رضا صمدی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: تمدن ایران در کنار تمدنهایی چون میانرودان، از کهنترین تمدنهای بشری است و این تمدن کهن، روحی ویژه و اسرارآمیز در خود نهفته دارد که تجلی آن را در نمادها، مناسک و آداب و رسومی چون نوروز شاهد هستیم.
وی خاطرنشان کرد: منطبق بودن نوروز به عنوان آغاز سال با شروع فصل بهار، نشاندهنده توجه ویژه ایرانیان به تولد طبیعت و حیات در سرشت کائنات است. آغاز سال جدید در ایران، درست در نقطهای واقع شده است که طبیعت از مرگ به حیات و از رکود به شکوفایی و رشد میرسد. این نقطه اعتدال بهاری که شب و روز در آن برابر میشوند، لحظهای فوقالعاده برای هستی و نمادی از تعادل است.
این پژوهشگر تاریخ قدمت نوروز را طبق افسانهها و روایات موجود در شاهنامه، حدود ۳۰۰۰ سال پیش تخمین زد و به داستانهایی درباره آن اشاره کرد و گفت: بر اساس برخی افسانهها، جمشید هنگام عبور از آذربایجان، دستور ساخت تختی را داد. پس از جلوس بر تخت، تابش نور خورشید به تاج زرین او، دنیا را منور ساخت و مردم از شادی، آن روز را نوروز نامیدند.
عید و بهار از منظر اسلام، قرآن و معصومین(ع)
صمدی با بیان اینکه نوروز پس از ورود اسلام به ایران، با زدودن خرافات از چهره خود مورد تأیید اسلام قرار گرفت، تاکید کرد: در نگاه اسلام، تحویل سال باید با تحول در روح و روان انسان و بیداری نفس غفلتزده همراه باشد، همانگونه که طبیعت نیز بیدار میشود. این همان معنای حقیقی «مقلب الحول و الاحوال» است. همچنین بر اساس روایات، ذکر «یا مقلب القلوب و الابصار» در هنگام تحویل سال، راهی برای بیداری نفس انسان در دنیای پر فتنه است.
وی ریشه لغوی واژه «عید» را «بازگشت» معنا کرد و افزود: روزهایی را که مشکلات برطرف شدهاست و بازگشتی به پیروزی و راحتی نخستین حاصل میشود، عید نام دارد. همچنین تنها آیه قرآن که واژه عید در آن به کار رفته است، آیه ۱۱۴ سوره مائده است که در آن حضرت عیسی (ع) درخواست نزول سفرهای از آسمان را برای خویشتن و آیندگان، به عنوان عید مطرح میکند.
این پژوهشگر تاریخ به دیدگاههای ائمه معصومین (ع) درباره نوروز پرداخت و گفت: حضرت علی (ع) فرمودهاند «هر روزی که در آن گناه صورت نگیرد، عید است» همچنین این روز، روز ترک گناه، پیروزی، پاکی و بازگشت به فطرت نخستین است. سیدبن طاووس از دانشمندان بزرگ شیعه نیز درباره نوروز میگوید، هنگامی که آغاز آفرینش جهان هستی در چنین روزی واقع شده، شایسته است که از آن به عنوان روز عید و شادی یاد شود.
صمدی افزود: امام صادق (ع) فرمودهاند، هیچ نوروزی نیست که ما در آن منتظر گشایش و فرجی نباشیم، زیرا نوروز از روزهای ما و شیعیان ما است. همچنین آموزههای ایشان به مُعلّی بن خُنیس درباره روز عید، شامل غسل، پوشیدن پاکیزهترین جامه، خوشبو کردن خود و فرستادن صلوات بوده است.
رسوم دیرینه خراسان در آغاز بهار طبیعت
او با اشاره به اینکه یکی از رسوم دیرینه که در مشهد همچون سایر نقاط ایران، پیش از آغاز سال نو انجام میشود، «خانه تکانی» است، یادآور شد: بر اساس این رسم، خانوادهها دست در دست هم، خانههای خود را از غبار زمستان پاک کرده و با شستوشو و تمیز کردن تمامی گوشه و کنار خانه، خود را برای ورود بهار و سالی نو آماده میکنند. این سنت، نمادی از زدودن کدورتها و آغاز سالی با طراوت و پاکیزگی است.
وی ضمن تاکید بر ایجاد حال و هوای نوروزی در خیابانهای مشهد، هفتهها پیش از نوروز، رونق بازارها و تکاپوی مردم در خرید مایحتاج عید، یادآور شد: در این میان در شهر مقدس مشهد، سنت حسنه دیگری نیز ریشه دوانده است؛ جمعآوری اقلام مورد نیاز نیازمندان و خانوادههای کمبضاعت توسط افراد خیر که با الهام از برکت وجود امام رضا (ع) تلاش میکنند، همه طعم شیرین عید را بچشند.
صمدی خاطرنشان کرد: «سمنو پزون» و «سبزه انداختن» از جمله رسوم دلنشین خراسان است که از چند هفته پیش از نوروز آغاز میشود. بانوان با همکاری یکدیگر، جوانههای ماش، عدس و سایر حبوبات را سبز میکنند تا در کنار سفره هفتسین قرار دهند و سمنوی خوشمزه را نیز برای سفره نوروزی محیا میکنند. این سنت، نمادی از رویش، برکت و سرزندگی طبیعت است. همچون سایر نقاط ایران، خرید شیرینی، میوه و آجیل نیز جزئی جداییناپذیر از تدارکات نوروزی در مشهد است. سفرههای نوروزی با این تنقلات رنگارنگ و زینت داده میشوند تا کام خانوادهها و مهمانان در آغاز سال نو شیرین شود.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: مهمترین رسم در روز اول نوروز، پهن کردن سفره هفتسین است. کودکان با شور و شوق، تخممرغهای رنگی سفره را تزئین میکنند. این سفره زیبا، نمادی از هفت سین اساطیری شامل سلامتی، ثروت، آرامش، برکت، پاکیزگی، بالندگی و باروری است.
هفت ذکر آسمانی در «هفتسین قرآنی» مشهدیها
صمدی با تاکید بر اینکه در کنار هفتسین باستانی، برخی خانوادهها در مشهد با الهام از سیره علوی، به «هفتسین قرآنی» نیز روی میآورند، خاطرنشان کرد: در این رسم، با مخلوط زعفران و گلاب، هفت ذکر قرآنی شامل «سلامٌ علی آل یاسین»، «سلامٌ علی نوحٍ فی العالمین»، «سلامٌ علی ابراهیم»، «سلامٌ علی موسی و هارون»، «سلامٌ قولاً من ربٍ رحیم»، «سلامٌ علیکم طبتم فادخلوها خالدین» و «سلامٌ هی حتی مطلع الفجر» بر روی ظرف چینی نوشته میشود. سپس این نوشتهها با آب «ترجیحاً آب زمزم یا باران» میشویند و افراد خانواده از این آب متبرک مینوشند تا در سال جدید از بلا دور مانده و سلامتی را کسب کنند.
وی افزود: در لحظه تحویل سال، خانوادهها دور سفره هفتسین جمع میشوند. قرائت آیاتی از کلامالله مجید و خواندن دعای تحویل سال، آغازگر فصل بهار و سال نو است. پس از آن، سنت دید و بازدید آغاز میشود، ابتدا کوچکترها به دیدار بزرگان خانواده رفته و این دیدارها تا روز سیزدهم فروردین ادامه مییابد.
«رشته پلو»؛ غذای محبوب مشهدیها در شب سال نو
این پژوهشگر تاریخ گفت: یکی از رسوم خاص و شنیدنی در خراسان، به ویژه مشهد، خوردن «رشته پلو» در شب سال نو است. هرچند سبزی پلو با ماهی در سراسر ایران رواج بیشتری دارد اما رشته پلو در این خطه از کشور، جایگاه ویژهای در سفرههای نوروزی دارد.
صمدی بیان کرد: مردم مشهد، به میهماننوازی شهرهاند و این ویژگی در ایام نوروز که با حضور زائران و مسافران در جوار حرم مطهر رضوی همراه میشود، جلوهای دوچندان مییابد. مشهدیها وظیفه سنگینتری در پذیرایی و اسکان مهمانانی که از سراسر کشور به این شهر پناه میآورند، برعهده دارند.
وی با تاکید بر مهماننوازی خراسانیها در ایام نوروز، توضیح داد: از روز اول تا سیزدهم فروردین، خانه مشهدیها مملو از عطر شیرینیهای خانگی و بازاری است. باقلوا، لوز، نقل، نانهای سنتی مانند نان بادامی و نان نخودی، همراه با آجیل و میوه، بخشی از پذیرایی گرم مردم استان از میهمانان است. همچنین رسم هدیه دادن یا عیدی دادن به مهمانان، متناسب با بضاعت میزبان، بر غنای این سنت میهماننوازی میافزاید.
این پژوهشگر تاریخ خاطرنشان کرد: تمامی نقاط کشورمان، گنجینههایی از رسوم و سنتهای برگرفته از فرهنگ غنی منطقهای خود هستند که منشأ خیر و شادی فراوان است. در جهانی که برخی جوامع با روشهای نوین به دنبال تزریق شادی و مهربانی به میان مردم خود هستند، ایران و به تبع آن استان خراسان با داشتن آیینها و سنتهای کهن و پرمغز، از ظرفیتهای بیبدیلی برای رقم زدن شادی و همدلی در میان شهروندان خود برخوردار هستند.
ضرورت توجه به ظرفیت بیبدیل سنتهای کهن خراسان در ایجاد نشاط اجتماعی
صمدی با ابراز نگرانی از روند رو به کاهش توجه به سنتهای باستانی نوروز، بیان کرد: غفلت از این آئینها و سنتها و روی آوردن به شیوههای غیر متعارف برای شادیآفرینی در جشنها و مناسبتهای تاریخی، بعضا آسیبی جدی بر پیکره جامعه و فرهنگ کهن ما وارد میکند. این در حالی است که با استفاده از ظرفیتهای ملی و بومی میتوانیم بسیار بهتر و با کیفیتتر به مقصود خود که همانا شادابی و نشاط اجتماعی است، دست یابیم. این امر نیازمند توجه بیشتر به آداب و رسوم ملی و باستانی ملت کهن ایران است.
وی با اشاره به یکی از این سنتهای پرمفهوم اما کمتر شناخته شده، اظهار کرد: آیین «کوزهشکنی» یکی از این رسوم بسیار کهن است که بیشتر به شب چهارشنبهسوری تعلق دارد و در برخی استانها مانند خراسان و مازندران رواج بیشتری داشته و نمادی از پاکسازی و رهایی از ناخوشیها است.
این پژوهشگر تاریخ، جزئیات این رسم را اینچنین تشریح کرد: مردم در این شب، کوزههای سفالی کهنه خود را که بر این باور بودند در طول سال، بلاها و قضاهای بد را در خود متراکم کرده است، به بالای بام خانه برده و با شکستن آن، معتقد بودند بلاها را از خود دور میکنند، سپس کوزه نویی را جایگزین ظرف سفالی پیشین خود میکردند. این عمل، نمادی از زدودن اندوه و استقبال از سالی نو و پربرکت بود. گاهی نیز برای افزایش شادی کودکان در این آیین، سکهای در کوزه گذاشته میشد که انداختن و شکستن کوزه، لذت و هیجان بیشتری برای آنان به همراه داشته باشد.
آیین «میرنوروزی» نمایشی عامهپسند
صمدی به آیین «میرنوروزی» اشاره کرد و افزود: در قلب مراسم نوروزی امروز، سنتهایی مانند خانهتکانی، عیددیدنی، عیدی دادن و گرفتن همچنین سیزدهبهدر همچنان حضور دارند، اما بسیاری از آئینهای دیگر مانند نوروزخوانی، پنجه، میرنوروزی و کوسهبرنشین، یا دیگر اجرا نمیشوند یا تنها در برخی نقاط کشور به صورت محدود جشن گرفته میشوند.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: میرنوروزی نوعی نمایش کمدیگونه ایرانی است که ریشه در آیینهای کهن داشته و در اولین چهارشنبه هر سال، برای شادی همگانی اجرا میشده است. هدف اولیه این آیین، ایجاد شوخی و خنده بوده اما بعدها معنایی عمیقتر یافته است.
صمدی به نقل از علامه محمد قزوینی، میرنوروزی را «حاکم یا امیر موقت» معرفی و بیان کرد: در ایام نوروز، صرفاً جهت تفریح عمومی و خنده و مضحکه، او را بر تخت مینشاندند و پس از پایان ایام جشن، دوران حکومت او نیز به سر میرسید. میرنوروزی در این ایام حکم میداده، جریمه و عزل و نصب میکرده و گاهی دستور مصادره هم میداده است. البته تمامی این اقدامات، بیشتر جنبه شوخی و خنده داشته و در طول همین شوخیها، تلنگرهایی نیز به حاکمان واقعی زده میشد و انتقادهایی از نحوه حکومت آنها مطرح میگردید.
شواهد تاریخی از اجرای میرنوروزی در خراسان
این پژوهشگر تاریخ با استناد به مشاهدات یک پزشک که در سال ۱۳۰۲ شمسی برای درمان به منطقه خراسان رفته بود، به شواهدی از اجرای این مراسم در حدود ۱۰۰ سال پیش در این خطه اشاره کرد و گفت: این پزشک که از اول تا چهاردهم فروردین در بجنورد بوده است، جماعت کثیری را میبیند که سواره و پیاده میروند. یک نفر آنها سوار بر اسب است و لباس فاخری به تن دارد و پیشاپیش انجمن میرود. یک عده هم در رکاب او میروند و چوبدستیهایی به دست دارند که جمجمه حیوانات روی آن است. انگار که جماعت از جنگ برمیگردند و جمجمهها هم سر دشمنان شکست خورده است. به دنبال آنها هم مردم شهر هلهلهکنان و پرهیاهو میآمدند.
صمدی بیان کرد: وقتی پزشک پرس و جو میکند، متوجه میشود که این مراسم رسمی نوروزی است و امیری تقلبی انتخاب شده و تا سیزدهم عید، حکم، حکم او است. حکمش هم معمولا شامل خراج گرفتن از اهالی است و بسته به توان مالی فرد، مبلغی از او گرفته میشود.؛ افراد متمول نیز به رغبت پول را پرداخت میکردند، چراکه آن را بخشی از عادات عید نوروز و خوش یمن میدانستند. در خراسان گویا میرنوروزی مقامی موروثی بوده است و خاندان مشخصی این نقش را به عهده میگرفته است. امیدوارم با شناخت و احیای این آیینهای کهن، بتوانیم گامی مؤثر جهت حفظ هویت فرهنگی و افزایش نشاط و شادیهای اصیل در جامعه برداریم.
انتهای پیام
