عمر خیام نه فقط شاعری خوشذوق، بلکه اندیشمندی ژرفنگر بود که رد پایش را میتوان هم در ساحت علم و هم در قلمرو تأملات فلسفی دید. خیام از آن دست شخصیتهایی است که هرچه بیشتر دربارهاش خوانده شود، لایههای تازهتری از نبوغ و جسارت فکریاش آشکار میشود؛ مردی که از دل یک شهر کهن برخاست، اما اندیشهاش از مرز زمان و مکان فراتر رفت.
حکیم عمر خیام نیشابوری، دانشمند، فیلسوف و شاعر نامآوری که آوازهاش از مرزهای جغرافیا فراتر رفته، هرسال در این ایام بار دیگر در کانون توجه دوستداران فرهنگ و اندیشه قرار میگیرد و آیینهای مختلفی برای پاسداشت یاد و نام او برگزار میشود.
یک استاد ادبیات و عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور، با اشاره به جایگاه ممتاز این حکیم نیشابوری اظهار کرد: خیام را نباید تنها در قامت یک شاعر رباعیسرا خلاصه کرد. او شخصیتی چندوجهی و جامعالاطراف در تاریخ فرهنگ و تمدن ایران است که در سده پنجم هجری در نیشابور زاده شد و در عرصههای گوناگونی همچون ریاضیات، نجوم، فلسفه و ادبیات تأثیری ماندگار از خود بر جای گذاشت.
حامد خاتمیپور، در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه خیام از برجستهترین چهرههای علمی روزگار خود به شمار میرفت، افزود: در حوزه ریاضیات، رساله او درباره معادلات درجه سوم و طبقهبندی علمی این معادلات، نقطه عطفی در تاریخ علم جبر محسوب میشود. خیام با نگاهی خلاقانه و بهرهگیری از روشهای هندسی، راهحلهایی برای این معادلات ارائه داد که قرنها مورد توجه دانشمندان قرار داشت و نشان دهنده ژرفای اندیشه ریاضی اوست.
وی گفت: اهمیت کار خیام تنها در ارائه راهحل خلاصه نمیشود، بلکه در شیوه نگاه نظاممند او به مسائل ریاضی است؛ در واقع این نگاه از انسجام فکری و قدرت تحلیل بالای وی حکایت دارد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: خیام در بررسی اصل پنجم اقلیدس که به اصل خطوط موازی معروف است، نیز دیدگاههایی دقیق و پیشرو مطرح کرد. این تلاشها در روند تحول هندسه سهمی قابل توجه داشت و نام او را در تاریخ ریاضیات تثبیت کرد.
وی همچنین به پژوهشهای خیام در زمینه بسط دو جملهای اشاره کرد و گفت: قواعدی که او درباره ضرایب بسط دوجملهای ارائه داد، بعدها در قالب آنچه امروز به نام مثلث خیام ـ پاسکال شناخته میشود، شهرت یافت. این موضوع نشان میدهد که دستاوردهای علمی خیام نه تنها در زمان خود، بلکه در سدههای بعد نیز الهامبخش بوده و در شکلگیری مفاهیم بنیادین ریاضی نقش داشته است.
خاتمیپور در ادامه به فعالیتهای نجومی خیام پرداخت و اظهار کرد: یکی از مهمترین خدمات علمی او، سرپرستی اصلاح گاهشماری جلالی است. تقویمی که با همکاری گروهی از دانشمندان و به هدایت خیام تدوین شد، از دقیقترین نظامهای تقویمی در تاریخ بشر به شمار میرود به طوری که بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که دقت تقویم جلالی حتی از تقویم میلادی نیز بیشتر است.
وی با بیان اینکه دامنه فعالیتهای علمی خیام به ریاضیات و نجوم محدود نمیشود، توضیح داد: در برخی منابع به تلاشهای خیام در زمینه سنجش و توزین اجسام در آب نیز اشاره شده است. این موضوع گواه آن است که وی با مسائل فیزیکی و کاربردی نیز آشنایی داشته و در پی ارائه راهحلهای علمی برای مسائل زمان خود بوده است. مجموعه رسالهها و آثار باقی مانده از او، تصویری از دانشمندی ارائه میدهد که در مرزهای دانش عصر خویش حرکت میکرده است.
با این حال، آنچه بیش از همه نام خیام را در ذهن عموم مردم زنده نگه داشته، رباعیات اوست؛ سرودههایی کوتاه، اما سرشار از اندیشه. رباعیات خیام با زبانی موجز و هنرمندانه، به پرسشهای بنیادین انسان درباره گذر زمان، مرگ، سرنوشت و معنای زندگی میپردازد. در این اشعار، ذهنی پرسشگر و نقاد دیده میشود که بیواهمه از تردیدها و دغدغههای فلسفی سخن میگوید.
این استاد ادبیات تأکید کرد: راز ماندگاری خیام در همین پیوند میان عقلانیت علمی و ظرافت شاعرانه نهفته است. کمتر شخصیتی را در تاریخ میتوان یافت که هم در جایگاه ریاضیدان و منجم برجسته شناخته شود و هم با چند ده رباعی، جایگاهی ماندگار در ادبیات جهان به دست آورد.
وی با اشاره به شهرت جهانی خیام تصریح کرد: بیتردید میتوان او را شناخته شدهترین چهره ایرانی در مغرب زمین دانست. ترجمه رباعیاتش توسط ادوارد فیتزجرالد در سال ۱۸۵۹ میلادی، نقطه عطفی در معرفی ادبیات فارسی به جهان غرب بود. این ترجمه بازتابی گسترده یافت و سبب شد نام خیام در محافل ادبی اروپا و آمریکا بر سر زبانها بیفتد.
خاتمیپور استقبال از ترجمه فیتزجرالد به اندازهای بود که خیام در کنار شاعرانی چون هومر، شکسپیر، دانته و ویرژیل به عنوان یکی از چهرههای شاخص شعر جهان مطرح شد. پس از آن، ترجمههای متعدد دیگری از رباعیات او به زبانهای گوناگون منتشر شد و هر یک دریچهای تازه برای شناخت فرهنگ ایرانی گشود.
وی ادامه داد: بسیاری از نویسندگان و متفکران غربی از اندیشههای خیام تأثیر پذیرفتهاند. نگاه او به ناپایداری جهان و گذر عمر، برای مخاطبان غیرایرانی نیز قابل درک و تأملبرانگیز بوده است؛ همین جهان شمولی اندیشهها، سبب شده که خیام در حافظه فرهنگی جهان جایگاهی ویژه داشته باشد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اهمیت بزرگداشت این حکیم نیشابوری گفت: بازخوانی میراث خیام میتواند الهامبخش جامعه امروز باشد؛ جامعهای که بیش از هر زمان دیگر به پیوند میان علم، تفکر نقادانه و زیباییشناسی نیاز دارد.
نیشابور، میزبان آیینهای گرامیداشت حکیم پرآوازه ایران و جهان
پاسداشت خیام، تنها تجلیل از یک شاعر یا دانشمند نیست؛ بلکه بزرگداشت خردورزی، آزاداندیشی، علمگرایی و هنر ایرانی است. نیشابور به عنوان زادگاه این چهره ماندگار، هرسال در اردیبهشتماه با برگزاری آیینها و برنامههای فرهنگی، یاد او را زنده نگه میدارد و میکوشد نسل جوان را با ابعاد گوناگون شخصیتش آشنا کند.
رئیس ستاد بزرگداشت روز ملی حکیم عمر خیام نیشابوری، از تدارک مجموعهای گسترده از برنامههای فرهنگی، هنری و علمی در اردیبهشتماه خبر داد و گفت: نیشابور، این ابرشهر تاریخی که به برکت میقاتالرضا (ع) و حدیث سلسلةالذهب جایگاهی ممتاز در فرهنگ اسلامی دارد، با اتکا به سرمایههای سترگ تمدنی خود، به ویژه شخصیت بیبدیل حکیم عمر خیام، هر ساله تصویری روشن از هویت ایرانی ـ اسلامی را به نسلهای امروز و فردا عرضه میکند.
مهدی دونده، افزود: بزرگداشت روز ملی خیام، تنها یک مراسم تقویمی نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی میراث اندیشهورزی، خردگرایی و زیباییشناسی در شهری است که همواره خاستگاه فرزانگان بوده است.
وی در تشریح برنامههای آئین بزرگداشت این حکیم افزود: یکشنبه ۲۷ اردیبهشت از ساعت ۱۷، نمایشگاه گروهی نقاشی با عنوان بومهای کوچک، رویاهای بزرگ در نگارخانه کمالالملک اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی نیشابور افتتاح میشود. همچنین همان روز، همایش از فردوسی تا خیام به همت اداره آموزش و پرورش در سالن دبیرستان ماندگار خیام برگزار خواهد شد.
رئیس ستاد بزرگداشت روز ملی خیام ادامه داد: صبح دوشنبه آیین زنگ خیام با عنوان آفتاب صبح نیشابور در دبیرستان ماندگار خیام نواخته میشود و پس از آن، پنجمین جشنواره و نهمین همایش روز ملی حکیم عمر خیام با حضور اندیشمندان و خیامپژوهان در سالن جلسات سازمان مرکزی دانشگاه نیشابور برگزار خواهد شد.
وی تصریح کرد: همچنین صبح همان روز، نمایشگاه عکس مفهومی با الهام از اندیشههای خیام و کارگاه مستندسازی فیلم کوتاه به همت انجمن سینمای جوان در باغ خیام برپا میشود. در ادامه، آیین گلباران آرامگاه خیام در باغ مصفای آرامگاه با حضور مسئولان و مردم فرهنگ دوست انجام خواهد شد.
دونده افزود: عصر همان روز ویژه برنامه فرهنگی ـ هنری برای عموم مردم در محوطه آرامگاه برگزار میشود که شامل کارگاههای خوشنویسی، پیکرتراشی، سفال، نقاشی، نگارگری و فیروزهتراشی است.
وی با اشاره به برگزاری اکران آسماننما در افلاکنمای خیام برای شهروندان نیشابوری، گفت: همایش علمی خیام نیز به صورت وبینار از سوی دانشگاه فرهنگیان نیشابور برگزار میشود. همچنین مسابقه کتابخوانی در کتابخانههای عمومی و برگزاری نشست خیام و سلامت روان به همت دانشگاه علوم پزشکی از دیگر برنامههاست.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی نیشابور از انتشار فراخوان تولید پادکست فرهنگی درباره روز ملی خیام خبر داد و افزود: مسابقات دانشآموزی جلوههای ریاضی و نیز مسابقه شطرنج جام خیام در روز ۲۸ اردیبهشت در محل آرامگاه برگزار میشود. تولید تیزر، نماهنگ و موشنگرافی نیز در فضای مجازی منتشر خواهد شد.
وی ادامه داد: چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت مسابقه ادبی چله چارانه با محوریت حفظ رباعیات خیام اجرا میشود و مسابقات نقاشی و فعالیتهای خانوادگی ریاضی نیز توسط خانه ریاضیات نیشابور برگزار خواهد شد. همچنین نمایش لالایی صبا و سخنرانی خیامپژوهان برجسته کشور در تجمعات فرهنگی شهر اجرا میشود.
راز ماندگاری خیام در پیوند میان عقلانیت علمی و ظرافت شاعرانه او نهفته است، شخصیتی که هم در جایگاه ریاضیدان و منجم برجسته شناخته میشود و هم با رباعیاتش، جایگاهی ماندگار در ادبیات جهان به دست آورده است. ترجمه رباعیات او توسط ادوارد فیتزجرالد، نقطه عطفی در معرفی ادبیات فارسی به جهان غرب بود و نام خیام را در محافل ادبی بینالمللی طنینانداز کرد.
انتهای پیام
