این طراوت طبیعی، نویدبخش سالی پربار برای دامداران منطقه است و در دل روستاهای سرسبز این دیار، آیینهایی کهن که تار و پود زندگی مردمان را با خود بافتهاند، جانی تازه مییابند. در میان این سنتهای دیرینه، آیین شیردوشی در روستاها جایگاهی ویژه دارد؛ رسمی که همزمان با سرسبزی طبیعت، آغازگر فصلی نوین در زندگی اقتصادی و اجتماعی مردمان میشود.
این آیین که ریشه در قرنها تجربه و دانش دامداری سنتی دارد، تنها یک فعالیت روزمره برای تأمین معاش نیست، بلکه عمیقترین ارزشهای فرهنگی، از همبستگی اجتماعی و همیاری جمعی گرفته تا انتقال میراث نیاکان به نسلهای آینده است.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به اینکه بارشهای اخیر موجب شده که دامداران برکت سال جدید را به فال نیک بگیرند، گفت: امسال بارشهای خوب بهاره، مایه دلگرمی دامداران منطقه شده و نویدبخش سالی پررونق است.
علیاکبر خلیلی، در گفتوگو با ایسنا افزود: همزمان با آغاز فصل بهار، در روستاهای مختلف خراسان رضوی به خصوص کوهسرخ، کاشمر و شهرهای دیگری که از جمعیت دام بیشتری برخوردارند، شاهد آغاز سنت دیرینه شیردوشی گوسفندان هستیم.
وی بیان کرد: این آیین که هر ساله با مشارکت فعال دامداران و سایر اهالی روستاها برگزار میشود، تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از فرهنگ بومی این مناطق به شمار میرود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به اهمیت مشارکت جمعی در این آیین، اظهار کرد: مردم روستاها، با روحیه همکاری بالا، در این آیین مشارکت میکنند. این همبستگی اجتماعی که در قالب تقسیم کار و حمایت متقابل بروز میکند، جلوهای زیبا از زندگی روستایی و پیوند عمیق اهالی با یکدیگر است.
خلیلی، با بیان خاطراتی از دوران کودکی، به قدمت این سنت اشاره کرد و گفت: دامداران گله را قبل از طلوع آفتاب برای چرا به صحرا میبرند و برای شیردوشی تا ساعت شش صبح بازمیگردانند تا توسط افراد متخصص دوشیده شوند. این چرخه زندگی، از کوچ بهاره تا شیردوشی و فرآوری محصولات لبنی، نسل به نسل منتقل شده است.
وی با تأکید بر اینکه شیردوشی فراتر از یک فعالیت دامداری صرف است، بیان کرد: این آیین، بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه است. در کنار شیردوشی سنتهایی مانند همشیری و وا زدن برگزار میشوند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه اظهار کرد: به عنوان مثال، در همشیری، شیر دوشیده شده توسط چند خانوار، جمعآوری شده و به صورت نوبتی بین آنها تقسیم میشود. این یعنی هر روز یک نفر مسئول توزیع شیر بین اهالی میشود. این رسم، هم به توزیع عادلانه منابع کمک میکند و هم حس تعلق و مسئولیتپذیری جمعی را تقویت میکند.
از شیر گوسفند تا محصولات لبنی
خلیلی به فرآیندهای پس از شیردوشی نیز اشاره کرد و توضیح داد: پس از جمعآوری شیر، آن را به پنیر، ماست و سرشیر و کره و ماست مشک تبدیل میکنند. حتی آب باقی مانده از فرایند تهیه کشک نیز به عنوان آب قروت مصارف خاص خود را دارد. دوغ نیز یکی دیگر از محصولات لبنی پرمصرف است. این محصولات، علاوه بر تأمین نیاز خانوادهها، بخشی از درآمد اصلی آنها را نیز تشکیل میدهند.
وی با اشاره به جزئیات فرآیند تهیه لبنیات، افزود: برای تهیه دوغ، پس از جوشاندن شیر، آن را در کیسههای مخصوص ریخته و آب اضافی آن را جدا میکنند. سپس این دوغ غلیظ شده را در مشک ریخته و به هم میزنند تا کره آن جدا شود. کره نیز جداگانه جمعآوری شده و پس از حرارت دادن، به روغن حیوانی تبدیل میشود. این روغن، علاوه بر مصارف خوراکی، در طب سنتی نیز کاربرد دارد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه، بر اهمیت اقتصادی و اجتماعی این آیین تأکید کرد و گفت: برگزاری این آیینها، علاوه بر نقش اقتصادی مستقیم در تأمین معاش خانوادهها، به تقویت روابط اجتماعی و حفظ میراث فرهنگی در میان نسلهای مختلف کمک شایانی میکند. جوانترها در کنار بزرگان، با این سنتها آشنا میشوند و ارزشهای فرهنگی و اقتصادی مرتبط با دامداری و تولیدات لبنی را فرا میگیرند.
وی ادامه داد: در گذشته، این مراسم با شور و هیجان بیشتری برگزار میشد. همه اهالی روستا، از پیر و جوان، در این فعالیت مشارکت داشتند. امروزه نیز، با وجود تغییرات زندگی، تلاش بر این است که این سنتها حفظ شوند.
خلیلی در ادامه به چالشهای پیش روی حفظ این سنت اشاره و اظهار کرد: مهاجرت جوانان به شهرها، تغییر سبک زندگی و کاهش تعداد دامداران، از جمله چالشهایی است که میتواند بر تداوم این سنت تأثیر بگذارد. با این حال، عشق و علاقه مردم بسیاری از روستاها به این میراث فرهنگی و تلاش برای انتقال آن به نسلهای آینده، همچنان این آیین را زنده و پویا نگه داشته است.
وی با امیدواری به آینده، افزود: باید تلاش شود با مستندسازی و معرفی این آیینها، اهمیت آنها را به نسل جوان یادآوری کنیم. همچنین، حمایت مسئولین از دامداران و تشویق آنها به حفظ و توسعه فعالیتهای سنتی، میتواند نقش مهمی در تداوم این میراث ایفا کند.
آیین شیردوشی، نمونهای درخشان از تداوم سنتهای بومی در دل زندگی مدرن است. این آیین که با برکت بارشهای بهاری آغاز میشود، نه تنها منبع درآمد و تأمین معاش برای مردمان منطقه است، بلکه با تقویت پیوندهای اجتماعی، انتقال دانش سنتی و حفظ میراث فرهنگی، نقشی حیاتی در هویت و انسجام جامعه روستایی ایفا میکند.
در دنیای امروز که سرعت تغییرات شتابان است، حفظ و احیای چنین سنتهایی، گامی مهم در جهت پاسداشت ریشهها و تقویت سرمایههای فرهنگی هر جامعه محسوب میشود.
انتهای پیام
