امام صادق (ع) در دورانی که بنیامیه و سپس بنیعباس با شدت تمام با شیعیان برخورد میکردند، به جای رویارویی نظامی که منجر به نابودی میشد، از «مقاومت علمی و فرهنگی» استفاده کردند. ایشان با ایجاد شبکهای از دانشمندان و شاگردان را تربیت کردند که بعدها مکتب فکری شیعه را شکل دادند. این روش، مثل یک درخت تنومند بود که در طوفانهای سیاسی خم میشد اما ریشههایش را محکم نگه میداشت و هرگز نمیشکست.
به مناسبت شهادت امام صادق(ع) با هدف بررسی مقاومت و ایستادگی در مکتب امام با حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدباقر نادم استاد حوزه و دانشگاه، نویسنده و پژوهشگر مطالعات انقلاب اسلامی به گفتوگو پرداختیم. در ادامه متن گفتوگو را میخوانیم:
ایسنا: امام صادق (ع) در دوران حکومت سختگیرانه بنیامیه و اوایل بنیعباس چگونه در برابر فشارها و سختیها ایستادگی کردند؟
در دوران بنیامیه و عباسیان، قدرت سیاسی بر پایه زور و سرکوب استوار بود. امام صادق (ع) با درک این واقعیت که قیامهای زودگذر (مانند قیام زید بن علی) بدون پشتوانه اجتماعیِ مستحکم، تنها به خونریزی بیثمر میانجامد، راه «تثبیت عقیده» را برگزیدند. ایشان با ایجاد یک ساختار آموزشی، «هسته سخت» جامعه شیعه را تربیت کردند تا در برابر فروپاشی فکری قرار نگیرند. این روش، تحقق بخشیدن به آیه: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» (آلعمران/۱۳۹) بود؛ یعنی برتری نه از طریق قدرت فیزیکی، بلکه از طریق برتری معرفتی و ایمان است.
ایسنا: امام صادق (ع) چه راهکارهایی برای حفظ هویت شیعه در شرایط سیاسی سخت آن زمان داشتند؟
امام صادق (ع) برای جلوگیری از انحراف شیعه به سمت «تکفیرگرایی» یا «تضییع حق»، دین را از حالت سنتی به حالت «نظاممند و حقوقی» تبدیل کردند. ایشان با تدوین احکام، شیعه را از یک جریان سیاسیِ وابسته به شخص، به یک «مکتب حقوقی و فقهی» تبدیل کردند که فراتر از حاکمیتها پابرجا بماند.
این امر، مصداق عملی فرمان الهی در حفظ اصل است: «فَاسْتَمْسِکُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آلعمران/۱۰۳)؛ ایشان با ایجاد یک مرجعیت علمی واحد، از تفرقه و از دست رفتن هویت جلوگیری کردند.
ایسنا: تفاوت مقاومت فعال و منفعل در اندیشه امام صادق چیست؟
در اندیشه امام صادق (ع)، تفاوت میان مقاومت و تسلیم بسیار دقیق است؛ «مقاومت منفعل» تسلیم شدن در برابر ظلم و سکوت در برابر باطل است که در قرآن با وصف «ذلّ» و حقارت همراه است.
«مقاومت فعال»؛ ایشان با روش «تبیین حق»، در واقع در حال مبارزه با «استبداد معرفتی» بودند. ایشان معتقد بودند ظلم زمانی ریشهکن میشود که «آگاهی» جایگزین «جهل» شود. این همان مفهوم «جهاد با کلمه» و بیباکی در برابر شبهات است. ایشان بر اساس قاعده: «قُلْ هٰذِهٖ سَبِیْل۪یْٓ اَدْعُٓوا اِلَی اللّٰهِ عَلٰی بَصِیْرَةٍ» (یوسف/۱۰۸)، مقاومت را بر پایه «بصیرت» تعریف کردند، نه هیجانزدگیهای سیاسی.
ایسنا: امروز در مواجهه با ظلم و بیعدالتیهای جهانی، چه درسهایی میتوانیم از سبک زندگی و مقاومت امام صادق بگیریم؟
در مواجهه با بیعدالتیهای جهانی امروز، الگوی امام صادق (ع) به ما نفوذناپذیری ارزشی، ارائه الگوی مدیریت ولایی و تربیت نخبگان را میآموزد.
نفوذناپذیری ارزشی؛ مقابله با بیعدالتی مستلزم داشتن یک نظام ارزشی و قدرتی مستقل است که در مواجهه با تأثیرات رسانهها و فشارهای اقتصادی و نظامی منفعل نشود.
تربیت نخبگان؛ برای تغییر ساختارهای جهانی، نیاز به تربیت نیروهای متخصص و آگاه در همه عرصههای سخت و نرم است که بتوانند با ابزارهای روز (علم و تکنولوژی) با ظلم مقابله کنند. این همان پیوند میان «علم» و «عمل» است که در قرآن مورد تأکید است: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» (الزمر/۹).
ارائه الگوی مدیریت ولایی؛ نیل به مقاصد متعالی انسانیت و حاکمیت اسلامی که اوج آن ظهور منجی است تنها با تبعیت محض از ولایت فقیه میسر است که نمونه عینی آن در دوران پیروزی و شکوفایی انقلاب اسلامی ایران تجلی یافت.
ایسنا: اگر امام صادق (ع) در شرایط امروز جهان زندگی میکردند، چه نوع فعالیتهایی را برای دفاع از حق و عدالت انجام میدادند؟
اگر بخواهیم بر اساس منطق «تغییر در عین ثبات» نگاه کنیم، فعالیتهای ایشان در جهان امروز احتمالاً شامل موارد زیر میبود.
رهبری جریانهای حقوق بشری؛ با نگاهی که منشأ آن وحی است، ایشان مدافع حقوق بنیادین انسان در برابر سلطه سرمایهداری و استعمار بودند.
مبارزه با جنگهای روانی و اطلاعاتی؛ ایشان با استفاده از قدرت رسانه، جریانهای فریبدهنده را با استدلالهای منطقی از میان میبردند (همانگونه که در مواجهه با مذاهب باطل در زمان خود عمل میکردند).
ایجاد صلح بر پایه عدالت؛ ایشان به دنبال صلحی نبودند که به قیمت پذیرش ظلم باشد، بلکه در پی صلحی بودند که بر پایه «قسط» (عدالت) بنا شده باشد؛ یعنی همان که قرآن میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» (النحل/۹۰).
انتهای پیام
