تقی اکبری در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه مسئولیت استادی در دانشگاه، امانتداری حقیقت نزد نسل آینده و پرورشِ عقل نقاد است، نه صرفاً انتقال اطلاعات، گفت: بار سنگینی که بر دوش اساتید سنگینی میکند، همنوایی دو رکن صداقت علمی و پرورش انسانی است.
وی افزود: از یک سو، صیانت از حقیقت و پیمان با اخلاق علم، ستون فقرات وجود هر استادی را شکل میدهد؛ یعنی عالم باید در برابر حقیقت چون برگ در برابر باد متواضع بماند و دانشش را به شمشیر قدرت نسوزاند. از سوی دیگر، رسالت اساتید فراتر از انتقالِ اطلاعات است؛ کشف پتانسیلها، شکلدهی به داوری، نفسکشیدن به منش فکری و پرورشِ قدرت تفکر در دانشجو، جان تربیت است.
اکبری ادامه داد: شهید مطهری با حکمت فرمود که تعلیم یعنی رشد قدرت تفکر. به باور من، استادی که تنها درس بدهد، اما فکر کردن را به شاگردش یاد ندهد، مانند کسی است که ناقصترین بنیان را برپا میکند. رسالت او ناتمام میماند، چراکه نسل آینده را نه متفکر، که حافظِ خامِ حقایق رها میکند.
عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی با اشاره به تفاوت تعامل استاد و دانشجو در نظام آموزشی مدرن با گذشته، تصریح کرد: گذشتهای که در آن استاد، منبع دانایی بود و دانش، رودباری یکطرفه؛ امروز، دریای مشترک پرسشها است. در نظام آموزشیِ نوین، سلسله مراتب جای خود را به گفتوگوی پویا و مسئلهمحوری داده است، دانشجو دیگر شنونده منفعل نیست؛ او در شبکهای جهانی از دانش شناور است و دسترسی بیپایان به دادهها، اقتدارِ سنتیِ استاد را به چالش کشیده است.
وی خاطرنشان کرد: اکنون، جایگاه او بر انباشت اطلاعات استوار نیست، بلکه بر چرخشِ قدرت تحلیل، عمقِ تجربه پژوهشی و بعد راهنماییِ فکری میچرخد. آموزش اصیل، باید در مسیر حکمتِ جاری حرکت کند، نه در تونل فن بیروح. در این عصرِ دیجیتال، استادی که نتواند از جایگاهِ«مرجعِ مطلق» فاصله بگیرد و نقشِ«راهنمای پرسشگر» را بپذیرد، مانند کشتیای است که در اقیانوسِ زنده آموزش، قطبنما را از دست داده و ناگزیر در جریانِ پویایِ دانش، سکون مردهای خواهد شد.
اکبری با اشاره به آموزش مجازی و عدالت آموزشی در شرایط بحران و جنگ، گفت: فناوری بسیاری از فاصلههای جغرافیایی را از میان برده و امکان دسترسی دانشجویان در نقاط مختلف را به منابع آموزشی فراهم کرده است. با این حال، عدالت آموزشی تنها به معنای دسترسی به محتوا نیست؛ بلکه زمانی محقق میشود که دسترسی، کیفیت آموزش و توان بهرهبرداری از فرصتها برای همه دانشجویان بطور برابر فراهم باشد. اگر هر یک از این ابعاد دچار اختلال شود، عدالت آموزشی نیز آسیب میبیند.
استاد دانشگاههای اردبیل افزود: در شرایطی که کشور در وضعیت جنگی قرار دارد، این تعادل بیش از پیش شکننده میشود. ناپایداری زیرساختها، فشارهای اقتصادی و نگرانیهای روانی میتواند تمرکز و امکان بهرهگیری دانشجویان از آموزش را کاهش دهد. در چنین فضایی، حمایت مالی، پشتیبانی روانی و همراهی دانشگاهها دیگر یک امتیاز اضافی نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ عدالت آموزشی به شمار میآید.
وی ادامه داد: همانگونه که در«سند تحول و ارتقای علوم انسانی» شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز تأکید شده است، هدف آموزش صرفاً ارائه محتوا نیست، بلکه ایجاد فرصتهای برابر برای رشد معنادار همه دانشجویان است در چنین روزهایی بیش از هر زمان دیگری لازم است هوای یکدیگر را داشته باشیم تا چراغ آموزش و امید همچنان روشن بماند.
اکبری با اشاره به فشارهای مضاعف آموزش مجازی در شرایط اضطراری، گفت: آموزش مجازی وقتی با انتخاب و برنامهریزی انجام میشود، ابزاری برای گسترش یادگیری است؛ اما در شرایط اضطراری و جنگی، به ضرورتی سنگین تبدیل میشود که فشار آن همزمان بر دوش استاد و دانشجو مینشیند. در چنین وضعیتی، اضطرابهای فردی، ناپایداری زیرساختهایی مانند برق و اینترنت و نابرابری در دسترسی به امکانات، فرایند آموزش را با چالشهای جدی روبهرو میکند.
عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی ادامه داد: در این میان، مسئله فقط انتقال دانش نیست، بلکه حفظ عدالت و کرامت آموزشی است. وقتی برخی دانشجویان به دلیل شرایط بیرونی امکان مشارکت کامل ندارند، پایبندی خشک به قواعد آموزشی میتواند به بازتولید نابرابری منجر شود. از همین رو، انعطافپذیری در شیوه تدریس، ضبط کلاسها و تنوع در ارزیابی، نه کاهش استاندارد علمی، بلکه پاسخی اخلاقی به شرایط بحران است.
وی افزود: چنانکه در«سند تحول و ارتقای علوم انسانی» نیز بر برابرسازی فرصتهای آموزشی تأکید شده است، عدالت آموزشی تنها با ارائه محتوا تحقق نمییابد، بلکه با فراهم کردن امکان واقعی بهرهمندی برای همه دانشجویان معنا پیدا میکند در چنین روزهایی، همدلی و همراهی میان استاد و دانشجو، مهمترین پشتوانه تداوم آموزش است.
اکبری تاکید کرد: اگر قرار باشد برای سیاستگذاران آموزش عالی یک توصیه اساسی بیان شود، آن این است که نظام آموزشی باید بر پایه«تابآوری» طراحی شود، نه بر اساس واکنشهای مقطعی به بحرانها. تجربه نشان داده است که دانشگاههایی که تنها هنگام بحران به فکر راهحل میافتند، همواره یک گام عقبتر از شرایط حرکت میکنند.
وی افزود: دانشگاه باید چنان سازمان یابد که در طوفانهای اجتماعی و جنگی فرو نریزد، بلکه بتواند شکل اجرای مأموریت خود را تغییر دهد و در عین حال هسته اصلی خود، یعنی تولید دانش و پرورش انسان، را حفظ کند. چنین دانشگاهی با زیرساخت دیجیتال پایدار، برنامههای درسی قابل اجرا در هر دو حالت حضوری و مجازی، تقویت مهارتهای خودتنظیمی در دانشجویان و فراهم کردن حمایتهای روانی برای استاد و دانشجو، میتواند در شرایط دشوار نیز پویایی خود را از دست ندهد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: در این نگاه، هدف آن است که نظام آموزشی از وضعیت شکننده فاصله بگیرد و به ساختاری تابآور تبدیل شود؛ ساختاری که با هر بحران متوقف نشود، بلکه با تغییر شیوهها به مسیر خود ادامه دهد. زیرا تعطیلی دانشگاه در شرایط بحرانی، به معنای خاموش شدن یکی از مهمترین چراغهای جامعه است.
وی اضافه کرد: چنین رویکردی در اسناد بالادستی کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است. در«سند تحول و ارتقای علوم انسانی» شورای عالی انقلاب فرهنگی، بر شکلگیری دانشگاهی تأکید میشود که بتواند در برابر تحولات و بحرانها پایدار بماند و در عین حفظ مأموریت علمی خود، از تجربههای دشوار برای رشد و بازآفرینی بهره بگیرد در واقع، دانشگاه تابآور نهادی است که حتی در سختترین شرایط نیز مسیر دانش را روشن نگه میدارد.
اکبری خطاب به دانشجویان با بیان اینکه در روزهای آرام علم بیدغدغه میدرخشد اما در زمانه بحران ادامه دادن مسیر دانایی خود نوعی شجاعت فکری است، گفت: آنچه امروز انجام میدهید، صرفاً تلاش برای گرفتن مدرک نیست، بلکه آزمونی برای روحِ انسانِ اندیشمند است. هر صفحهای که میخوانید و هر پرسشی که در دل تاریکی شکل میدهید، تمرینی برای استقامت ذهنی و تعهد علمی شماست.
عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی ادامه داد: تاریخ بارها نشان داده است که تمدنها پس از فروپاشیها، به دست کسانی دوباره ساخته شدهاند که در میان خاکستر بحران، شعله پرسشگری را زنده نگه داشتند. دکتر علی شریعتی بهدرستی یادآور میشود که «مسئولیت آگاه بودن سنگین است» اگر این سخن را به دانشگاه تعمیم دهیم، معنایش روشنتر میشود: مسئولیت دانشجو بودن یعنی زنده نگه داشتن روح پرسشگری؛ زیرا دانشگاه تنها زمانی زنده است که پرسش در آن جریان دارد، نه زمانی که خاموش میشود.
وی خاطرنشان کرد: امروز این مسئولیت بر دوش شماست؛ نه بهعنوان باری فرساینده، بلکه همچون تاجی از آگاهی. تداوم اندیشیدن در روزگار دشوار، نشانه نسلی است که میتواند پایههای آینده را دوباره بسازد.
انتهای پیام
