حجت السلاموالمسلمین مهدی گرامی پور، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: بصیرت مفهومی است که در تراث روایی و کلام ائمه(ع)، بهویژه امامان معصوم، بسیار بر آن تأکید شده است. حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) می فرمایند: «وَلا یَمْلَأُ هَذَا الْعِلْمَ إِلاَّ أَهْلُ الْبَصَرِ وَالصَّبْرِ، وَعِلْمُ مَوَاقِعِ الْحَقِّ»؛ معنای این حدیث آن است که پرچم امامت و رهبری و پذیرش آن را تنها افراد با بصیرت و آگاه، کسانی که استقامت دارند و علم به جایگاه حق دارند، به دوش میکشند.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم با تاکید بر سه اصل فهم عمیق، تشخیص اولویت و انتخاب آگاهانه بیان کرد: بصیرت صرف داشتن اطلاعات سیاسی، اجتماعی یا تاریخی نیست بلکه بصیرت یک توانمندی ذهنی و اخلاقی است. بصیرت یعنی توانایی فهم عمیق واقعیتها، تشخیص درست اولویتها و انتخاب آگاهانه و مسئولانه در موقعیتهای پیچیده، متغیر و مبهم است.
گرامی پور شناخت واقعبینانه، نه سادهانگارانه را اولین مؤلفه بصیرت دانست و تصریح کرد: شناخت واقعبینانه، یعنی دیدن واقعیتها آنگونه که هستند، نه آنگونه که دوست داریم. لذا دانشجوی بصیر از تحلیلهای صفر و صدی و مطلقنگر پرهیز میکند، او میداند جامعه تکعلتی نیست، مسائل بزرگ راهحلهای ساده ندارند و خیر و شر مطلق در کنشهای اجتماعی به ندرت یافت میشود.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم مؤلفه دوم را تحلیل عقلانی، نه صرفاً احساسی عنوان کرد و گفت: احساسات بخشی طبیعی از انسان است، اما احساسات مدیریتنشده، دشمن تحلیل درست هستند و جلوی تفکر منطقی را میگیرند.
وی بیان کرد: مؤلفه سوم، موضعگیری مسئولانه، نه هیجانزده است؛ این به معنای سکوت یا کنش دائمی نیست، بلکه به معنای موضعگیری متناسب با شرایط است. یعنی سخن گفتن وقتی که سودمند است، سکوت کردن وقتی که عاقلانه است و نقد کردن وقتی که امکان اصلاح بدون تخریب وجود دارد.
گرامی پور با اشاره به اینکه برای شفافتر شدن مفهوم بصیرت، باید بدانیم بصیرت چه چیزهایی نیست، اظهار کرد: بصیرت به معنای داشتن اطلاعات زیاد نیست؛ در دنیای امروز که اطلاعات به وفور در دسترس است، اطلاعات زیاد لزوماً به فهم درست منجر نمیشود بلکه بصیرت، هنر انتخاب و تحلیل اطلاعات است، نه انبار کردن آنها. کسی که همه چیز را میداند ولی نمیداند چه چیزی مهم است، بصیر نیست.
وی با بیان اینکه بصیرت به معنای پیروی کورکورانه از یک جریان نیست، گفت: بصیرت یک اطاعت عقلانی است، نه تبعیت کورکورانه. بصیرت به معنای تکرار شعارهای بدون پشتوانه فهم نیست، چرا که این کار به جای بصیرت، «توهم بصیرت» ایجاد میکند. نشانه شعارزدگی، استفاده مدام از واژههای بزرگ بدون تحلیل، واکنشهای کلی و تند به مسائل پیچیده، و ناتوانی در تبیین منطقی مواضع است.
بصیرت موقعیتمحور است، نه موضوعمحور
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم با تأکید بر اینکه بصیرت مخالفت یا موافقت دائمی نیست، افزود: برخی گمان میکنند همیشه معترض بودن یا همیشه مدافع بودن نشانه بصیرت است؛ در حالی که هر دو تصور نادرست است. بصیرت به معنای درست دیدن موقعیت است، نه ثابت ماندن بر یک حالت ذهنی.
گرامی پور در پاسخ به این سوال که چرا دانشجو در کانون بصیرت افزایی قرار دارد؟ گفت: پاسخ روشن است؛ زیرا دانشجو هم مخاطب اصلی تحولات فکری جامعه است و هم موتور انتقالدهنده این تحولات لذا میبینیم که رهبر معظم انقلاب بر نقش حلقههای میانی، از جمله دانشجویان، تأکید فراوان دارند.
وی اولین ویژگی منحصر به فرد دانشجو را قدرت تحلیل عنوان کرد و گفت: قدرت تحلیل مزیت راهبردی دانشجو است که اگر هدایت نشود به شکاکیت فلجکننده تبدیل میشود و اگر عمیق شود، به بصیرت اجتماعی میانجامد.
گرامی پور سرعت اثرپذیری را از دیگر ویژگیهای دانشجو دانست و اضافه کرد: دانشجو سریع میشنود، میپذیرد و واکنش نشان میدهد. این ویژگی بدون بصیرت، او را در معرض شایعات و روایتهای ناقص قرار میدهد، اما با بصیرت، به او امکان میدهد زودتر خطر یا انحراف را تشخیص داده و به سمت اصلاح حرکت کند.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم سومین ویژگی را دامنه اثرگذاری اجتماعی خواند و بیان کرد: دانشجو تنها یک فرد نیست؛ یک گره ارتباطی در شبکههای انسانی است. او در خانواده، گروه دوستان، شبکههای اجتماعی و آینده مدیریتی کشور اثرگذار است.
وی با بیان اینکه دانشجو تکثیرکننده معنا در جامعه است، یادآور شد: بنابراین دانشجویان هم هدف جنگ روایتها هستند (به دلیل ذهن فعال و اعتماد اجتماعی) و هم ابزار آن (به دلیل بازنشر و سادهسازی تحلیلها). اگر بصیر نباشند، ناخواسته پازل دشمن را کامل میکنند، اما اگر بصیر باشند، حتی با یک پرسش یا سکوت بهجا میتوانند جهت دهند و تعادل ایجاد کنند.
دانشجوی منتقد برای اصلاح، «پل» میسازد نه «دیوار»
وی سواد رسانهای عمیق را از اهم الزامات بصیرت افزایی دانشجویان عنوان کرد و گفت: در شرایط کنونی، سواد رسانهای سطحی (مانند تشخیص خبر جعلی) کفایت نمیکند. سواد رسانهای عمیق یعنی شناخت فرآیند تولید خبر، منطق روایتسازی، تحلیل هدف، زمانبندی و مخاطب هدف.
گرامی پور افزود: دانشجوی بصیر تنها نمیپرسد خبر راست است یا دروغ، بلکه میپرسد: چرا، چگونه، چرا اینگونه و چرا در این زمان منتشر شده است؟ او میداند خبر یک واقعیت خام نیست، بلکه محصول انتخاب، حذف، برجستهسازی و زاویه دید است. او نسبت به قدرت جهتدهی تصاویر (بدون زمینه، انتخاب زاویه، لحظه ثبت) و مکانیزمهای روانی-اجتماعی هشتگها (سادهسازی پیچیدهها، القای حس اکثریت، فوریت یا فشار برای موضعگیری) هوشیار است.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم تفکیک نقد از تخریب را در شرایط کنونی جامعه بسیار مهم دانست و گفت: مسئلهمحوری (نه شخصمحوری)، مستند بودن (نه مبتنی بر شایعه) و راهحلمحوری از شاخصههای نقد واقعی است؛ نقد واقعی شناسایی آگاهانه نقصها با هدف بهبود و کارآمدسازی است، لذا دانشجوی منتقد، برای اصلاح، «پل» میسازد نه «دیوار».
گرامی پور در ادامه بیان کرد: تخریب برجستهسازی ضعفها به گونهای است که اعتماد عمومی و امید اجتماعی را تضعیف میکند، بدون اینکه راهحلی ارائه کند و نشانههای آن شامل؛ تعمیم خطاها، حمله به افراد به جای ساختارها، استفاده از ادبیات تحقیر و تمسخر، و نادیده گرفتن نقاط قوت است.
وی ادامه داد: هیجانزدگی (غلبه احساس بر عقل)، فضای مجازی (الگوریتمهایی که محتوای احساسی و تند را بر تحلیلهای آرام و عمیق ترجیح میدهند) و سادهسازی مسائل پیچیده از عواملی هستند که مرز بین نقد و تخریب را مخدوش میکنند.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم با بیان اینکه مسائل اجتماعی معمولاً چندعلتی، چندسطحی و چندپیامدی هستند و با روایتهای تکعلتی و شعارهای کوتاه قابل فهم و حل نیستند، اظهار کرد: دانشجوی بصیر، نقدش منصفانه (دیدن نقاط قوت و ضعف)، مسئولانه (توجه به اثر اجتماعی سخن) و راهحلمحور است.
گرامی پور با تأکید بر شناخت صحنه کلان (لایههای سهگانه هر مسئله) بیان کرد: هر مسئله اجتماعی سه لایه دارد؛ لایه احساسی-پدیداری، آنچه دیده و حس میشود بیشترین بار هیجانی را دارد و ممکن است سادهکننده باشد. لایه تحلیلی-ساختاری که نقطه ورود بصیرت است که در آن سوالاتی از جمله ریشه مسئله چیست؟ چه عوامل ساختاری، مدیریتی یا تاریخی دخیل هستند؟ چه بخشهایی گفته نشده؟ چه کسانی از این روایت سود میبرند؟ و سوم لایه راهبردی؛ که در آن بلوغ بصیرت ظهور میکند.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم با تأکید بر اخلاق در کنشگری دانشجویی، ادامه داد: قدرت تحلیل و اثرگذاری اگر با اخلاق گره نخورد، به تحقیر، خشونت کلامی و از بین بردن اعتماد اجتماعی میانجامد. دانشجوی بصیر دروغ نمیگوید چرا که هیچ اصلاح پایداری با دروغ شکل نمیگیرد، تحقیر نمیکند زیرا تحقیر نشانه ضعف استدلال است و خشونت کلامی ندارد و کرامت انسانها را حفظ میکند.
بمباران اطلاعاتی و فرسودگی ذهنی
وی بیان کرد: مهم ترین مانع امروز کمبود خبر نیست بلکه مواجهه مداوم با انبوه خبر، تحلیل و شایعه است که فرصت پردازش و تأمل را از مخاطب میگیرد و همراه با فشار روانی برای واکنش سریع است؛ این امر ذهن را خسته کرده تمرکز را میکاهد و تحلیل را به واکنشهای سطحی تبدیل میکند.
گرامی پور تصریح کرد: رژیم مصرف رسانهای(مصرف آگاهانه و کنترل شده)، تفکیک زمان خبر از زمان تحلیل، محدود کردن منابع (استفاده از چند منبع معتبر به جای ولگردی در شبکههای اجتماعی) و اولویت دادن تحلیل بر خبر (خبر لحظهای و گذرا به تحلیل ماندگار و الگو ساز) از راهکارهای مواجهه با بمباران اطلاعاتی است.
دوگانه سازیهای کاذب
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم گفت: یکی از شایع ترین خطاهای فضای فکری امروز تقلیل واقعیتهای پیچیده به یک دوگانه جعلی است؛ این مغالطه امکان فهم میانه و گفت وگو را حذف کرده، نزاع ایجاد میکند و فرد را در قالبهای فکری زندانی میکند. همچنین دوگانه سازی تحلیل را میکشد، اخلاق را تخریب و اصلاح را ناممکن میسازد. دانشجوی بصیر در برابر این دوگانههای تحمیلی تأمل میکند و از قالبهای آماده بیرون میآید.
القا احساس بی اثر بودن
گرامی پور با بیان اینکه خطرناک ترین پیام در فضای منفی رسانهای این است که به فرد القا کند کنش او بی فایده است، بیان کرد: این احساس بزرگ نمایی ساختارها و القای اینکه هیچ روزنهای وجود ندارد، مقایسه نادرست خود با قدرتهای بزرگ و احساس ناتوانی و نتیجه گرایی افراطی یعنی انتظار تغییر سریع و بزرگ با کوچک ترین کنش نشات میگیرد که نتیجه این القاء بی انگیزگی، کناره گیری و بیتفاوتی اجتماعی است.
وی افزود: در مقابل باید به این حقیقت تاکید کرد که تغییرات بزرگ از کنشهای کوچک اما محتمل آغاز میشوند؛ هیچ تحولی یک شکل و با حرکت ناگهانی یک قهرمان شروع نشده است همه چیز از یک پرسش درست، یک گفت و گوی سالم و یک نقد منصفانه یا یک رفتار مسئولانه شروع میشود.
وی با تاکید بر اینکه در بحث سواد رسانهای عمده چالشهایی که برای دانشجویان ایجاد میشود در فضای مجازی است، و لذا ارتقای سواد رسانهای یک ضرورت است، گفت: به تشکلهای دانشجویی پیشنهاد میکنیم مباحثاتی را در این زمینه چه به صورت فردی و چه گروهی ترتیب دهند.
گرامی پور در ادامه اضافه کرد: تمرین این مباحث میتواند در قالب کرسیهای آزاد اندیشی، تریبونهای نقد و نظر در فضای دانشگاهها فعال شود، این الزامات و نکات بیان شده در باب بصیرت افزایی باید به عنوان یک نصب العین و نقشه راه برای ورود به عرصه کنشگری قرار گیرد تا با توجه به این اصول، اقدامات مناسب صورت پذیرد.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم تصریح کرد: انجمنها و کانونهای دانشجویی هم به صورت فردی پیگیر بحث سواد رسانهای باشند و هم در صورت امکان کارگاههای آموزشی در این زمینه برگزار کنند، زیرا واقعیت این است که این مسائل حتی با فاصله چند سال نیاز به باز آموزی دارند. لذا دانشجویان باید همواره دانش خود را در این حوزه به روز نگه دارند؛ به طور خلاصه بروزرسانی مهارتها در این عرصه یک ضرورت انکار ناپذیر است.
گرامی پور با تاکید بر بصیرت افزایی اظهار کرد: برای اینکه در میان چالشها و انحرافات اجتماعی دچار لغزش نشویم باید با منظومه فکری رهبر معظم انقلاب آشنا شویم؛ این نکته کلیدی و اساسی است، زیرا ایشان از جایگاه دیده بانی جامعه معمولا راهنمایی لازم را ارائه میدهند و وظایف را مشخص می کنند، لذا باید سیر مطالعاتی نسبت به آثار ایشان داشته باشیم و اندیشه هایشان عمیقا بشناسیم.
معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه قم اضافه کرد: به دانشجویان توصیه میکنیم بیانات و سخنرانی مقام معظم رهبری را در مناسبتهای مختلف به طور مستمر دنبال کنند، زیرا هر آنچه یک مومن انقلابی برای مواجهه با پدیدههای پیچیده اجتماعی نیاز دارد در کلام ایشان یافت میشود. هر کس که ارتباط علمی و فنی خود را با ولی جامعه حفظ و تقویت کند بصیرت او روز به روز افزون میشود و به ندرت در دام القائات و مسیرهای انحرافی گرفتار خواهد شد.
انتهای پیام
نظرات