ایران نیز با تکیه بر همین ظرفیت‌ها، تلاش می‌کند راه‌های تازه‌ای برای ادامه جریان تجارت پیدا کند و از فرصت‌های جدیدی که در دل این محدودیت‌ها شکل گرفته، استفاده کند. در این میان، خراسان رضوی به عنوان یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور در حوزه اتصال‌های زمینی و ریلی، جایگاهی ویژه پیدا کرده است.

خراسان رضوی به دلیل هم‌جواری با کشورهای همسایه، قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم و برخورداری از زیرساخت‌های حمل‌ونقلی، می‌تواند به یکی از محورهای اصلی ترانزیت در کشور تبدیل شود. وقتی مسیر دریا با مشکل مواجه می‌شود، اهمیت مسیرهای خشکی بیشتر از قبل دیده می‌شود و خراسان رضوی دقیقاً در همین نقطه می‌تواند نقش‌آفرینی کند. خراسان می‌تواند به عنوان پلی برای انتقال کالا به داخل کشور، بازارهای منطقه و حتی مسیرهای دورتر استفاده شود. همین ویژگی‌ها باعث شده خراسان رضوی فقط یک استان مرزی نباشد، بلکه به عنوان یک مسیر مهم برای ادامه تجارت و حفظ جریان جابه‌جایی کالا نیز مطرح شود.

در این راستا؛ با فعالان حوزه حمل‌ونقل، اتاق بازرگانی خراسان رضوی و رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی به گفت‌وگو نشستیم تا ابعاد و جزییات این موضوع را بررسی کنیم.

محمود امتی، عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به چالش‌های جدی پیش‌روی حمل‌ونقل دریایی و کاهش محسوس امکان تردد کشتی‌ها در مسیرهای مرتبط با بنادر ایران، بر ضرورت بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های ریلی و جاده‌ای کشور، به‌ویژه جایگاه استراتژیک خراسان رضوی در ترانزیت بین‌المللی تأکید و اظهار کرد: در شرایط فعلی، مسیرهای دریایی با محدودیت‌ها و مشکلات فراوانی روبه‌رو شده‌اند، کشتی‌هایی که مقصدشان بنادر ایران است یا از بنادر ایران بارگیری می‌شوند، برای تردد با دشواری‌های جدی روبه‌رو هستند.

وی افزود: این مسئله طبیعتا بر تامین مواد اولیه کارخانه‌ها، نیازهای تولیدی کشور و همچنین کالاهای مصرفی و کالاهای اساسی اثر می‌گذارد. بخش عمده تجارت کشور تاکنون از طریق دریا انجام می‌شد. ایران کشوری دریایی است و بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد تجارت کشور تا به امروز از طریق دریا انجام می‌شد. طبیعی است که ظرفیتی که در دریا وجود دارد را در ریل و جاده به آن اندازه نداریم. البته یک مزیت مهم در اختیار ما وجود دارد و آن ۲۵ پایانه مرزی کشور است که می‌توانند با حدود ۱۵ کشور همسایه به مبادلات تجاری کمک کند، اما واقعیت این است که از نظر حجم و ظرفیت، پایانه‌های مرزی نمی‌توانند جایگزین کامل دریا شوند.

عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی ،صنایع ، معادن و کشاورزی خراسان رضوی با تأکید بر اینکه همین شرایط ایجاب می‌کند برای عبور از محدودیت‌های فعلی، راهکارهای تازه و مؤثر اندیشیده شود، تصریح کرد: به همین دلیل است که لازم می‌بینیم درباره ظرفیت‌های جدید، به‌ویژه در حوزه‌های ریلی و جاده‌ای، بیشتر فکر کنیم و تمهیدات لازم را به کار بگیریم. پایانه‌های مرزی ما نیز باید از حالت محدود فعلی خارج شوند؛ چراکه در زیرساخت‌ها با مشکلاتی مواجه‌ بوده و در بخش‌های نرم‌افزاری و اجرایی نیازمند تقویت هستند.

نقش مؤثر خراسان رضوی در تامین بسیاری از کالاها و مواد مورد نیاز کشور

وی خراسان رضوی را یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور برای ایفای نقش در این شرایط دانست و افزود: خراسان رضوی برای تامین بسیاری از کالاها و مواد مورد نیاز می‌تواند برای کل کشور نقش مؤثری ایفا کند. این استان دروازه ورود آسیای میانه و یکی از مسیرهای مهم اتصال چین به ایران از طریق ریل، به‌ویژه مسیر سرخس، به شمار می‌رود. از این منظر، خراسان رضوی می‌تواند نقش مهمی در توسعه ترانزیت بین‌المللی کشور ایفا کند. معتقدیم باید بیش از گذشته به ظرفیت‌های داخلی در مسیرهای ریلی و جاده‌ای توجه شود. همچنین لازم است پایانه‌های مرزی از نظر زیرساختی و نرم‌افزاری تقویت شود تا این معضل تا حد زیادی مرتفع گردد که کشور در تأمین کالا با کاهش و اختلال جدی مواجه نشود.

امتی با اشاره به مسیرهای ریلی فعال یا در حال توسعه میان چین و ایران گفت: در حال حاضر سه شاخه اصلی برای ورود کالا از چین به ایران وجود دارد. یک مسیر از چین، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و سرخس است که هم‌اکنون کالا از این مسیر وارد کشور می‌شود. مسیر دیگر از چین، قزاقستان، ترکمنستان و اینچه‌برون است که بخشی از کالاها، به‌ویژه محموله‌هایی که مقصدشان داخل ایران و خصوصا تهران است، از این مسیر وارد می‌شود. مسیر سوم نیز از طریق چین و آکتائو در دریای خزر است که از این طریق کالاها با کشتی به بنادر امیرآباد و انزلی منتقل می‌شوند.

این فعال حوزه حمل‌و نقل و عضو انجمن بین‌المللی حمل و نقل در ادامه همچنین به اهمیت مسیر پاکستان اشاره کرد و گفت: مسیری در پاکستان وجود دارد که بر روی آن می‌توانیم کار کنیم. این مسیر از طریق کراچی و گوادر، بخشی از محموله‌های مورد نیاز داخل کشور را منتقل و حمل می‌کند. این مسیرها اگر به‌درستی فعال شوند، می‌توانند بخشی از فشار ناشی از محدودیت‌های دریایی را جبران کنند.

وی نقش اتاق بازرگانی خراسان رضوی را در این میان مهم ارزیابی کرد و افزود: اتاق بازرگانی خراسان رضوی در این زمینه می‌تواند نقش مهمی ایفا کند و خوشبختانه این کار نیز آغاز شده است. مسیرهای مختلف شناسایی شده‌ و گروه‌های کاری متعددی در حوزه‌های لجستیک، واردات کالا و صادرات فعال شده‌ است تا بتوان بخشی از این معضلات و انسداد دریایی را جبران کرده و کمک کنند که کشور کمتر با کاهش کالا مواجه شود. هدف این است که مسیرهای جایگزین تقویت شوند و از ظرفیت‌های موجود به‌صورت مؤثر استفاده شود.

عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی در ادامه با تأکید بر اینکه بخشی از حل این مسئله بر عهده بخش خصوصی و بخشی دیگر نیازمند تصمیمات حاکمیتی است، اظهار کرد: بخش خصوصی وظیفه خود را تا حد زیادی به‌خوبی انجام می‌دهد؛ چراکه بازار و مسیرها را می‌شناسد و نسبت به خرید و تأمین کالا آگاهی دارد اما بخشی از کار نیز نیازمند تصمیمات و اقدامات دولتی و حاکمیتی است.

امتی ادامه داد: در این راستا ضرورت دارد که دیپلماسی اقتصادی با کشورهای همسایه تقویت شود، مسیرهای حمل‌ونقل تسهیل شود و در پایانه‌ها و مرزها روان‌سازی بیشتری انجام شود. قوانین و مقررات ورود کالا به کشور ساده‌تر شود و اختیارات بیشتری نیز به استانداران داده شود تا بتوانند در استان‌های مرزی کمک بیشتری برای رفع مشکلات داشته باشند. اگر این مجموعه اقدامات به‌صورت هماهنگ انجام شود، می‌توان بخشی از مشکلات ناشی از محدودیت‌های دریایی را کاهش داد و از ظرفیت‌های استان‌های مرزی، به‌ویژه خراسان رضوی، برای تقویت ترانزیت بین‌المللی و تأمین نیازهای کشور بهره بیشتری برد.

تقویت زیرساخت‌های نرم‌افزاری و مدیریتی، کلید توسعه ترانزیت در مرزها است

عضو هیأت رئیسه اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی با تأکید بر اینکه مسیرهای ریلی و جاده‌ای می‌توانند جایگزین مناسبی برای حمل‌ونقل دریایی باشند، تصریح کرد: پیش از این نیز تجارت از طریق این مسیرها انجام می‌شد اما به دلیل هزینه‌های کمتر، زمان کوتاه‌تر و حجم بالای کالاهایی که می‌توان با کشتی جابه‌جا کرد، مسیر دریایی ارجحیت داشته است. بخش خصوصی در حال حاضر نیز در حال حمل و نقل کالا از طریق مسیرهای جایگزین است، اما دغدغه اصلی ما تقویت این ظرفیت‌ها، افزایش بهره‌وری و رفع موانع و چالش‌ها است تا سهولت بیشتری برای فعالان اقتصادی در تأمین مواد اولیه و حمل کالا ایجاد شود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا برای تقویت زیرساخت‌ها در استان طرح خاصی وجود دارد؟، گفت: اگر اراده و مدیریت کافی وجود داشته باشد، بسیاری از زیرساخت‌ها، پیش از آنکه فیزیکی باشند، ماهیت نرم‌افزاری و مدیریتی دارد. به این معنا که اگر عزمی جدی برای هماهنگی بین نهادها و سازمان‌های مستقر در مرزها وجود داشته باشد، می‌توان ظرفیت تردد را به شکل چشمگیری افزایش داد.

امتی با ارائه مثال‌هایی از پتانسیل افزایش ظرفیت در مرزها، افزود: به عنوان مثال، اگر در حال حاضر روزانه ۲۵۰ تردد رفت و ۲۵۰ تردد برگشت در مرز سرخس داریم، با مدیریت صحیح می‌توان این عدد را به ۷۰۰ تا ۸۰۰ تردد رساند. در مرز دوغارون که روزانه ۱۰۰۰ تردد انجام می‌شود، با همین امکانات موجود می‌توان این عدد را به ۲۰۰۰ دستگاه رساند. این امر نیازمند عزم مدیریتی و ملی است و الزاما به سرمایه‌گذاری‌های کلان نیاز ندارد.

وی مشکل اصلی در پایانه‌های مرزی را نه کمبود سرمایه‌گذاری فیزیکی، بلکه بروکراسی اداری، ناهماهنگی بین سازمان‌ها و نهادهای مستقر در مرز، اعمال سلیقه‌های مدیریتی و نبود یک مدیریت واحد و با اختیارات کافی دانست و افزود: این کمبودها باعث شده که نتوانیم از تمام ظرفیت‌های موجود به نحو احسن استفاده کنیم.

امتی با وجود اذعان به مصائب و هزینه‌های جنگ و درگیری‌ها، به فرصت‌های پیش روی خراسان رضوی اشاره و اظهار کرد: با وجود تمامی محدودیت‌ها و تبعات منفی ناشی از درگیری‌ها، خراسان رضوی به دلیل فاصله نسبی با مناطق جنوبی کشور، داشتن مسیر ریلی، دروازه بودن برای آسیای میانه و هم‌مرز بودن با افغانستان، می‌تواند به یک فرصت تبدیل شود.

وی افزود: بسیاری از شرکت‌های خراسانی در مرزهای شرقی، به‌ویژه مرزهای پاکستان، فعال هستند و این موقعیت می‌تواند نقش مؤثری را برای استان در حوزه لجستیک و ورود کالا به کشور ایفا کند. تقویت زیرساخت‌های نرم‌افزاری، ایجاد هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و برخورداری از مدیریت واحد و مقتدر در مرزها، اولویت اصلی برای بهره‌برداری حداکثری از پتانسیل ترانزیتی کشور، به‌ویژه  خراسان رضوی، است و این امر می‌تواند تا حد زیادی چالش‌های ناشی از محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی را جبران کند. 

ضرورت تدوین یک نقشه راه برای فعالان اقتصادی در شرایط فعلی

در ادامه علی اکبر لبافی -رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی- در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به شرایط و چالش‌های کنونی در حوزه دریانوردی و حمل‌ونقل بین‌المللی اظهار کرد: با وجود اینکه برخی فشارها و اختلال‌ها بر مسیرهای تجاری کشور ایجاد شده، اما ایران کشوری نیست که ناچار به پذیرش بن‌بست اقتصادی باشد. کشور از ظرفیت‌ها و مسیرهای متنوعی برخوردار است و می‌تواند با اتکا به راهکارهای موجود، هرچند ممکن است در مقطعی برای فعالان اقتصادی هزینه بیشتری به همراه داشته باشد، مسیر تجارت و جابه‌جایی کالا را همچنان فعال و پایدار نگه دارد.

وی افزود: یکی از موضوعاتی که در حال پیگیری است، تدوین یک نقشه راه برای فعالان اقتصادی است. در نشستی که در خانه صنعت و معدن برگزار شده، مقرر گردید که از سوی خبرگان و دست‌اندرکاران حوزه‌های مرتبط، یک برنامه عملیاتی تهیه شود تا بتوانیم به فعالان اقتصادی اطلاع‌رسانی کرده و مسیرهای مناسب برای جابه‌جایی کالا، مواد اولیه وارداتی و صادرات کالا را پیش‌روی آن‌ها قرار دهد. هدف این است که فعال اقتصادی بتواند با توجه به شرایط هر محموله، راحت‌ترین مسیر، کم‌هزینه‌ترین راه و مسیر دارای اطمینان بیشتر را انتخاب کند و درباره اینکه از کدام نقطه و از چه گذرگاهی وارد شود، تصمیم دقیق‌تری داشته باشد.

رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی تصریح کرد: در چارچوب این برنامه، مسیرهای مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است؛ از جمله مسیرهایی که از بندر کراچی پاکستان آغاز می‌شود و سپس می‌تواند به مسیرهای ریلی و زمینی پاکستان و همچنین ادامه‌ آن به سمت افغانستان و ترکمنستان متصل شود. به همین شکل، مسیرهای زمینی و ریلی نیز در دستور کار قرار دارد تا فعالان اقتصادی بر اساس شرایط زمانی، هزینه‌ای و ریسک‌های احتمالی، بهترین گزینه را انتخاب کنند. همچنین بخشی از بررسی‌ها معطوف به مسیرهای مرتبط با امکان دریایی در شمال کشور نیز بوده تا ترکیبی از ظرفیت‌های حمل‌ونقل در قالب مسیرهای متنوع در نقشه راه نهایی لحاظ شود.

خراسان رضوی نقش کلیدی در مسیرهای مرزی شرقی دارد

وی تاکید کرد: در این نگاه، خراسان رضوی صرفا نباید در حد یک منطقه شرق کشور دیده شود؛ بلکه باید از آن به عنوان یک پیشران برای ترانزیت بین‌المللی بهره گرفت. نگاه ما باید جامع باشد؛ یعنی نقشه راه نباید فقط شرق ایران را پوشش دهد، بلکه باید همه مسیرها از جمله آن‌هایی که به تبادلات با مناطق دیگر منتهی می‌شود را در نظر گرفت. ایران در حوزه واردات از کشورهای اروپایی فعالیت دارد. در حوزه صادرات کالاهای مختلف، ماشین‌آلات و تجهیزات نیز فعالیت می‌کند؛ بنابراین طبیعی است که علاوه بر مسیرهای مرزی شرقی، به مسیرهای مهمی مانند مبادلات از طریق عراق، ترکیه و آذربایجان نیز توجه شود تا امکان انجام مبادله و ترانزیت بین‌المللی در شبکه‌ای گسترده‌تر فراهم شود.

لبافی سپس به ظرفیت‌های ویژه استان در حوزه کالای استراتژیک اشاره و اظهار کرد: در خراسان رضوی، کالای کلیدی و استراتژیک به نام زعفران وجود دارد که باید در اولویت تصمیم‌گیری‌ها باقی بماند. باید تمامی تلاش‌ها صورت گیرد تا این موقعیت استراتژیک استان و کشور در این حوزه از دست نرود. علاوه بر استمرار تولید و صادرات، موضوع بهره‌وری عوامل تولید نیز اهمیت جدی دارد. 

وی بخش دیگری از انتظارها را به هماهنگی‌های بین‌المللی مرتبط دانست و افزود: در همین چارچوب، انتظار می‌رفت نمایندگی وزارت امور خارجه نیز با کشورهای همسایه‌ای که با آن‌ها مرز مشترک داریم ارتباط فعال‌تری برقرار کند. با کشورهای ترکمنستان، افغانستان و پاکستان رایزنی‌ها می‌توانست مسیرهای جدیدی برای صادرات و انتقال کالا به‌ویژه زعفران ایجاد کند.

لبافی توضیح داد: بنابراین رایزنی‌های هدفمند با کشورهای همسایه‌ای که امکان پرواز به مقصدهای اروپایی دارند می‌توانست کمک کند صادرات زعفران ایرانی با تسهیل بیشتر انجام شود. در واقع، اگر این رایزنی‌ها و ارتباطات شکل می‌گرفت و تفاهم‌نامه‌هایی در سطح مشخص بین طرف‌های مرتبط انجام می‌گرفت، امکان آن فراهم می‌شد که کالا از مسیرهایی که ظرفیت هوایی دارند به کشورهایی منتقل شود که بازار مصرف آن وجود دارد از جمله کشورهای اروپایی. در چنین حالتی، می‌توانستیم زعفران تولیدشده را با برند ایرانی خودمان از این مسیرها به کشورهای هدف منتقل کنیم. این موضوع آن‌طور که انتظار می‌رفت تا امروز به نتیجه نرسیده و هنوز اقدام مؤثری که بتواند این مسیر را به شکل پایدار فعال کند، شکل نگرفته است. 

رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی خراسان رضوی درباره راهکارهای مواجهه با چالش‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، به جزئیات بیشتری از نقشه راه در دست تدوین برای فعالان اقتصادی پرداخت و بر اهمیت مصوبه دولت درباره تأمین کالاهای اساسی از طریق استان‌های مرزی، به‌ویژه خراسان رضوی، اشاره و تاکید کرد: این نقشه راه در حال تهیه است و پس از نهایی شدن، در اختیار فعالان اقتصادی قرار خواهد گرفت. هدف اصلی این است که فعالان اقتصادی بتوانند راحت‌ترین، مطمئن‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر را برای جابه‌جایی کالا و انجام تبادلات تجاری خود انتخاب کنند. این جایگزین‌ها به منزله رقابت قیمتی مستقیم با حمل دریایی نیست؛ چراکه حمل دریایی به مراتب ارزان‌تر است و نرخ‌های حمل زمینی و حتی ریلی، طبیعتا منجر به افزایش قیمت تمام شده کالا خواهد شد.

وی، به مصوبه دولت درباره کالاهای اساسی اشاره و اظهار کرد: این مصوبه که در ابتدا تا پایان سال گذشته اعتبار داشت، پس از پیگیری‌های انجام شده، تا پایان اردیبهشت امسال تمدید شده است. بر اساس این مصوبه، استان‌های مرزی مانند خراسان رضوی، نقش کلیدی در تأمین کالاهای اساسی از طریق واردات ایفا می‌کنند. این استان‌ها باید نیاز داخلی خود را بر اساس این مصوبه تأمین کنند و باید استان‌های غیرمرزی (مانند یزد، کرمان و سایر استان‌های فاقد مرز) را در تأمین کالاهای اساسی یاری رسانند مثل واردات برنج و گوشت نمونه‌هایی از این کالاهای اساسی است که از طریق این سازوکار در حال انجام است.

تنوع کریدورهای ترانزیتی؛ راهی به سوی تاب‌آوری اقتصادی 

لبافی با تأکید بر اهمیت تنوع‌بخشی به کریدورهای ترانزیتی، اظهار کرد: این اقدام قطعا به افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور منجر خواهد شد. هرچند ایران در حوزه حمل‌ونقل دریایی هنوز نتوانسته به ظرفیت کامل خود دست یابد، اما مسیرهای زمینی و ریلی متعددی برای واردات کالا، از جمله خوراک دام، فعال هستند و در حال حاضر با همراهی و همکاری کشورهای منطقه، میزان تاب‌آوری کشور در حوزه ترانزیت به سطح بسیار مطلوبی رسیده است.

وی، با تأکید بر زیرساخت‌های رو به رشد کشور، به‌ویژه در حوزه حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای در خراسان، از جمله پیشرفت پروژه مشهد–تایباد و راه‌اندازی گمرک شهید مطهری خبر داد و اظهار کرد: با وجود چالش‌های موجود در تخلیه و بارگیری، بستر لازم برای صادرات فراهم است و کمبود در این زمینه وجود ندارد؛ کلیدی‌ترین مسئله نه در کمبود زیرساخت، بلکه در ضرورت تسهیل‌گری و مدیریت فعال میدانی است.

رئیس دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی استان اظهار کرد: پیشنهاد من این است که مسئولان استانی با حضور مستمر در نقاط مرزی مانند دوغارون، می‌توانند از ایجاد صف‌های طولانی کامیون‌ها و معطلی محموله‌ها جلوگیری کنند، چراکه این تسهیل‌گری، حتی برای عبور به‌موقع یک کامیون یا محموله ریلی، ارزش بالایی دارد و در نهایت به افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور با اتکا بر انسجام اجتماعی بالای مردم کمک شایانی می‌کند؛ با این حال، لزوم توجه به معیشت مردم، توانمندسازی اقتصادی آنان و جلوگیری از بروز کمبود کالا در بازار از اهمیت بالایی برخوردار است تا بتوان با عبور از شرایط دشوار کنونی، بر مشکلات فائق آمد.

در نهایت، چالش‌های کنونی در مسیرهای دریایی، ایران را به سمت بهره‌برداری حداکثری از پتانسیل‌های زمینی و ریلی خود سوق داده است. خراسان رضوی، با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد و زیرساخت‌های حمل‌ونقلی قوی، نه تنها به عنوان یک مسیر ترانزیتی کلیدی، بلکه به عنوان نمادی از توانایی ایران در تبدیل محدودیت‌ها به فرصت، نقش‌آفرینی می‌کند و در خط مقدم حفظ جریان تجارت بین‌المللی در منطقه قرار گرفته است.

انتهای پیام