را متوجه میراثداران فرهنگی دانست و از آنان خواست تا با همکاری و کمک به نهادهای مسئول، در راستای حفظ این میراث گرانبها بکوشند.
معاون میراث فرهنگی همدان با اشاره به تشکیل انجمنهای دوستداران میراث فرهنگی در شهرها و روستاها، خواستار کمک آنان در حفظ مباحث فرهنگی و میراث گذشتگان شد و تأکید کرد: این میراث فرهنگی امانت گذشتگان در دست ماست و باید برای حفظ آن بکوشیم.
حفظ میراث، تضمینکننده هویت و تداوم سکونت است
دهقان، مشاور احیای بافت تاریخی در ملایر، با تأکید بر اهمیت راهبردی شهرهای تاریخی، نه تنها به عنوان جاذبه گردشگری، بلکه به عنوان منبعی پایدار برای هویت ملی و تداوم سکونت، خواستار تغییر رویکرد در توسعه و حفاظت از این میراث شد.
وی با اشاره به ۱۱۰ هکتار بافت تاریخی ملایر، بیان کرد: مسئله فقط ۱۱۰ هکتار بافت تاریخی ملایر نیست؛ ملایر ویژگی و برجستگیهایی دارد که کمتر به آن توجه شده است.
دهقان، مجموعه بام ملایر و پارک مینیورلد را نمونههایی از تلاش برای جذب گردشگر با استفاده از المانهای غیربومی دانست و پرسید: چرا در ملایر باید نیاز داشته باشیم برای جذب گردشگر به سراغ المانهای دیگران برویم؟
این مشاور، با استناد به تجربیات جنگهای اخیر، بر ضرورت تغییر رویکرد نسبت به منابع در اختیار تأکید کرد و گفت: ما مسئله تهدید بقا داریم؛ تهدید وجودی برای از بین بردن تمدن تاریخی و از سوی دیگر، تمام منابع در اختیارمان را با دست خودمان به خطر انداختیم.
وی رویکردهای توسعهای را «تله» خواند و میراث فرهنگی را بخشی مهم از این منابع برشمرد.
دهقان به چالشهای شهرها، به ویژه شهرهای تاریخی، اشاره کرد و گفت: بخش مهمی از جمعیت ما در شهرهایی زندگی میکنند که ساختارهای مناسبی برای کیفیت زندگی برایشان تأمین نکردهایم. شهرها با ابربحرانهایی مانند بحران آب و اقتصاد رانتی مواجه هستند.
وی تصریح کرد: مبنای توسعه پروژههای عمرانی پر زرق و برق است، در حالی که با محدودیت منابع دولتی روبرو هستیم.
دهقان با بیان اینکه ۱۵ هزار نفر در محدوده ۱۱۰ هکتاری بافت تاریخی ملایر ساکن هستند و باید به آنان خدمات ارائه شود، اهمیت شهر تاریخی و بافت روستایی را در تجربه زیسته دو هزار سال قبل از میلاد تا دو هزار سال بعد از میلاد دانست.
وی افزود: ایرانیان در سرزمینی با منابع آب محدود و تاریخ پر فراز و نشیب حکمرانی، توانستهاند با مدیریت مشکلات، تداوم سکونت داشته باشند.
مشاور احیای بافت تاریخی ملایر، با اشاره به اینکه در ۴۰ سال اخیر مبنای توسعه نگاه به الگوهای غربی و اماراتی بوده است، تأکید کرد: آنچه در همه این سرزمین تجربه کردیم، داشتههایی داریم که فراموش شده است. این سرمایهای پایدار و منبعی بینظیر است که ما را از دیگران متمایز میکند.
دهقان، شهرداری و میراث فرهنگی را موظف به احیای بافتهای تاریخی دانست و گفت: بخشی از محدوده تاریخی ملایر رها شده است. نباید تنها به محدوده ۱۱۰ هکتاری نگاه کرد؛ ملایر با مجموعه باغهای انگور، مبلمان منبت و کوههایش یک شهر تاریخی متعلق به مردم است.
وی ایجاد گفتمان و مطالبه عمومی برای حفاظت از این شهر را ضروری خواند و بیان کرد: مسئولیتهایی بر عهده دولت و مسئولیتهایی نیز بر دوش مردم است.
دهقان هشدار داد: اگر خواست عمومی برای حفاظت نباشد، حتی تپههای تاریخی به بهانه کشف گنج از بین خواهند رفت.
وی نقش سمنها و انجمنها را در ایجاد آگاهی عمومی بسیار مهم دانست و تأکید کرد: اینها منابع ثروت برای ما هستند و لزومی ندارد تمنا داشته باشیم چیزهایی بسازیم که مال دیگران است.
ضرورت خروج از ساختار تکهستهای؛ شرط پایداری بافت تاریخی ملایر
به گزارش ایسنا، بررسی شاخصهای کالبدی و جمعیتی ملایر نشان میدهد که بافت تاریخی این شهر نه یک منطقه متروکه، بلکه پهنهای پویا و در حال رشد است؛ بهطوریکه جمعیت ساکن در این محدوده از ۸.۷ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۱۳ درصد در حال حاضر افزایش یافته که گویای رشد پنج درصدی است.
سرانه کاربری تجاری و خدماتی در محدوده بافت تاریخی در ملایر ۸.۲۸ مترمربع است، در حالی که استاندارد مصوب شورای عالی شهرسازی برای شهرهای همتراز، حداکثر ۲.۵ مترمربع تعیین شده است. این «اشباع عملکردی» نه تنها منجر به ترافیک و تراکم غیرمجاز شده، بلکه فشار مضاعفی را بر کالبد نحیف بافت تاریخی تحمیل میکند.
تجربه نشان میدهد که تعریض معابر، نه تنها راهحل پایداری برای ترافیک نیست، بلکه با تخریب بافت و سیمای سنتی، هویت تاریخی شهر را به تدریج پاک میکند. راهکار علمی و عملی «خروج شهر از ساختار تکهستهای» است. ضرورت دارد در طرحهای جامع شهری، هستههای خدماتی و جاذب جدیدی در سایر نقاط شهر تعریف شود تا از بارگذاری بیش از ظرفیت در مرکز تاریخی کاسته شود.
حفظ معابر سنتی و هویت بصری شهر، نه یک انتخاب تزئینی، بلکه راهبردی برای صیانت از پیشینه فرهنگی و مدیریت بهینه فضای شهری است؛ چرا که پایداری سکونت در بافت تاریخی، در گرو توزیع عادلانه خدمات و هویتبخشی به سراسر پهنه شهر است.
انتهای پیام
